Adhyaya 160

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विप्रवचनस्यैहिकपारत्रिकश्रेयस्साधनत्वकथनम्।। 1 ।। तथाऽनशनस्य महातपस्त्वकथनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यमहिंसितम्। स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य वाऽपि यत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 160 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vipravacanasyaihikapāratrikaśreyassādhanatvakathanam|| 1 || tathā'naśanasya mahātapastvakathanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| dānaṃ bahuvidhākāraṃ śāntiḥ satyamahiṃsitam| svadāratuṣṭiścoktā te phalaṃ dānasya vā'pi yat|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 160 ||

Verse 2

पितामहस्य विदितं किमन्यत्तपसो बलात्। तपसो यत्परं तेऽद्य तन्नो व्याख्यातुमर्हसि।। अहिंसितमहिंसा।।

pitāmahasya viditaṃ kimanyattapaso balāt| tapaso yatparaṃ te'dya tanno vyākhyātumarhasi|| ahiṃsitamahiṃsā||

Verse 3

भीष्म उवाच। तपसः प्रक्षयो यावत्ताल्लोको युधिष्ठिर। मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात्परम्।। तपसः कृच्छ्रचान्द्रायणादेर्बलादन्यत्किं बलवत्तरं विदितं न किमप्यपितु तपसस्तपसां मध्ये यत्परम्।।

bhīṣma uvāca| tapasaḥ prakṣayo yāvattālloko yudhiṣṭhira| mataṃ mamātra kaunteya tapo nānaśanātparam|| tapasaḥ kṛcchracāndrāyaṇāderbalādanyatkiṃ balavattaraṃ viditaṃ na kimapyapitu tapasastapasāṃ madhye yatparam||

Verse 4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| bhagīrathasya saṃvādaṃ brahmaṇaśca mahātmanaḥ||

Verse 5

अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत। ऋषिलोकं च सोऽगच्छद्भगीरथ इति श्रुतम्।। लोको भोग्यप्रदेशः।।

atītya suralokaṃ ca gavāṃ lokaṃ ca bhārata| ṛṣilokaṃ ca so'gacchadbhagīratha iti śrutam|| loko bhogyapradeśaḥ||

Verse 6

तं तु दृष्ट्वा वचः प्राह ब्रह्मा राजन्भगीरथम्। कथं भगीरथाऽऽगास्त्वमिमं लोकं दुरासदम्।।

taṃ tu dṛṣṭvā vacaḥ prāha brahmā rājanbhagīratham| kathaṃ bhagīrathā''gāstvamimaṃ lokaṃ durāsadam||

Verse 7

न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ। आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वमिहागतः।।

na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha| āyāntyataptatapasaḥ kathaṃ vai tvamihāgataḥ||

Verse 8

भगीरथ उवाच। निश्शङ्कमन्नमददां ब्राह्मणोभ्यः शतं सहस्राणि सदैवतानाम्। ब्राह्मं व्रतं नित्यमास्थाय विद्व- न्न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम्।।

bhagīratha uvāca| niśśaṅkamannamadadāṃ brāhmaṇobhyaḥ śataṃ sahasrāṇi sadaivatānām| brāhmaṃ vrataṃ nityamāsthāya vidva- nna tvevāhaṃ tasya phalādihāgām||

Verse 9

दशैकरात्रान्दशपञ्चरात्रा- नेकादशैकादशकान्क्रतूंश्च। ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्टं फलेन तेनापि च नागतोऽहम्।। ब्रह्मलोकं च सोगच्छत् इति क.पाठः।।

daśaikarātrāndaśapañcarātrā- nekādaśaikādaśakānkratūṃśca| jyotiṣṭomānāṃ ca śataṃ yadiṣṭaṃ phalena tenāpi ca nāgato'ham|| brahmalokaṃ ca sogacchat iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 10

यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः शतं समास्तप्यमानस्तपोऽहम्। अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं नारीपुरं न च तेनाहमागाम्।। एकरात्रादयः क्रतुविशेषाः।।

yaccāvasaṃ jāhnavītīranityaḥ śataṃ samāstapyamānastapo'ham| adāṃ ca tatrāśvatarīsahasraṃ nārīpuraṃ na ca tenāhamāgām|| ekarātrādayaḥ kratuviśeṣāḥ||

Verse 11

दशायुतानि चाश्वानां गोऽयुतानि च विंशतिम्। पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां शतसहस्रशः।।

daśāyutāni cāśvānāṃ go'yutāni ca viṃśatim| puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādāṃ śatasahasraśaḥ||

Verse 12

सुवर्णचन्द्रोत्तमधारिणीनां कन्योत्तमानामददं सहस्रम्। षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन।। नारीपुरं कन्यासमूहमदाम्।।

suvarṇacandrottamadhāriṇīnāṃ kanyottamānāmadadaṃ sahasram| ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi vibhūṣitānāṃ jāmbūnadairābharaṇairna tena|| nārīpuraṃ kanyāsamūhamadām||

Verse 13

दशार्बुदान्यददं गोसवेज्या- स्वेकैकशो दश गा ओकनाथ। समानवत्साः पयसा समन्विताः सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन।। चन्द्रो भूषणविशेषः। न तेनाहमागामित्यनुवर्तते।।

daśārbudānyadadaṃ gosavejyā- svekaikaśo daśa gā okanātha| samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ suvarṇakāṃsyopaduhā na tena|| candro bhūṣaṇaviśeṣaḥ| na tenāhamāgāmityanuvartate||

Verse 14

आप्तोर्यामेषु नियतमेकैकस्मिन्दशाददम्। गृष्टीनां क्षीरदोग्ध्रीणां रोहिणीनां शतानि च।। एकैकशो ब्राह्मणाय दश गाः।।

āptoryāmeṣu niyatamekaikasmindaśādadam| gṛṣṭīnāṃ kṣīradogdhrīṇāṃ rohiṇīnāṃ śatāni ca|| ekaikaśo brāhmaṇāya daśa gāḥ||

Verse 15

दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह। प्रादां दशगुणं ब्रह्मन्न तेनाहमिहागतः।।

dogdhrīṇāṃ vai gavāṃ cāpi prayutāni daśaiva ha| prādāṃ daśaguṇaṃ brahmanna tenāhamihāgataḥ||

Verse 16

वाजिनां बाह्लिजातानामयुतान्यददं दश। कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागतः।। आप्तोर्यामः सोमयागः।।

vājināṃ bāhlijātānāmayutānyadadaṃ daśa| karkāṇāṃ hemamālānāṃ na ca tenāhamāgataḥ|| āptoryāmaḥ somayāgaḥ||

Verse 17

कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन्दशान्वहम्। एकैकस्मिन्क्रतौ तेन फलेनाहं न चागतः।।

koṭīśca kāñcanasyāṣṭau prādāṃ brahmandaśānvaham| ekaikasminkratau tena phalenāhaṃ na cāgataḥ||

Verse 18

वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह। प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन्कोटीर्दश च सप्त च।।

vājināṃ śyāmakarṇānāṃ haritānāṃ pitāmaha| prādāṃ hemasrajāṃ brahmankoṭīrdaśa ca sapta ca||

Verse 19

ईषादन्तान्महाकायान्काञ्चतस्रग्विभूषितान्। पद्मिनो वै सहस्राणि प्रादां दश च सप्त च।। कर्काणां शुक्लाश्वानाम्।।

īṣādantānmahākāyānkāñcatasragvibhūṣitān| padmino vai sahasrāṇi prādāṃ daśa ca sapta ca|| karkāṇāṃ śuklāśvānām||

Verse 20

अलङ्कृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः। रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश।।

alaṅkṛtānāṃ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ| rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ sahasrāṇyadadaṃ daśa||

Verse 21

सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलङ्कृतैः। दक्षिणावयवाः केचिद्वेदैर्ये सम्प्रकीर्तिताः।। पद्मिनः पद्मचिह्नान्।।

sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṅkṛtaiḥ| dakṣiṇāvayavāḥ kecidvedairye samprakīrtitāḥ|| padminaḥ padmacihnān||

Verse 22

वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम्। शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह।।

vājapeyeṣu daśasu prādāṃ teṣvapi cāpyaham| śakratulyaprabhāvāṇāmijyayā vikrameṇa ha||

Verse 23

सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम्। विजित्य भूपतीन्सर्वानर्थैरिष्ट्वा पितामह। अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः।। दक्षिणारूपा यज्ञाङ्गभूता दक्षिणावयवाः।।

sahasraṃ niṣkakaṇṭhānāmadadaṃ dakṣiṇāmaham| vijitya bhūpatīnsarvānarthairiṣṭvā pitāmaha| aṣṭabhyo rājasūyebhyo na ca tenāhamāgataḥ|| dakṣiṇārūpā yajñāṅgabhūtā dakṣiṇāvayavāḥ||

Verse 24

स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते। दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते।।

srotaśca yāvadgaṅgāyāśchannamāsījjagatpate| dakṣiṇābhiḥ pravṛttābhirmama nāgāṃ ca tatkṛte||

Verse 25

वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषिते। वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्यां तिथावदाम्।।

vājināṃ ca sahasre dve suvarṇaśatabhūṣite| varaṃ grāmaśataṃ cāhamekaikasyāṃ tithāvadām||

Verse 26

तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः। दीर्घकालं हिमवति गङ्गार्थमचरं तपः।।

tapasvī niyatāhāraḥ śamamāsthāya vāgyataḥ| dīrghakālaṃ himavati gaṅgārthamacaraṃ tapaḥ||

Verse 27

मूर्ध्ना हरं महादेवं प्रणम्याभ्यर्चयन्नृपः। न तेनाप्यहमागच्छं फलेनेह पितामह।।

mūrdhnā haraṃ mahādevaṃ praṇamyābhyarcayannṛpaḥ| na tenāpyahamāgacchaṃ phaleneha pitāmaha||

Verse 28

शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवा- ञ्शतैः क्रतूनामयुतैश्चापि यच्च। त्रयोदशद्वादशाहैश्च देव सपौण्डरीकैर्न च तेषां फलेन।। निष्ककण्ठानां युद्धे जितानां राज्ञां सहस्रं विप्रेभ्यो विप्रवचनाद्दिक्षिणा अददं उत्सृष्टवान्।।

śamyākṣepairayajaṃ yacca devā- ñśataiḥ kratūnāmayutaiścāpi yacca| trayodaśadvādaśāhaiśca deva sapauṇḍarīkairna ca teṣāṃ phalena|| niṣkakaṇṭhānāṃ yuddhe jitānāṃ rājñāṃ sahasraṃ viprebhyo vipravacanāddikṣiṇā adadaṃ utsṛṣṭavān||

Verse 29

अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनामहं शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्यः। एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गमेभ्यः पत्नीश्चैषामददं निष्ककण्ठीः।।

aṣṭau sahasrāṇi kakudmināmahaṃ śuklarṣabhāṇāmadadaṃ dvijebhyaḥ| ekaikaṃ vai kāñcanaṃ śṛṅgamebhyaḥ patnīścaiṣāmadadaṃ niṣkakaṇṭhīḥ||

Verse 30

हिरण्यरत्ननिचयानददं रत्नपर्वतान्। धनधान्यैः समृद्धांश्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः।।

hiraṇyaratnanicayānadadaṃ ratnaparvatān| dhanadhānyaiḥ samṛddhāṃśca grāmāñśatasahasraśaḥ||

Verse 31

शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रितः। इष्ट्वाऽनेकैर्महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो न तेन च।।

śataṃ śatānāṃ gṛṣṭīnāmadadaṃ cāpyatandritaḥ| iṣṭvā'nekairmahāyajñairbrāhmaṇebhyo na tena ca||

Verse 32

एकादशाहैरयजं सदक्षिणै- र्द्विर्द्वादशाहैरश्वमेधैश्च देव। गवां धनैः षोडशभिश्च ब्रह्मं- स्तेषां फलेनेह न चागतोऽस्मि।। शम्या पृथुबुध्नः काष्ठदण्डः। स बलेनाक्षिप्तो यावद्दूरं पतति तावद्देशो यस्य वेदिकाया भवति स शम्याक्षोपोयागः। देवान् साद्यस्कानामयुतैश्चापि यत्तत् इति झ.पाठः।।

ekādaśāhairayajaṃ sadakṣiṇai- rdvirdvādaśāhairaśvamedhaiśca deva| gavāṃ dhanaiḥ ṣoḍaśabhiśca brahmaṃ- steṣāṃ phaleneha na cāgato'smi|| śamyā pṛthubudhnaḥ kāṣṭhadaṇḍaḥ| sa balenākṣipto yāvaddūraṃ patati tāvaddeśo yasya vedikāyā bhavati sa śamyākṣopoyāgaḥ| devān sādyaskānāmayutaiścāpi yattat iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 33

निष्कैककण्ठमददं योजनायतं तद्विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम्। वनं चूतानां रत्नविभूषितानां नचैव तेषामागतोऽहं फलेन।। आर्कायणैः षोडशभिश्च इति झ.पाठः।।

niṣkaikakaṇṭhamadadaṃ yojanāyataṃ tadvistīrṇaṃ kāñcanapādapānām| vanaṃ cūtānāṃ ratnavibhūṣitānāṃ nacaiva teṣāmāgato'haṃ phalena|| ārkāyaṇaiḥ ṣoḍaśabhiśca iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 34

तुरायणं हि व्रतमप्यधृष्य- मक्रोधनोऽकरवं त्रिंशदब्दान्। शतं गवामष्टशतानि चैव दिनेदिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः।।

turāyaṇaṃ hi vratamapyadhṛṣya- makrodhano'karavaṃ triṃśadabdān| śataṃ gavāmaṣṭaśatāni caiva dinedine hyadadaṃ brāhmaṇebhyaḥ||

Verse 35

पयस्विनीनामथ रोहिणीनां तथैवान्याननडुहो लोकनाथ। प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम्।।

payasvinīnāmatha rohiṇīnāṃ tathaivānyānanaḍuho lokanātha| prādāṃ nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ sureśa nehāgatastena phalena cāham||

Verse 36

शम्याक्षेपेण पृथिवीं त्रिधा पर्यचरं यजन्। त्रिंशदग्नीनहं ब्रह्मन्नयजं यच्च नित्यदा। अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः।। काञ्चनमयानां वृक्षाणां चूतानां नानावर्णरत्नखचितानां वनमित्यर्थः।।

śamyākṣepeṇa pṛthivīṃ tridhā paryacaraṃ yajan| triṃśadagnīnahaṃ brahmannayajaṃ yacca nityadā| aṣṭābhiḥ sarvamedhaiśca naramedhaiśca saptabhiḥ|| kāñcanamayānāṃ vṛkṣāṇāṃ cūtānāṃ nānāvarṇaratnakhacitānāṃ vanamityarthaḥ||

Verse 37

दशभिर्विश्वजिद्भिश्च शतैरष्टादशोत्तरैः। न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्।।

daśabhirviśvajidbhiśca śatairaṣṭādaśottaraiḥ| na caiva teṣāṃ deveśa phalenāhamihāgamam||

Verse 38

सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायामथ नैमिषे। गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै।।

sarayvāṃ bāhudāyāṃ ca gaṅgāyāmatha naimiṣe| gavāṃ śatānāmayutamadadaṃ na ca tena vai||

Verse 39

इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां यद्भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत्। जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह तत्साधयामासमहं वरेण्य।। अग्नीनग्निचयनानि ।।

indreṇa guhyaṃ nihitaṃ vai guhāyāṃ yadbhārgavastapasehābhyavindat| jājvalyamānamuśanastejaseha tatsādhayāmāsamahaṃ vareṇya|| agnīnagnicayanāni ||

Verse 40

ब्राह्मणार्थाय कर्माणि रणं चैव करोमि यत्। ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन्कर्मणि साधिते। पूजितैर्ब्राह्मणैर्नित्यं न च तेनाहमागतः।।

brāhmaṇārthāya karmāṇi raṇaṃ caiva karomi yat| tato me brāhmaṇāstuṣṭāstasminkarmaṇi sādhite| pūjitairbrāhmaṇairnityaṃ na ca tenāhamāgataḥ||

Verse 41

सहस्रमृषयश्चासन्ये वै तत्र समागताः। उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकमिति प्रभो।।

sahasramṛṣayaścāsanye vai tatra samāgatāḥ| uktastairasmi gaccha tvaṃ brahmalokamiti prabho||

Verse 42

प्रीतेनोक्तः सहस्रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो। इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत्तेऽत्र विचारणा।।

prītenoktaḥ sahasreṇa brāhmaṇānāmahaṃ prabho| imaṃ lokamanuprāpto mā bhūtte'tra vicāraṇā||

Verse 43

कामं यथावद्विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत्। तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमोस्तु ते देववर प्रसीद।।

kāmaṃ yathāvadvihitaṃ vidhātrā pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvat| tapo hi nānyaccānaśanānmataṃ me namostu te devavara prasīda||

Verse 44

भीष्म उवाच। इत्युक्तवन्तं ब्रह्मि तु राजानं स भगीरथम्। पूजयामास पूजार्हं विधिदृष्टेन कर्मणा।।

bhīṣma uvāca| ityuktavantaṃ brahmi tu rājānaṃ sa bhagīratham| pūjayāmāsa pūjārhaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā||

Verse 45

तस्मादनशनैर्युक्तो विप्रान्पूज्य नित्यदा। विप्राणां वचनात्सर्वं परत्रेहं च सिध्यति।।

tasmādanaśanairyukto viprānpūjya nityadā| viprāṇāṃ vacanātsarvaṃ paratrehaṃ ca sidhyati||

Verse 46

वासोभिरन्नैर्गोभिस्च शुभैर्नैवेशिकैरपि। शुभैः सुरक्षणैश्चापि स्तोष्या एव द्विजास्तथा। एतदेव परं गुह्यमलोभेन समाचर।।

vāsobhirannairgobhisca śubhairnaiveśikairapi| śubhaiḥ surakṣaṇaiścāpi stoṣyā eva dvijāstathā| etadeva paraṃ guhyamalobhena samācara||