Adhyaya 163

Verse 1

भीष्मेणि युधिष्ठिरंप्रति पक्षमासोपवासफलप्रतिपादकाङ्गिरोवचनानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह। उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्महे।।

bhīṣmeṇi yudhiṣṭhiraṃprati pakṣamāsopavāsaphalapratipādakāṅgirovacanānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| sarveṣāmeva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmaha| upavāse matiriyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe||

Verse 2

ब्रह्मक्षत्रेण नियमाः कर्तव्या इति नः श्रुतम्। उपवासे कथं तेषां कृतमस्ति पितामह।

brahmakṣatreṇa niyamāḥ kartavyā iti naḥ śrutam| upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtamasti pitāmaha|

Verse 3

नियमांश्चोपवासांश्च सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव। आप्नोति कां गतिं तात उपवासपरायणः।।

niyamāṃścopavāsāṃśca sarveṣāṃ brūhi pārthiva| āpnoti kāṃ gatiṃ tāta upavāsaparāyaṇaḥ||

Verse 4

उपवासः परं पुण्यं पवित्रमपि चोत्तमम्।। उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते।।

upavāsaḥ paraṃ puṇyaṃ pavitramapi cottamam|| upoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate||

Verse 5

अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वा कथम्। स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम।।

adharmānmucyate kena dharmamāpnoti vā katham| svargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama||

Verse 6

उपोष्य चापि किं तेन प्रयोज्यं स्यान्नराधिप। धर्मेण च सुखानर्थाँल्लभेद्येन ब्रवीहि मे।।

upoṣya cāpi kiṃ tena prayojyaṃ syānnarādhipa| dharmeṇa ca sukhānarthā~llabhedyena bravīhi me||

Verse 7

वैशम्पायन उवाच। एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित्। धर्मपुत्रमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्।।

vaiśampāyana uvāca| evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavit| dharmaputramidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt||

Verse 8

इदं खलु महाराज श्रुतमासीत्पुरातनम्। उपावासविधौ श्रेष्ठा गुणा ये भरतर्षभ।।

idaṃ khalu mahārāja śrutamāsītpurātanam| upāvāsavidhau śreṣṭhā guṇā ye bharatarṣabha||

Verse 9

प्राजापत्यमाङ्गिरसं पृष्टवानस्मि भारत। यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्।।

prājāpatyamāṅgirasaṃ pṛṣṭavānasmi bhārata| yathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃstaṃ tapodhanam||

Verse 10

प्रश्नमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसम्भवः। उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ।।

praśnametaṃ mayā pṛṣṭo bhagavānagnisambhavaḥ| upavāsavidhiṃ puṇyamācaṣṭa bharatarṣabha||

Verse 11

अङ्गिरा उवाच। ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन। द्विस्त्रिरात्रमथैकाहं निर्दिष्टं पुरुषर्षभ।।

aṅgirā uvāca| brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana| dvistrirātramathaikāhaṃ nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha||

Verse 12

वैश्याः शूद्राश्च यन्मोहादुपवासं प्रकुर्वते। त्रिरात्रं वा द्विराइत्रं वा तयोर्व्युष्टिर्न विद्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 163 ।।

vaiśyāḥ śūdrāśca yanmohādupavāsaṃ prakurvate| trirātraṃ vā dvirāitraṃ vā tayorvyuṣṭirna vidyate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi triṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 163 ||

Verse 13

चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्ये शूद्रे विधीयते। त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः।। व्युष्टिः फलम्।।

caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśye śūdre vidhīyate| trirātraṃ na tu dharmajñairvihitaṃ brahmavādibhiḥ|| vyuṣṭiḥ phalam||

Verse 14

पञ्चम्यां वाऽपि षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत। उपोष्य एकभक्तेन नियतात्मा जितेन्द्रियः।।

pañcamyāṃ vā'pi ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata| upoṣya ekabhaktena niyatātmā jitendriyaḥ||

Verse 15

क्षमावान्रूपसम्पन्नः सुरभिश्चैव जायते। नानपत्यो भवेत्प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन।।

kṣamāvānrūpasampannaḥ surabhiścaiva jāyate| nānapatyo bhavetprājño daridro vā kadācana||

Verse 16

यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं कुले भोजयते द्विजान्। अष्टमीमथ कौरव्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्। उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते।। दिनस्य द्वे भक्ते तत्र चतुर्थस्य भक्तस्य क्षपणम्। द्विरात्रमभोजनमित्यर्थः।।

yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kule bhojayate dvijān| aṣṭamīmatha kauravya kṛṣṇapakṣe caturdaśīm| upoṣya vyādhirahito vīryavānabhijāyate|| dinasya dve bhakte tatra caturthasya bhaktasya kṣapaṇam| dvirātramabhojanamityarthaḥ||

Verse 17

मार्गशीर्षं तु वै मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। भोजयेच्च द्विजाञ्शक्त्या स मुच्येद्व्याधिकिल्बिषैः।।

mārgaśīrṣaṃ tu vai māsamekabhaktena yaḥ kṣipet| bhojayecca dvijāñśaktyā sa mucyedvyādhikilbiṣaiḥ||

Verse 18

सर्वकल्याणसम्पूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः। कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्च जायते।।

sarvakalyāṇasampūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ| kṛṣibhāgī bahudhano bahudhānyaśca jāyate||

Verse 19

पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षिपेत्। सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते।।

pauṣamāsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣipet| subhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate||

Verse 20

पितृभक्तो माघमासं यः क्षिपेदेकभोजनः। श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये सुभगत्वं प्रपद्यते।।

pitṛbhakto māghamāsaṃ yaḥ kṣipedekabhojanaḥ| śrīmatkule jñātimadhye subhagatvaṃ prapadyate||

Verse 21

भगदैवतमासं तु एकभक्तेन यः क्षिपेत्। सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते। स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः।।

bhagadaivatamāsaṃ tu ekabhaktena yaḥ kṣipet| subhago darśanīyaśca yaśobhāgī ca jāyate| strīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāścāsya bhavanti tāḥ||

Verse 22

चैत्रं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते।।

caitraṃ tu niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣipet| suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate||

Verse 23

निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियः। नरो वा यदि वा नरी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्।।

nistaredekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥ| naro vā yadi vā narī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet||

Verse 24

ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्। ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान्स्त्री वा प्रपद्यते।। यजिष्णुः देवतापूजनशीलः कुले स एव महानन्नदाता भवतीत्यर्थः।।

jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsamekabhaktena saṃkṣipet| aiśvaryamatulaṃ śreṣṭhaṃ pumānstrī vā prapadyate|| yajiṣṇuḥ devatāpūjanaśīlaḥ kule sa eva mahānannadātā bhavatītyarthaḥ||

Verse 25

आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः। बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते।।

āṣāḍhamekabhaktena sthitvā māsamatandritaḥ| bahudhānyo bahudhano bahuputraśca jāyate||

Verse 26

श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। रूपद्रविणसम्पन्नः सुखी भवति नित्यशः। बहुभार्यो बहुधनो बहुपुत्रश्चि जायते।।

śrāvaṇaṃ niyato māsamekabhaktena yaḥ kṣipet| rūpadraviṇasampannaḥ sukhī bhavati nityaśaḥ| bahubhāryo bahudhano bahuputraści jāyate||

Verse 27

प्रौष्ठपादं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नरः। गवाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते।।

prauṣṭhapādaṃ tu yo māsamekāhāro bhavennaraḥ| gavāḍhyaṃ sphītamacalamaiśvaryaṃ pratipadyate||

Verse 28

तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। प्रज्ञावान्वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते।। ज्येष्ठामूलं ज्येष्ठमासम्।।

tathaivāśvayujaṃ māsamekabhaktena yaḥ kṣipet| prajñāvānvāhanāḍhyaśca bahuputraśca jāyate|| jyeṣṭhāmūlaṃ jyeṣṭhamāsam||

Verse 29

कार्तिकं तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम्। शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते।।

kārtikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryādekabhojanam| śūraśca bahubhāryaśca kīrtimāṃścaiva jāyate||

Verse 30

इति मासा नरव्याघ्र क्षिपतां परिकीर्तिताः। तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव।।

iti māsā naravyāghra kṣipatāṃ parikīrtitāḥ| tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tānapi pārthiva||

Verse 31

पक्षेपक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारत। गवाढ्यो बहुपुत्रश्च दीर्घायुश्च स जायते।। मृजावान् वाहनाढ्यश्च इति झ.पाठः।।

pakṣepakṣe gate yastu bhaktamaśnāti bhārata| gavāḍhyo bahuputraśca dīrghāyuśca sa jāyate|| mṛjāvān vāhanāḍhyaśca iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 32

मासिमासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश। गणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नमनाविलम्।।

māsimāsi trirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi dvādaśa| gaṇādhipatyaṃ prāpnoti niḥsapatnamanāvilam||

Verse 33

एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदो दश। द्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिरनुकीर्तिता।।

ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśa| dve cānye bharataśreṣṭha pravṛttiranukīrtitā||

Verse 34

यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत्। अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्।।

yastu prātastathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet| ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam||

Verse 35

षड्भिः स वर्षैर्नृपते सिध्यते नाइत्र संशयः। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः।।

ṣaḍbhiḥ sa varṣairnṛpate sidhyate nāitra saṃśayaḥ| agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ||

Verse 36

अधिवासे सोप्सरसां नृत्यगीतविनादिते। रमते स्त्रीसहस्राढ्ये सुकुती विरजा नरः।।

adhivāse sopsarasāṃ nṛtyagītavinādite| ramate strīsahasrāḍhye sukutī virajā naraḥ||

Verse 37

तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति। पूर्णं वर्षसहस्रं च ब्रह्मिलोके महीयते। तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते।।

taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānamadhirohati| pūrṇaṃ varṣasahasraṃ ca brahmiloke mahīyate| tatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate||

Verse 38

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नरः। अतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते।।

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamekāhāro bhavennaraḥ| atirātrasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute||

Verse 39

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते। तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते।।

triṃśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate| tatkṣayādiha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate||

Verse 40

यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तमश्नुते। अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाग्विजितेन्द्रियः।।

yastu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktamaśnute| ahiṃsānirato nityaṃ satyavāgvijitendriyaḥ||

Verse 41

वाजपेयस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते। त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।।

vājapeyasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute| triṃśadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate||

Verse 42

षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षिपन्। अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः।।

ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kṣipan| aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ||

Verse 43

चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति। चत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणि दिवि मोदते।।

cakravākaprayuktena vimānena sa gacchati| catvāriṃśatsahasrāṇi varṣāṇi divi modate||

Verse 44

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन्संवत्सरं नृप। गवामयनयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः।।

aṣṭamena tu bhaktena jīvansaṃvatsaraṃ nṛpa| gavāmayanayajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ||

Verse 45

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति। पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते।।

haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati| pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate||

Verse 46

पक्षेपक्षे गते राजन्योऽश्नीयाद्वर्षमेव तु। षण्मासानशनं तस्य भगवानङ्गिराऽब्रवीत्। षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः।।

pakṣepakṣe gate rājanyo'śnīyādvarṣameva tu| ṣaṇmāsānaśanaṃ tasya bhagavānaṅgirā'bravīt| ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divamāvasate ca saḥ||

Verse 47

विणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशाम्पते। सुघोषैर्मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते।।

viṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāmpate| sughoṣairmadhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate||

Verse 48

संवत्सरमिहैकं तु मासिमासि पिबेदपः। फलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप।।

saṃvatsaramihaikaṃ tu māsimāsi pibedapaḥ| phalaṃ viśvajitastāta prāpnoti sa naro nṛpa||

Verse 49

सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति। सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते।।

siṃhavyāghraprayuktena vimānena sa gacchati| saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate||

Verse 50

मासादूर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयते। विधिं त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः।।

māsādūrdhvaṃ naravyāghra nopavāso vidhīyate| vidhiṃ tvanaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ||

Verse 51

अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः। पदेपदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः।।

anārto vyādhirahito gacchedanaśanaṃ tu yaḥ| padepade yajñaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ||

Verse 52

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति। शतं वर्षसहस्राणां मोदते स दिवि प्रभो।।

divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati| śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate sa divi prabho||

Verse 53

शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्यपि तं नरम्। आर्तो वा व्याधितो वाऽपि गच्छेदनशनं तु यः।।

śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayantyapi taṃ naram| ārto vā vyādhito vā'pi gacchedanaśanaṃ tu yaḥ||

Verse 54

शतं वर्षसहस्राणां मोदते स दिवि प्रभो। काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते।।

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate sa divi prabho| kāñcīnūpuraśabdena suptaścaiva prabodhyate||

Verse 55

सहस्रहंसयुक्तेन विमानेन तु गच्छति। स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ।।

sahasrahaṃsayuktena vimānena tu gacchati| sa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha||

Verse 56

क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम्। व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम्।।

kṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kṣatasya kṣatarohaṇam| vyādhitasyauṣadhagrāmaḥ kruddhasya ca prasādanam||

Verse 57

दुःखितस्यार्तपूर्वस्य द्रव्याणां प्रतिपादनम्। न चैतद्रोचते तेषां ये धनैः सुखमेधिताः।। सर्वेषु मासेष्वेकैकस्मिन्पक्षे गते द्वितीयपक्षे भक्तमेकभक्तमश्नाति।।

duḥkhitasyārtapūrvasya dravyāṇāṃ pratipādanam| na caitadrocate teṣāṃ ye dhanaiḥ sukhamedhitāḥ|| sarveṣu māseṣvekaikasminpakṣe gate dvitīyapakṣe bhaktamekabhaktamaśnāti||

Verse 58

अतः स कामसंयुक्ते विमाने हेमसन्निभे। रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोऽलङ्कृतः शुचिः।।

ataḥ sa kāmasaṃyukte vimāne hemasannibhe| ramate strīśatākīrṇe puruṣo'laṅkṛtaḥ śuciḥ||

Verse 59

स्वस्थः सफलसङ्कल्पः सुखी विगतकल्मषः। अनश्नन्देहमुत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः।।

svasthaḥ saphalasaṅkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ| anaśnandehamutsṛjya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ||

Verse 60

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने सोमवर्चसि। वैदूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते।।

bālasūryapratīkāśe vimāne somavarcasi| vaidūryamuktākhacite vīṇāmurajanādite||

Verse 61

पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते। स्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखमेधते।।

patākādīpikākīrṇe divyaghaṇṭāninādite| strīsahasrānucarite sa naraḥ sukhamedhate||

Verse 62

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव। तावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते।।

yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava| tāvantyeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate||

Verse 63

नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुः। न धर्मात्परमो लाभस्तपो नानशनात्परम्।।

nāsti vedātparaṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamo guruḥ| na dharmātparamo lābhastapo nānaśanātparam||

Verse 64

ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च। उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते।।

brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca| upavāsaistathā tulyaṃ tapaḥkarma na vidyate||

Verse 65

उपोष्य विधिवद्देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे। ऋषयश्च परां सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन्।।

upoṣya vidhivaddevāstridivaṃ pratipedire| ṛṣayaśca parāṃ siddhimupavāsairavāpnuvan||

Verse 66

दिव्यवर्षसहस्राणि विश्वामित्रेण धीमता। क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागतम्।।

divyavarṣasahasrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā| kṣāntamekena bhaktena tena vipratvamāgatam||

Verse 67

च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः। सर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः।।

cyavano jamadagniśca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ| sarva eva divaṃ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ||

Verse 68

इदमङ्गीरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम्। यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्नुते।।

idamaṅgīrasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ pradarśitam| yaḥ pradarśayate nityaṃ na sa duḥkhamavāpnute||

Verse 69

इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणा। पठेच्च यो वै शृणुयाच्च नित्यदा न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम्।।

imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ pravartitaṃ hyaṅgirasā maharṣiṇā| paṭhecca yo vai śṛṇuyācca nityadā na vidyate tasya narasya kilbiṣam||

Verse 70

विमुच्यते चापि स सर्वसङ्करै- र्न चास्य दोषैरभिभूयते मनः। वियोनिजानां च विजानते रुतं ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः।। दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दुःखानां प्रतिषेधनम् इति झ.पाठः।।

vimucyate cāpi sa sarvasaṅkarai- rna cāsya doṣairabhibhūyate manaḥ| viyonijānāṃ ca vijānate rutaṃ dhruvāṃ ca kīrtiṃ labhate narottamaḥ|| duḥkhitasyārthamānābhyāṃ duḥkhānāṃ pratiṣedhanam iti jha.pāṭhaḥ||