Adhyaya 158

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरं प्रति ब्रह्मस्वापहारस्यानर्थहेतुताया प्रमाणतया नृपचण्डलसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। ब्राह्मणस्वानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ। नृशंसकारिणो योनिं कां ते गच्छन्ति मानवाः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃ prati brahmasvāpahārasyānarthahetutāyā pramāṇatayā nṛpacaṇḍalasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| brāhmaṇasvāni ye mandā haranti bharatarṣabha| nṛśaṃsakāriṇo yoniṃ kāṃ te gacchanti mānavāḥ||

Verse 2

भीष्य उवाच। पातकानां परं ह्येतद्ब्रह्मस्वहरणं बलात्। सान्वयास्ते विनश्यन्ति चण्डालाः प्रेत्य चेह च।।

bhīṣya uvāca| pātakānāṃ paraṃ hyetadbrahmasvaharaṇaṃ balāt| sānvayāste vinaśyanti caṇḍālāḥ pretya ceha ca||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनमम्। चण्डालस्य च संवादं क्षत्रबन्धोश्च भारत।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamam| caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kṣatrabandhośca bhārata||

Verse 4

राजोवाच। वृद्धरूपोऽसि चण्डाल बालवच्च विचेष्टसे। श्वखराणां रजःसेवी कस्मादुद्विजसे गवाम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 158 ।।

rājovāca| vṛddharūpo'si caṇḍāla bālavacca viceṣṭase| śvakharāṇāṃ rajaḥsevī kasmādudvijase gavām|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 158 ||

Verse 5

साधुभिर्गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते। कस्माद्गोरजसा ध्वस्तमङ्गं तोयेन सिञ्चसि।। रजःसेवी रजोगुण्ठितः।।

sādhubhirgarhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate| kasmādgorajasā dhvastamaṅgaṃ toyena siñcasi|| rajaḥsevī rajoguṇṭhitaḥ||

Verse 6

चण्डाल उवाच। ब्राह्मणस्य गवां राजन्प्रयान्तीनां रजः पुरा। सोममुद्ध्वंसयामास तं सोममपिबन्द्विजाः।। गोरजसा गोपरागेण प्रचलत्या धेनोरूधसः सकाशात्प्रसरन्त्यः क्षीरविप्रुषोऽत्र परागपर्यायेण रजःपदेनोच्यन्ते। ध्वस्तं व्याप्तं विप्रुण्मात्रेणापि ब्रह्मस्वेन देहस्निग्धत्वं माभूदिति भावः।।

caṇḍāla uvāca| brāhmaṇasya gavāṃ rājanprayāntīnāṃ rajaḥ purā| somamuddhvaṃsayāmāsa taṃ somamapibandvijāḥ|| gorajasā goparāgeṇa pracalatyā dhenorūdhasaḥ sakāśātprasarantyaḥ kṣīravipruṣo'tra parāgaparyāyeṇa rajaḥpadenocyante| dhvastaṃ vyāptaṃ vipruṇmātreṇāpi brahmasvena dehasnigdhatvaṃ mābhūditi bhāvaḥ||

Verse 7

भृत्यानामपि राज्ञस्तु रजसा ध्वंसितं मखे। तत्पानाच्च द्विजाः सर्वे क्षिप्रं नरकमाविशन्।।

bhṛtyānāmapi rājñastu rajasā dhvaṃsitaṃ makhe| tatpānācca dvijāḥ sarve kṣipraṃ narakamāviśan||

Verse 8

दीक्षितश्च स राजाऽपि क्षिप्रं नरकमाविशत्। सह तैर्याजकैः सर्वैर्ब्रह्मस्वमुपजीव्य तत्।।

dīkṣitaśca sa rājā'pi kṣipraṃ narakamāviśat| saha tairyājakaiḥ sarvairbrahmasvamupajīvya tat||

Verse 9

येऽपि तत्रापिबन्क्षीरं घृतं दधि च मानवाः। ब्राह्मणाः सहराजन्याः सर्वे नरकमाविशन्।।

ye'pi tatrāpibankṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ| brāhmaṇāḥ saharājanyāḥ sarve narakamāviśan||

Verse 10

जघ्नुस्ताः पयसा पुत्रांस्तथा पौत्रान्विधूय तान्। पशूनवेक्षमाणश्च साधुवृत्तेन दंपती।। रजः क्षीरं कर्तृ मार्गस्थवल्लीरूपं सोममुद्ध्वंसयामास नाशितवत्।।

jaghnustāḥ payasā putrāṃstathā pautrānvidhūya tān| paśūnavekṣamāṇaśca sādhuvṛttena daṃpatī|| rajaḥ kṣīraṃ kartṛ mārgasthavallīrūpaṃ somamuddhvaṃsayāmāsa nāśitavat||

Verse 11

अहं तत्रावसं राजन्ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। तासां मे रजसा ध्वस्तं भैक्षमासीन्नराधिप

ahaṃ tatrāvasaṃ rājanbrahmacārī jitendriyaḥ| tāsāṃ me rajasā dhvastaṃ bhaikṣamāsīnnarādhipa

Verse 12

चण्डालोऽहं ततो राजन्भुक्त्वा तदभवं नृप। ब्रह्मस्वहारी न नृपः सोऽप्रतिष्ठां गतिं ययौ।।

caṇḍālo'haṃ tato rājanbhuktvā tadabhavaṃ nṛpa| brahmasvahārī na nṛpaḥ so'pratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau||

Verse 13

तस्माद्धरेन्न विप्रस्वं कदाचिदपि किञ्चन। न पश्येन्नानुमोदेच्च न हर्तुं किञ्चिदाहरेत्।।

tasmāddharenna viprasvaṃ kadācidapi kiñcana| na paśyennānumodecca na hartuṃ kiñcidāharet||

Verse 14

ब्रह्मस्वं रजसा ध्वस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम्। तस्मात्सोमोऽप्यविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता।।

brahmasvaṃ rajasā dhvastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśam| tasmātsomo'pyavikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā||

Verse 15

एतद्धि धनमुत्कृष्टं द्विजानामविशेषतः। विक्रयं त्विह सोमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः।।

etaddhi dhanamutkṛṣṭaṃ dvijānāmaviśeṣataḥ| vikrayaṃ tviha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ||

Verse 16

ये चैनं क्रीणते तात ये च विक्रीणते जनाः। ते तु वैवस्वतं प्राप्य रौरवं यान्ति सर्वशः।। ता गावः परैः पीतेन स्वपयसा तेषां पुत्रपौत्रान् पशून् दम्पती च जघ्नुः सद्योऽल्पायुषश्चक्रुः।।

ye cainaṃ krīṇate tāta ye ca vikrīṇate janāḥ| te tu vaivasvataṃ prāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ|| tā gāvaḥ paraiḥ pītena svapayasā teṣāṃ putrapautrān paśūn dampatī ca jaghnuḥ sadyo'lpāyuṣaścakruḥ||

Verse 17

सोमं तु रजसा ध्वस्तं विक्रीणन्विधिपूर्वकम्। श्रोत्रियो वार्धुषी भूत्वा नचिरं स विनश्यति।।

somaṃ tu rajasā dhvastaṃ vikrīṇanvidhipūrvakam| śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā naciraṃ sa vinaśyati||

Verse 18

नरकं त्रिंशतं प्राप्य स्वविष्ठामुपजीवति। ब्रह्मस्वहारी नरकान्यातनाश्चानुभूय तु। मलेषु च कृमिर्भूत्वा श्वविष्ठामुपजीवती।।

narakaṃ triṃśataṃ prāpya svaviṣṭhāmupajīvati| brahmasvahārī narakānyātanāścānubhūya tu| maleṣu ca kṛmirbhūtvā śvaviṣṭhāmupajīvatī||

Verse 19

श्वचर्यामतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम्। तुलयाधारयद्धर्मो ह्यतिमानोऽतिरिच्यते।। एनं ब्रह्मस्वसृष्टम्।।

śvacaryāmatimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavam| tulayādhārayaddharmo hyatimāno'tiricyate|| enaṃ brahmasvasṛṣṭam||

Verse 20

म्लानं मां विकलं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम्। अतिमानेनि मां पश्य पापां गतिमुपागतम्।।

mlānaṃ māṃ vikalaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam| atimāneni māṃ paśya pāpāṃ gatimupāgatam||

Verse 21

अहं वै विपुले तात कुले दनसमन्विते। पौराणे जन्मनि विभो ज्ञानविज्ञानपारगः।।

ahaṃ vai vipule tāta kule danasamanvite| paurāṇe janmani vibho jñānavijñānapāragaḥ||

Verse 22

अभवं तत्र जानानो ह्येतान्दोषान्मदात्सदा। संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसमभक्षयम्।। श्वचर्यां नीचसेवाम्। अतिमानी इतरद्वयापेक्षया अत्यन्तं पापीत्यर्थः। स्वस्वदारेषु विप्लवमिति ध.पाठः।।

abhavaṃ tatra jānāno hyetāndoṣānmadātsadā| saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsamabhakṣayam|| śvacaryāṃ nīcasevām| atimānī itaradvayāpekṣayā atyantaṃ pāpītyarthaḥ| svasvadāreṣu viplavamiti dha.pāṭhaḥ||

Verse 23

सोऽहं वै विदितः सर्वैर्दूरगो वनिनो वने। साधूनां परिभावेप्सुर्विप्राणां गर्वितो धनैः। इमामवस्थां सम्प्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम्।।

so'haṃ vai viditaḥ sarvairdūrago vanino vane| sādhūnāṃ paribhāvepsurviprāṇāṃ garvito dhanaiḥ| imāmavasthāṃ samprāptaḥ paśya kālasya paryayam||

Verse 24

आदीप्तमिव चैलान्तं भ्रमरैरिव चार्दितम्। धावमानं सुसंरब्दं फश्य मां रजसाऽन्वितम्।। भूतानामुपरि सदा संरब्द एव कुपित एवेत्यन्वयः।।

ādīptamiva cailāntaṃ bhramarairiva cārditam| dhāvamānaṃ susaṃrabdaṃ phaśya māṃ rajasā'nvitam|| bhūtānāmupari sadā saṃrabda eva kupita evetyanvayaḥ||

Verse 25

स्वाध्यायैस्तु महात्पापं हरन्ति गृहमेधिनः। दानैः पृथग्विधैश्चापि विप्रजात्यां मनीषिणः।।

svādhyāyaistu mahātpāpaṃ haranti gṛhamedhinaḥ| dānaiḥ pṛthagvidhaiścāpi viprajātyāṃ manīṣiṇaḥ||

Verse 26

तथा पापकृतं विप्रमाश्रमस्तं महीपते। सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्युत्तारयन्त्युत।।

tathā pāpakṛtaṃ vipramāśramastaṃ mahīpate| sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsyuttārayantyuta||

Verse 27

अहं हि पापयोन्यां वै प्रसूतः क्षत्रियर्षभ। निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयमित्युत।।

ahaṃ hi pāpayonyāṃ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha| niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyamityuta||

Verse 28

जातिस्मरत्वं च मम केनचित्पूर्वकर्मणा। शुभने येन मोक्षं वै प्राप्तुमिच्छाम्यहं नृप।।

jātismaratvaṃ ca mama kenacitpūrvakarmaṇā| śubhane yena mokṣaṃ vai prāptumicchāmyahaṃ nṛpa||

Verse 29

त्वमिमं सम्प्रपन्नाय संशयं ब्रूहि पृच्छते। चण्डालत्वात्कथमहं मुच्येयमिति सत्तम।।

tvamimaṃ samprapannāya saṃśayaṃ brūhi pṛcchate| caṇḍālatvātkathamahaṃ mucyeyamiti sattama||

Verse 30

राजोवाच। चण्डाल प्रतिजानीहि येन मोक्षमवाप्स्यसि। ब्राह्मणार्थे त्यजन्प्राणान्गतिमिष्टामवाप्स्यसि।।

rājovāca| caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣamavāpsyasi| brāhmaṇārthe tyajanprāṇāngatimiṣṭāmavāpsyasi||

Verse 31

दत्त्वा शरीरं क्रव्याद्भ्यो रणाग्नौ द्विजहेतुकम्। हित्वा प्राणान्प्रमोक्षस्ते नान्यथा मोक्षमर्हसि।।

dattvā śarīraṃ kravyādbhyo raṇāgnau dvijahetukam| hitvā prāṇānpramokṣaste nānyathā mokṣamarhasi||

Verse 32

भीष्म उवाच। इत्युक्तः स तदा तेन ब्रह्मस्वार्थे परन्तप। हित्वा रणमुखे प्राणान्गतिमिष्टामवाप ह।।

bhīṣma uvāca| ityuktaḥ sa tadā tena brahmasvārthe parantapa| hitvā raṇamukhe prāṇāngatimiṣṭāmavāpa ha||

Verse 33

तस्माद्रक्ष्यं त्वया पुत्र ब्रह्मस्वं भरतर्षभ। यदीच्छसि महाबाहो शाश्वतीं गतिमात्मनः।।

tasmādrakṣyaṃ tvayā putra brahmasvaṃ bharatarṣabha| yadīcchasi mahābāho śāśvatīṃ gatimātmanaḥ||