Adhyaya 159

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति पुण्यपापकर्मफलभेदस्य पुण्यकर्मणां च तरतमभावस्य च बोधनाय तादृश कर्मविशेषसाध्यफलविशेषप्रतिपादकशक्रगौतमसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। एको लोकस्तु कृतिनां स्वर्गे लोके पितामह। उत तत्रापि नानात्वं सर्वं ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati puṇyapāpakarmaphalabhedasya puṇyakarmaṇāṃ ca taratamabhāvasya ca bodhanāya tādṛśa karmaviśeṣasādhyaphalaviśeṣapratipādakaśakragautamasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| eko lokastu kṛtināṃ svarge loke pitāmaha| uta tatrāpi nānātvaṃ sarvaṃ brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। कर्मभिः पार्थ नानात्वं लोकानां यान्ति मानवाः। पुण्यान्पुण्यकृतो यान्ति पापान्पापकृतो नराः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 159 ।।

bhīṣma uvāca| karmabhiḥ pārtha nānātvaṃ lokānāṃ yānti mānavāḥ| puṇyānpuṇyakṛto yānti pāpānpāpakṛto narāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 159 ||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गौतमस्य मुनेस्तात संवादं वासवस्य च।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| gautamasya munestāta saṃvādaṃ vāsavasya ca||

Verse 4

ब्राह्मणो गौतमः कश्चिन्मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः। महावने हस्तिशिशुं परिद्यूनममातृकम्।।

brāhmaṇo gautamaḥ kaścinmṛdurdānto jitendriyaḥ| mahāvane hastiśiśuṃ paridyūnamamātṛkam||

Verse 5

तं दृष्ट्वा जीवयामास सानुक्रोशो धृतव्रतः। स तु दीर्घेण कालेनि बभूवातिबलो महान्।।

taṃ dṛṣṭvā jīvayāmāsa sānukrośo dhṛtavrataḥ| sa tu dīrgheṇa kāleni babhūvātibalo mahān||

Verse 6

तं प्रपन्नं महादीर्घं प्रभूतं सर्वतोमदम्। धृतराष्ट्रस्वरूपेण शक्रो जग्राह हस्तिनम्।।

taṃ prapannaṃ mahādīrghaṃ prabhūtaṃ sarvatomadam| dhṛtarāṣṭrasvarūpeṇa śakro jagrāha hastinam||

Verse 7

ह्रियमाणं तु तं दृष्ट्वा गौतमः संशितव्रतः। अभ्यभाषत राजानं धृतराष्ट्रं महातपाः।।

hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ saṃśitavrataḥ| abhyabhāṣata rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahātapāḥ||

Verse 8

मामाहार्षीर्हस्तिनं पुत्रमेनं दुःखात्पुष्टं धृतराष्ट्रात्कृतज्ञ। मैत्रं सतां सप्तपदं वदन्ति मित्रद्रोहो नेह राजन्स्पृसेत्त्वाम्।।

māmāhārṣīrhastinaṃ putramenaṃ duḥkhātpuṣṭaṃ dhṛtarāṣṭrātkṛtajña| maitraṃ satāṃ saptapadaṃ vadanti mitradroho neha rājanspṛsettvām||

Verse 9

इध्मोदकप्रदातारं शून्यपालं ममाश्रमे। विनीतमाचार्यकुले सुयुक्तं गुरुकर्मणि।।

idhmodakapradātāraṃ śūnyapālaṃ mamāśrame| vinītamācāryakule suyuktaṃ gurukarmaṇi||

Verse 10

शिष्टं दान्तं कृतज्ञं च प्रियं च सततं मम। न मे विक्रोशतो राजन्हर्तुमर्हसि कुञ्जरम्।।

śiṣṭaṃ dāntaṃ kṛtajñaṃ ca priyaṃ ca satataṃ mama| na me vikrośato rājanhartumarhasi kuñjaram||

Verse 11

धृतराष्ट्र उवाच। गवां सहस्रं भवते ददानि शतानि निष्कस्य ददानि पञ्च। अन्यच्च वित्तं विविधं महर्षे किं ब्राह्मणस्येह गजेन कृत्यम्।। पुण्यपापयोरिव पुण्यानामवान्तरभेदोऽस्तीत्यर्थः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| gavāṃ sahasraṃ bhavate dadāni śatāni niṣkasya dadāni pañca| anyacca vittaṃ vividhaṃ maharṣe kiṃ brāhmaṇasyeha gajena kṛtyam|| puṇyapāpayoriva puṇyānāmavāntarabhedo'stītyarthaḥ||

Verse 12

गौतम उवाच। तवैव गावो हि भवन्तु राज- न्दास्यः सनिष्का विविधं च रत्नम्। अन्यच्च वित्तं विविधं नरेन्द्र किं ब्राह्मणस्येह धनेन कृत्यम्।। दासीशतं निष्कशतानि पञ्च। इति झ.पाठः।।

gautama uvāca| tavaiva gāvo hi bhavantu rāja- ndāsyaḥ saniṣkā vividhaṃ ca ratnam| anyacca vittaṃ vividhaṃ narendra kiṃ brāhmaṇasyeha dhanena kṛtyam|| dāsīśataṃ niṣkaśatāni pañca| iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 13

धृतराष्ट्र उवाच। ब्राह्मणानां हस्तिभिर्नास्ति कृत्यं राजन्यानां नागकुलानि विप्र। स्वं वाहनं नयतो नास्त्यधर्मो नागश्रेष्ठं गौतमास्मान्निवर्त।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| brāhmaṇānāṃ hastibhirnāsti kṛtyaṃ rājanyānāṃ nāgakulāni vipra| svaṃ vāhanaṃ nayato nāstyadharmo nāgaśreṣṭhaṃ gautamāsmānnivarta||

Verse 14

गौतम उवाच। यत्र प्रेतो नन्दति पुण्यकर्मा यत्र प्रेतः शोचते पापकर्मा। वैवस्वतस्य सदने महात्मन- स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।। ब्राह्मणस्य ब्राह्मणसम्बन्धिना धनेन।।

gautama uvāca| yatra preto nandati puṇyakarmā yatra pretaḥ śocate pāpakarmā| vaivasvatasya sadane mahātmana- statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye|| brāhmaṇasya brāhmaṇasambandhinā dhanena||

Verse 15

धृतराष्ट्र उवाच। ये निष्क्रिया नास्तिकाः श्रद्धधानाः पापात्मान इन्द्रियार्थे निसृष्टाः। यमस्य ते यातनां प्राप्नुवन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ye niṣkriyā nāstikāḥ śraddhadhānāḥ pāpātmāna indriyārthe nisṛṣṭāḥ| yamasya te yātanāṃ prāpnuvanti paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 16

गौतम उवाच। वैवस्वती संयमनी जनानां यत्रानृतं नोच्यते यत्र सत्यम्। यत्रांबलान्बलिनो घातयन्ति तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| vaivasvatī saṃyamanī janānāṃ yatrānṛtaṃ nocyate yatra satyam| yatrāṃbalānbalino ghātayanti tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 17

धृतराष्ट्र उवाच। ज्येष्ठां स्वसारं पितरं मातरं च गुरून्यथाऽमानयन्तश्चरन्ति। तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| jyeṣṭhāṃ svasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ ca gurūnyathā'mānayantaścaranti| tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 18

गौतम उवाच। मन्दाकिनी वैश्रवणस् राज्ञो महाभागा भोगिजनप्रवेश्या। गन्धर्वयक्षैरप्सरोभिश्च जुष्टा तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।। यातयिष्ये हस्तिनम्। स्वीयं फलं त्वत्तो ग्रहीष्ये इत्यर्थः। हस्तिनं याचयिष्ये इति क.ङ.ध.पाठः।।

gautama uvāca| mandākinī vaiśravaṇas rājño mahābhāgā bhogijanapraveśyā| gandharvayakṣairapsarobhiśca juṣṭā tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye|| yātayiṣye hastinam| svīyaṃ phalaṃ tvatto grahīṣye ityarthaḥ| hastinaṃ yācayiṣye iti ka.ṅa.dha.pāṭhaḥ||

Verse 19

धृतराष्ट्र उवाच। अतिथिव्रताः सुव्रता ये जना वै प्रतिश्रयं ददति ब्राह्मणेभ्यः। शिष्टाशिनः संविभज्याश्रितेभ्यो मन्दाकिनीं तेऽपि हि भूषयन्ति।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| atithivratāḥ suvratā ye janā vai pratiśrayaṃ dadati brāhmaṇebhyaḥ| śiṣṭāśinaḥ saṃvibhajyāśritebhyo mandākinīṃ te'pi hi bhūṣayanti||

Verse 20

गौतम उवाच। मेरोरग्रे यद्वनं भाति रम्यं सुपुष्पितं किन्नरीगीतजुष्टम्। सुदर्शना यत्र जम्बूर्विशाला तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| meroragre yadvanaṃ bhāti ramyaṃ supuṣpitaṃ kinnarīgītajuṣṭam| sudarśanā yatra jambūrviśālā tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 21

धृतराष्ट्र उवाच। ये ब्राह्मणा मृदवः सत्यशीला बहुश्रुताः सर्वभूताभिरामाः। येऽधीयते सेतिहासं पुराणं मध्वाहुत्या जुह्वति वै द्विजेभ्यः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ye brāhmaṇā mṛdavaḥ satyaśīlā bahuśrutāḥ sarvabhūtābhirāmāḥ| ye'dhīyate setihāsaṃ purāṇaṃ madhvāhutyā juhvati vai dvijebhyaḥ||

Verse 22

तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र। यदन्यत्ते विदितं स्थानमस्ति तद्ब्रूहि त्वं त्वरितो ह्येष यामि।।

tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra| yadanyatte viditaṃ sthānamasti tadbrūhi tvaṃ tvarito hyeṣa yāmi||

Verse 23

गौतम उवाच। सुपुष्पितं किंनरराजजुष्टं प्रियं वनं नन्दनं नारदस्य। गन्धर्वाणामप्सरसां च सद्म तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| supuṣpitaṃ kiṃnararājajuṣṭaṃ priyaṃ vanaṃ nandanaṃ nāradasya| gandharvāṇāmapsarasāṃ ca sadma tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 24

धृतराष्ट्र उवाच। ये नृत्यगीते कुशला जनाः सदा देवात्मानः प्रियकामाश्चरन्ति। तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ye nṛtyagīte kuśalā janāḥ sadā devātmānaḥ priyakāmāścaranti| tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 25

गौतम उवाच। यत्रोत्तराः कुरवो भान्ति रम्या देवैः सार्धं मोदमाना नरेन्द्रः। यत्राग्नियौनाश्च वसन्ति विप्रा अब्योनयः पर्वतयोनयश्च।। यथा शत्रुं मदमत्ताश्चरन्ति इति झ.पाठः।।

gautama uvāca| yatrottarāḥ kuravo bhānti ramyā devaiḥ sārdhaṃ modamānā narendraḥ| yatrāgniyaunāśca vasanti viprā abyonayaḥ parvatayonayaśca|| yathā śatruṃ madamattāścaranti iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 26

यत्र शक्रो वर्षति सर्वकामा- न्यत्र स्त्रियः कामचारा भवन्ति। यत्र चेर्ष्या नास्ति नारीनराणां तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

yatra śakro varṣati sarvakāmā- nyatra striyaḥ kāmacārā bhavanti| yatra cerṣyā nāsti nārīnarāṇāṃ tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 27

धृतराष्ट्र उवाच। ये सर्वभूतेषु निवृत्तकामा अमांसादा न्यस्तदण्डाश्चरन्ति। न हिंसन्ति स्थावरं जङ्गमानि भूतानां ये सर्वभूतात्मभूताः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ye sarvabhūteṣu nivṛttakāmā amāṃsādā nyastadaṇḍāścaranti| na hiṃsanti sthāvaraṃ jaṅgamāni bhūtānāṃ ye sarvabhūtātmabhūtāḥ||

Verse 28

निराशिषो निर्ममा वीतरागा लाभालाभे तुल्यनिन्दाप्रशंसाः। तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।।

nirāśiṣo nirmamā vītarāgā lābhālābhe tulyanindāpraśaṃsāḥ| tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 29

गौतम उवाच। ततोऽपरे भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशोकाः। सोमस्य राज्ञः सदने महात्मन- स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| tato'pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ| somasya rājñaḥ sadane mahātmana- statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 30

धृतराष्ट्र उवाच। ये दानशीला न प्रतिगृह्णते सदा न चाप्यर्थांश्चाददते परेभ्यः। येषामदेयमर्हते नास्ति किञ्चि- त्सर्वातिथ्याः सुप्रजना जनाश्च।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ye dānaśīlā na pratigṛhṇate sadā na cāpyarthāṃścādadate parebhyaḥ| yeṣāmadeyamarhate nāsti kiñci- tsarvātithyāḥ suprajanā janāśca||

Verse 31

ये क्षन्तारो नाभिजल्पन्ति चान्या- ञ्शक्ता भूत्वा सततं पुण्यशीलाः। तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।। अग्नियौना धृष्टद्युम्नवदग्निरेव यौनं योनिर्येषां ते।।

ye kṣantāro nābhijalpanti cānyā- ñśaktā bhūtvā satataṃ puṇyaśīlāḥ| tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra|| agniyaunā dhṛṣṭadyumnavadagnireva yaunaṃ yoniryeṣāṃ te||

Verse 32

गौतम उवाच। ततोऽपरे भान्ति लोकाः सनातना विराजसा वितमस्का विशोकाः। आदित्यदेवस्य पदं महात्मन- स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| tato'pare bhānti lokāḥ sanātanā virājasā vitamaskā viśokāḥ| ādityadevasya padaṃ mahātmana- statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 33

धृतराष्ट्र उवाच। स्वाध्यायशीला गुरुशुश्रूषकाश्च तपस्विनः सुव्रताः सत्यसन्धाः। आचार्याणामप्रतिकूलभाषिणो नित्योत्थिता गुरुकर्मस्वचोद्याः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| svādhyāyaśīlā guruśuśrūṣakāśca tapasvinaḥ suvratāḥ satyasandhāḥ| ācāryāṇāmapratikūlabhāṣiṇo nityotthitā gurukarmasvacodyāḥ||

Verse 34

तथाविधानामेष लोको महर्षे विशुद्धानां भावितो वाग्यतानाम्। सत्ये स्थितानां वेदविदां महात्मनां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।।

tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe viśuddhānāṃ bhāvito vāgyatānām| satye sthitānāṃ vedavidāṃ mahātmanāṃ paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 35

गौतम उवाच। ततोऽपरे भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा विरजा विशोकाः। वरुणस्य राज्ञः सदने महात्मन- स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| tato'pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ supuṇyagandhā virajā viśokāḥ| varuṇasya rājñaḥ sadane mahātmana- statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 36

धृतराष्ट्र उवाच। चातुर्मास्यैर्ये यजन्ते जनाः सदा तथेष्टीनां दशशतं प्राप्नुवन्ति। ये चाग्निहोत्रं जुह्वति श्रद्दधाना यथान्यायं त्रीणि वर्षाणि विप्राः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| cāturmāsyairye yajante janāḥ sadā tatheṣṭīnāṃ daśaśataṃ prāpnuvanti| ye cāgnihotraṃ juhvati śraddadhānā yathānyāyaṃ trīṇi varṣāṇi viprāḥ||

Verse 37

स्वदारगाणां धर्मकृतां महात्मनां यथोदिते वर्त्मनि सुस्थितानाम्। धर्मान्मनामुद्वहतां गतिं तां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।।

svadāragāṇāṃ dharmakṛtāṃ mahātmanāṃ yathodite vartmani susthitānām| dharmānmanāmudvahatāṃ gatiṃ tāṃ paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 38

गौतम उवाच। इन्द्रस्य लोका विरजा विशोका दुरन्वयाः काङ्क्षिता मानवानाम्। तस्याहं ते भवने भूरितेजसो राजन्निमं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| indrasya lokā virajā viśokā duranvayāḥ kāṅkṣitā mānavānām| tasyāhaṃ te bhavane bhūritejaso rājannimaṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 39

धृतराष्ट्र उवाच। शतवर्षजीवी यश्च शूरो मनुष्यो वेदाध्यायी यश्च यज्वाऽप्रमत्तः। एते सर्वे शक्रलोकं व्रजन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| śatavarṣajīvī yaśca śūro manuṣyo vedādhyāyī yaśca yajvā'pramattaḥ| ete sarve śakralokaṃ vrajanti paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 40

गौतम उवाच। प्राजापत्याः सन्ति लोका महान्तो नाकस्य पृष्ठे पुष्कला वीतशोकाः। मनीषिणां सर्वलोकाभयानां तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| prājāpatyāḥ santi lokā mahānto nākasya pṛṣṭhe puṣkalā vītaśokāḥ| manīṣiṇāṃ sarvalokābhayānāṃ tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 41

धृतराष्ट्र उवाच। ये राजानो राजसूयाभिषिक्ता धर्मात्मानो रक्षितारः प्रजानाम्। ये चाश्वमेधावभृथे प्लुताङ्गा- स्तेषां लोका धृतराष्ट्रो न तत्र।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ye rājāno rājasūyābhiṣiktā dharmātmāno rakṣitāraḥ prajānām| ye cāśvamedhāvabhṛthe plutāṅgā- steṣāṃ lokā dhṛtarāṣṭro na tatra||

Verse 42

गौतम उवाच। ततःपरं भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशोकाः। तस्मिन्नहं दुर्लभे चाप्यधृष्ये गवां लोके हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| tataḥparaṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ| tasminnahaṃ durlabhe cāpyadhṛṣye gavāṃ loke hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 43

धृतराष्ट्र उवाच। यो गोसहस्री शतदो महात्मा यो गोशती दश दद्याच्च शक्त्या। तथा दशभ्यो यश्च दद्यादिहैकां पञ्चभ्यो वा दानशीलस्तथैकाम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yo gosahasrī śatado mahātmā yo gośatī daśa dadyācca śaktyā| tathā daśabhyo yaśca dadyādihaikāṃ pañcabhyo vā dānaśīlastathaikām||

Verse 44

ये जीर्यन्ते ब्रह्मचर्येणि विप्रा ब्राह्मीं वाचं परिरक्षन्ति चैव। मनस्विनस्तीर्थयात्रापरा ये ते तत्र मोदन्ति ततो विमानैः।।

ye jīryante brahmacaryeṇi viprā brāhmīṃ vācaṃ parirakṣanti caiva| manasvinastīrthayātrāparā ye te tatra modanti tato vimānaiḥ||

Verse 45

प्रभासं मानसं तीर्थ पुष्कराणि महत्सरः। पुण्यं च नैमिषं तीर्थं बाहुदां करतोयिनीम्।।

prabhāsaṃ mānasaṃ tīrtha puṣkarāṇi mahatsaraḥ| puṇyaṃ ca naimiṣaṃ tīrthaṃ bāhudāṃ karatoyinīm||

Verse 46

गां हयशिरश्चैव विपाशां स्थूलवालुकाम्। तूष्णीं गङ्गां शनैर्गङ्गां महाह्रदमथापि च।।

gāṃ hayaśiraścaiva vipāśāṃ sthūlavālukām| tūṣṇīṃ gaṅgāṃ śanairgaṅgāṃ mahāhradamathāpi ca||

Verse 47

गोमतीं कौशिकीं पंपां महात्मानो धृतव्रताः। सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां ये तु यान्ति च।।

gomatīṃ kauśikīṃ paṃpāṃ mahātmāno dhṛtavratāḥ| sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ye tu yānti ca||

Verse 48

तत ते दिव्यसंस्थाना दिव्यमाल्यधराः शिवाः। प्रयान्ति पुण्यगन्धाढ्या धृतराष्ट्रो न तत्र वै।।

tata te divyasaṃsthānā divyamālyadharāḥ śivāḥ| prayānti puṇyagandhāḍhyā dhṛtarāṣṭro na tatra vai||

Verse 49

गौतम उवाच। यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयमण्वपि। न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा।।

gautama uvāca| yatra śītabhayaṃ nāsti na coṣṇabhayamaṇvapi| na kṣutpipāse na glānirna duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā||

Verse 50

न द्वेष्यो न प्रियः कश्चिन्न बन्धुर्न रिपुस्तथा। न जरामरणे तत्र न पुण्यं न च पातकम्।

na dveṣyo na priyaḥ kaścinna bandhurna ripustathā| na jarāmaraṇe tatra na puṇyaṃ na ca pātakam|

Verse 51

तस्मिन्विरजसि स्फीते प्रज्ञासत्वव्यवस्थिते। स्वयम्भुभवने पुण्ये हस्तिनं यातयिष्यति।। क्षन्तारः क्षमिणः।।

tasminvirajasi sphīte prajñāsatvavyavasthite| svayambhubhavane puṇye hastinaṃ yātayiṣyati|| kṣantāraḥ kṣamiṇaḥ||

Verse 52

धृतराष्ट्र उवाच। निर्मुक्ताः सर्वसङ्गैर्ये कृतात्मानो यतव्रताः। अध्यात्मयोगसंस्तानैर्युक्ताः स्वर्गगतिं गताः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| nirmuktāḥ sarvasaṅgairye kṛtātmāno yatavratāḥ| adhyātmayogasaṃstānairyuktāḥ svargagatiṃ gatāḥ||

Verse 53

ते ब्रह्मभवनं पुण्यं प्राप्नुवन्तीह सात्विकाः। न तत्र धृतराष्ट्रस्ते शक्यो द्रष्टुं महामुने।।

te brahmabhavanaṃ puṇyaṃ prāpnuvantīha sātvikāḥ| na tatra dhṛtarāṣṭraste śakyo draṣṭuṃ mahāmune||

Verse 54

गौतम उवाच। रथन्तरं यत्र बृहच्च गीयते यत्र वेदिः पुण्यजनैर्वृता च। यत्रोपयाति हरिभिः सोमपीथी तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये।।

gautama uvāca| rathantaraṃ yatra bṛhacca gīyate yatra vediḥ puṇyajanairvṛtā ca| yatropayāti haribhiḥ somapīthī tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye||

Verse 55

बुध्यामि त्वां वृत्रहणं शतक्रतुं व्यतिक्रमन्तं भुवनानि विश्वा। कच्चिन्न वाचा वृजिनं कदाचि- दकार्षं ते मनसोऽभिषङ्कात्।।

budhyāmi tvāṃ vṛtrahaṇaṃ śatakratuṃ vyatikramantaṃ bhuvanāni viśvā| kaccinna vācā vṛjinaṃ kadāci- dakārṣaṃ te manaso'bhiṣaṅkāt||

Verse 56

शतक्रतुरुवाच। मघवाऽहं लोकपथं प्रजाना- मन्वागमं परिवादे गजस्य। तस्माद्भवान्प्रणतं माऽनुशास्तु ब्रवीषि यत्तत्करवाणि सर्वम्।।

śatakraturuvāca| maghavā'haṃ lokapathaṃ prajānā- manvāgamaṃ parivāde gajasya| tasmādbhavānpraṇataṃ mā'nuśāstu bravīṣi yattatkaravāṇi sarvam||

Verse 57

गौतम उवाच। श्वेतं करेणुं मम पुत्रं हि नागं प्रियं तु मे षष्टिवर्षं तु बालम्। यो मे वने वसतोऽभूद्द्वितीय- स्तमेव मे देहि सुरेन्द्र नागम्।।

gautama uvāca| śvetaṃ kareṇuṃ mama putraṃ hi nāgaṃ priyaṃ tu me ṣaṣṭivarṣaṃ tu bālam| yo me vane vasato'bhūddvitīya- stameva me dehi surendra nāgam||

Verse 58

शतक्रतुरुवाच। अयं सुतस्ते द्विजमुख्यनाग आघ्रायते त्वामभिवीक्षमाणः। पादौ च ते नासिकयोपजिघ्रते श्रेयो ममाध्याहि नमश्च तेऽस्तु।।

śatakraturuvāca| ayaṃ sutaste dvijamukhyanāga āghrāyate tvāmabhivīkṣamāṇaḥ| pādau ca te nāsikayopajighrate śreyo mamādhyāhi namaśca te'stu||

Verse 59

गौतम उवाच। शिवं सदैवेह सुरेन्द्र तुभ्यं ध्यायामि पूजां च सदा प्रयुञ्जे। ममापि त्वं शक्र शिवं ददस्व त्वया दत्तं प्रतिगृह्णामि नागम्।।

gautama uvāca| śivaṃ sadaiveha surendra tubhyaṃ dhyāyāmi pūjāṃ ca sadā prayuñje| mamāpi tvaṃ śakra śivaṃ dadasva tvayā dattaṃ pratigṛhṇāmi nāgam||

Verse 60

शतक्रतुरुवाच। येषां वेदा निहिता वै गुहायां मनीषिणां सत्यवतां महात्मनाम्। तेषां त्वयैकेन महात्मनाऽस्मि बुद्धस्तस्मात्प्रीतिमांस्तेऽहतद्य।।

śatakraturuvāca| yeṣāṃ vedā nihitā vai guhāyāṃ manīṣiṇāṃ satyavatāṃ mahātmanām| teṣāṃ tvayaikena mahātmanā'smi buddhastasmātprītimāṃste'hatadya||

Verse 61

हन्तैहि ब्राह्मणि क्षिप्रं सह पुत्रेण हस्तिना। त्वं हि प्राप्तुं शुभाँल्लोकानह्नाय च चिराय च।।

hantaihi brāhmaṇi kṣipraṃ saha putreṇa hastinā| tvaṃ hi prāptuṃ śubhā~llokānahnāya ca cirāya ca||

Verse 62

भीष्म उवाच। स गौतमं पुरुस्कृत्य सह पुत्रेण हस्तिना। दिवमाचक्रमे वज्री सद्भिः सह दुरासदम्।।

bhīṣma uvāca| sa gautamaṃ puruskṛtya saha putreṇa hastinā| divamācakrame vajrī sadbhiḥ saha durāsadam||

Verse 63

इदं यः शृणुयान्नित्यं यः पठेद्वा जितेन्द्रियः। स याति ब्रह्मणो लोकं ब्राह्मणो गौतमो यथा।।

idaṃ yaḥ śṛṇuyānnityaṃ yaḥ paṭhedvā jitendriyaḥ| sa yāti brahmaṇo lokaṃ brāhmaṇo gautamo yathā||