Adhyaya 157

Verse 1

नहुषेणागस्त्यस्य स्वयाने योजनम्।। 1 ।। तथा तेन सह श्रुतिप्रामाण्यविवादे स्वविरुद्धभाषिणोऽगस्त्यस्य मस्तके स्वपादेन ताडनम्।। 2 ।। तदा तज्जटान्तर्निगूढेन भृगुणा शापदानेन तस्याधःपातनम्।। 3 ।। ततो देवैरिन्द्रस्य स्वपदेऽभिषेचनम्।। 4 । नहुषस्य स्वकृतपूर्वबलिदीपदानादिजसुकृतमहिम्ना पुनः स्वर्गप्राप्तिः।। 5 ।। युधिष्ठिर उवाच। कथं वै स विपन्नश्च कथं वै पातितो भुवि। कथं देवेन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

nahuṣeṇāgastyasya svayāne yojanam|| 1 || tathā tena saha śrutiprāmāṇyavivāde svaviruddhabhāṣiṇo'gastyasya mastake svapādena tāḍanam|| 2 || tadā tajjaṭāntarnigūḍhena bhṛguṇā śāpadānena tasyādhaḥpātanam|| 3 || tato devairindrasya svapade'bhiṣecanam|| 4 | nahuṣasya svakṛtapūrvabalidīpadānādijasukṛtamahimnā punaḥ svargaprāptiḥ|| 5 || yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ vai sa vipannaśca kathaṃ vai pātito bhuvi| kathaṃ devendratāṃ prāptastadbhavānvaktumarhati||

Verse 2

भीष्म उवाच। एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनः। सर्वा एव प्रवर्तन्ते या दिव्या याश्च मानुषाः।।

bhīṣma uvāca| evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ kriyāstasya mahātmanaḥ| sarvā eva pravartante yā divyā yāśca mānuṣāḥ||

Verse 3

तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि वै। बलिकर्म च यच्चान्यद्वत्सकाश्च पृथग्विधाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 157 ।।

tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni vai| balikarma ca yaccānyadvatsakāśca pṛthagvidhāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 157 ||

Verse 4

सर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवेन्द्रस्य महात्मनः। देवलोके नृलोके च सदाचारपुरस्कृताः।।

sarvāstasya samutpannā devendrasya mahātmanaḥ| devaloke nṛloke ca sadācārapuraskṛtāḥ||

Verse 5

ताश्चोद्भवन्ति राजेन्द्र समृद्ध्यै गृहमेधिनः। धूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च।।

tāścodbhavanti rājendra samṛddhyai gṛhamedhinaḥ| dhūpapradānairdīpaiśca namaskāraistathaiva ca||

Verse 6

यथा सिद्धस्य चान्नस्य गृह्य चाग्रं प्रदीयते। बलयश्च गृहोद्देशे ततः प्रीयन्ति देवताः।।

yathā siddhasya cānnasya gṛhya cāgraṃ pradīyate| balayaśca gṛhoddeśe tataḥ prīyanti devatāḥ||

Verse 7

यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणि। तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां प्रजायते।।

yathā ca gṛhiṇastoṣo bhavedvai balikarmaṇi| tathā śataguṇā prītirdevatānāṃ prajāyate||

Verse 8

एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः। प्रयच्छति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम्।।

evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ| prayacchati namaskārairyuktamātmaguṇāvaham||

Verse 9

स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चिता। नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीणन्ति देवताः।।

snānenādbhiśca yatkarma kriyate vai vipaścitā| namaskāraprayuktena tena prīṇanti devatāḥ||

Verse 10

पितरश्च महाभागा ऋषयश्च तपोधनाः। गृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनाऽर्चिताः।।

pitaraśca mahābhāgā ṛṣayaśca tapodhanāḥ| gṛhyāśca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinā'rcitāḥ||

Verse 11

इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरः। सुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम्।।

ityetāṃ buddhimāsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ| surendratvaṃ mahatprāpya kṛtavānetadadbhutam||

Verse 12

कस्य चित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते। सर्वमेतदवज्ञाय न चकार यथाविधि।।

kasya cittvatha kālasya bhāgyakṣaya upasthite| sarvametadavajñāya na cakāra yathāvidhi||

Verse 13

ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलदर्पतः। धूपदीपादिकविधिं न यथावच्चकार ह। ततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः परिबाध्यते।।

tataḥ sa parihīṇo'bhūtsurendro baladarpataḥ| dhūpadīpādikavidhiṃ na yathāvaccakāra ha| tato'sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paribādhyate||

Verse 14

अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह। द्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः।।

athāgastyamṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha| drutaṃ sarasvatīkūlātsmayanniva mahābalaḥ||

Verse 15

ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत्। निमीलयस्व नयने जटां यावद्विशामि ते। सुरेन्द्रपतनायेति स च नेत्र न्यमीलयत्।।

tato bhṛgurmahātejā maitrāvaruṇimabravīt| nimīlayasva nayane jaṭāṃ yāvadviśāmi te| surendrapatanāyeti sa ca netra nyamīlayat||

Verse 16

ततोऽगस्त्यस्याथ जटां दृष्ट्वा प्राविशदच्युतः। भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य च।।

tato'gastyasyātha jaṭāṃ dṛṣṭvā prāviśadacyutaḥ| bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ca||

Verse 17

ततः स देवराट् प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै। ततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशाम्पते। योजयस्वेति मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते।।

tataḥ sa devarāṭ prāptastamṛṣiṃ vāhanāya vai| tato'gastyaḥ surapatiṃ vākyamāha viśāmpate| yojayasveti māṃ kṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te||

Verse 18

यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप। इत्युक्तो नरहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम्।।

yatra vakṣyasi tatra tvāṃ nayiṣyāmi surādhipa| ityukto narahuṣastena yojayāmāsa taṃ munim||

Verse 19

भृगुस्तस्य जटान्तस्थो बभूव हृषितो भृशम्। न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा। वरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः।।

bhṛgustasya jaṭāntastho babhūva hṛṣito bhṛśam| na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgustadā| varadānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ||

Verse 20

न चुकोप तदाऽगस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वै। तं तु राजा पदैकेन चोदयामास भारत। श्रुतिः स्मृतिः प्रमाणं वा नेतिवादेन देवराट्।। वत्सकाः पुत्रादेर्वार्षिकोत्सवाः। यच्चान्यदुत्सेकाश्चेति थ.ध.पाठः।।

na cukopa tadā'gastyo yukto'pi nahuṣeṇa vai| taṃ tu rājā padaikena codayāmāsa bhārata| śrutiḥ smṛtiḥ pramāṇaṃ vā netivādena devarāṭ|| vatsakāḥ putrādervārṣikotsavāḥ| yaccānyadutsekāśceti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 21

न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट्। अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः।।

na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭ| agastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanacchiraḥ||

Verse 22

तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुः। शशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम्।।

tasmiñśirasyabhihate sa jaṭāntargato bhṛguḥ| śaśāpa balavatkruddho nahuṣaṃ pāpacetasam||

Verse 23

यस्मात्पदाऽवधीः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम्। तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते।।

yasmātpadā'vadhīḥ krodhācchirasīmaṃ mahāmunim| tasmādāśu mahīṃ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate||

Verse 24

शप्तोऽथ स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात ह। अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ।।

śapto'tha sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta ha| adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha||

Verse 25

भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपते। स शक्तोनाऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा।।

bhṛguṃ hi yadi so'drākṣīnnahuṣaḥ pṛthivīpate| sa śaktonā'bhaviṣyadvai pātane tasya tejasā||

Verse 26

स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथा। पतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत्।।

sa tu taistaiḥ pradānaiśca tapobhirniyamaistathā| patito'pi mahārāja bhūtale smṛtimānabhūt||

Verse 27

प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति। ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम्। शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः।।

prasādayāmāsa bhṛguṃ śāpānto me bhavediti| tato'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ prāsādayata taṃ bhṛgum| śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca prādātkṛpānvitaḥ||

Verse 28

भृगुरुवाच। राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहः। स त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वाऽन्तरधीयत।।

bhṛguruvāca| rājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ| sa tvāṃ mokṣayitā śāpādityuktvā'ntaradhīyata||

Verse 29

अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोः। स्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः।।

agastyo'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratoḥ| svamāśramapadaṃ prāyātpūjyamāno dvijātibhiḥ||

Verse 30

नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतः। जगाम ब्रह्मभवनं पश्यतस्ते जनाधिप।। तं तु राजा प्रतोदेनेति झ.पाठः।।

nahuṣo'pi tvayā rājaṃstasmācchāpātsamuddhṛtaḥ| jagāma brahmabhavanaṃ paśyataste janādhipa|| taṃ tu rājā pratodeneti jha.pāṭhaḥ||

Verse 31

तदा स पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः। जगाम ब्रह्मभवनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत्।।

tadā sa pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ| jagāma brahmabhavanaṃ brahmaṇe ca nyavedayat||

Verse 32

ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहः। वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान्। स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः।।

tataḥ śakraṃ samānāyya devānāha pitāmahaḥ| varadānānmama surā nahuṣo rājyamāptavān| sa cāgastyena kruddhena bhraṃśito bhūtalaṃ gataḥ||

Verse 33

न च शक्यं विना राज्ञा सुखं वर्तयितुं क्वचित्। तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम्।।

na ca śakyaṃ vinā rājñā sukhaṃ vartayituṃ kvacit| tasmādayaṃ punaḥ śakro devarājye'bhiṣicyatām||

Verse 34

एवं सम्भाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम्। एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्तं नराधिप।।

evaṃ sambhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmaham| evamastviti saṃhṛṣṭāḥ pratyūcustaṃ narādhipa||

Verse 35

सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्ये च वासवः। ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत।।

so'bhiṣikto bhagavatā devarājye ca vāsavaḥ| brahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vyarocata||

Verse 36

एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात्। स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः।।

evametatpurāvṛttaṃ nahuṣasya vyatikramāt| sa ca taireva saṃsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ||

Verse 37

तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः। दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपस्य दायकः। पूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत।।

tasmāddīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ| divyaṃ cakṣuravāpnoti pretya dīpasya dāyakaḥ| pūrṇacandrapratīkāśā dīpadāśca bhavantyuta||

Verse 38

यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलन्ते तावतीः समाः। रूपवान्बलवांश्चापि नरो भवति दीपदः।। भवनं तेन पुण्येन कर्मणेति थ.ध.पाठः।।

yāvadakṣinimeṣāṇi jvalante tāvatīḥ samāḥ| rūpavānbalavāṃścāpi naro bhavati dīpadaḥ|| bhavanaṃ tena puṇyena karmaṇeti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 39

य इदं शृणुयाद्वापि पठते यो द्विजोत्तमः। ब्रह्मलोकमवाप्नोति स च वै नात्र संशयः।।

ya idaṃ śṛṇuyādvāpi paṭhate yo dvijottamaḥ| brahmalokamavāpnoti sa ca vai nātra saṃśayaḥ||