Adhyaya 156

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति बलिदीपप्रदानकथनोपयोगितया नहुषचरितकथनारम्भः।। 1 ।। देवैर्वरदानपूर्वकमिन्द्रपदं प्रापितेन नहुषेण पर्पात्सप्तर्ष्यादिभिः पर्यायेण स्वयानवाहनम्।। 2 ।। अगस्त्यस्य तद्यानवहनपर्याये भृगुणाऽगस्त्यंप्रति स्वेन नहुषस्याधःपातनप्रतिज्ञानम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। श्रुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूपप्रदायिनाम्। फलं बलिविधाने च तद्भूयो वक्तुमर्हसि।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati balidīpapradānakathanopayogitayā nahuṣacaritakathanārambhaḥ|| 1 || devairvaradānapūrvakamindrapadaṃ prāpitena nahuṣeṇa parpātsaptarṣyādibhiḥ paryāyeṇa svayānavāhanam|| 2 || agastyasya tadyānavahanaparyāye bhṛguṇā'gastyaṃprati svena nahuṣasyādhaḥpātanapratijñānam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| śrutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpapradāyinām| phalaṃ balividhāne ca tadbhūyo vaktumarhasi||

Verse 2

धूपप्रदानस्य फलं प्रदीपस्य तथैव च। बलयश्च किमर्थं वै क्षिप्यन्ते गृहमेधिभिः।।

dhūpapradānasya phalaṃ pradīpasya tathaiva ca| balayaśca kimarthaṃ vai kṣipyante gṛhamedhibhiḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नहुषस्य च संवादमगस्त्यस्य भृगोस्तता।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nahuṣasya ca saṃvādamagastyasya bhṛgostatā||

Verse 4

नहुषो हि महाराज राजर्षिः सुमहातपाः। देवराज्यमनुप्राप्तः सुकृतेनेह कर्मणा।।

nahuṣo hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ| devarājyamanuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā||

Verse 5

तत्रापि प्रयतो राजन्नहुषस्त्रिदिवे वसन्। मानुषीश्चैव दिव्याश्च कुर्वाणो विविधाः क्रियाः।।

tatrāpi prayato rājannahuṣastridive vasan| mānuṣīścaiva divyāśca kurvāṇo vividhāḥ kriyāḥ||

Verse 6

मानुष्यस्तत्र सर्वाः स्म क्रियास्तस्य महात्मनः। प्रवृत्तास्त्रिदिवे राजन्दिव्याश्चैव सनातनाः।।

mānuṣyastatra sarvāḥ sma kriyāstasya mahātmanaḥ| pravṛttāstridive rājandivyāścaiva sanātanāḥ||

Verse 7

अग्निकार्याणि समिधः कुशाः सुमनसस्तथा। बलयश्चान्नलाजाभिर्धूपनं दीपकर्म च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 156 ।।

agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasastathā| balayaścānnalājābhirdhūpanaṃ dīpakarma ca|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭpañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 156 ||

Verse 8

सर्वं तस्य गृहे राज्ञः प्रावर्तत महात्मनः। जपयज्ञान्मनोयज्ञांस्त्रिदिवेऽपि चकार सः।।

sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ prāvartata mahātmanaḥ| japayajñānmanoyajñāṃstridive'pi cakāra saḥ||

Verse 9

देवानभ्यर्चयच्चापि विधिवत्स सुरेश्वरः। सर्वानेव यथान्यायं यथापूर्वमरिंदम।।

devānabhyarcayaccāpi vidhivatsa sureśvaraḥ| sarvāneva yathānyāyaṃ yathāpūrvamariṃdama||

Verse 10

अथेनद्रोऽहमिति ज्ञात्वा अहङ्कारं समाविशत्। सर्वाश्चैव क्रियास्तस्य पर्यहीयन्त भूपतेः।। लाजाभिः। आर्षं स्त्रीत्वम्।।

athenadro'hamiti jñātvā ahaṅkāraṃ samāviśat| sarvāścaiva kriyāstasya paryahīyanta bhūpateḥ|| lājābhiḥ| ārṣaṃ strītvam||

Verse 11

सप्तर्षीन्वाहयामास वरदानदमान्वितः। परिहीनक्रियश्चैव दुर्बलत्वमुपेयिवान्।।

saptarṣīnvāhayāmāsa varadānadamānvitaḥ| parihīnakriyaścaiva durbalatvamupeyivān||

Verse 12

तस्य वाहयतः कालो मुनिमुख्यांस्तपोधनान्। अहङ्काराभिभूतस्य सुमहानत्यवर्तत।।

tasya vāhayataḥ kālo munimukhyāṃstapodhanān| ahaṅkārābhibhūtasya sumahānatyavartata||

Verse 13

अथ पर्यायशः सर्वान्वाहनायोपचक्रमे। पर्यायश्चाप्यगस्त्यस्य समपद्यत भारत।।

atha paryāyaśaḥ sarvānvāhanāyopacakrame| paryāyaścāpyagastyasya samapadyata bhārata||

Verse 14

अथागत्य महातेजा भृगुर्ब्रह्मविदांवरः। अगस्त्यमाश्रमस्थं वै समुपेत्येदमब्रवीत्।।

athāgatya mahātejā bhṛgurbrahmavidāṃvaraḥ| agastyamāśramasthaṃ vai samupetyedamabravīt||

Verse 15

एवं वयमसत्कारं देवेन्द्रस्यास्य दुर्मतेः। नहुषस्य किमर्थं वै मर्षयाम महामुने।।

evaṃ vayamasatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ| nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune||

Verse 16

अगस्त्य उवाच। कथमेष मया शक्यः शप्तुं यस्य महामुने। वरदेन वरो दत्तो भवतो विदितश्च सः।।

agastya uvāca| kathameṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune| varadena varo datto bhavato viditaśca saḥ||

Verse 17

यो मे दृष्टिपथं गच्छेत्स मे वश्यो भवेदिति। इत्यनेन वरं देवो याचितो गच्छता दिवम्।।

yo me dṛṣṭipathaṃ gacchetsa me vaśyo bhavediti| ityanena varaṃ devo yācito gacchatā divam||

Verse 18

एवं न दग्धः स मया भवता च न संशयः। अन्येनाप्यृषिमुख्येन न दग्धो न च पातितः।। अथेन्द्रस्य भविष्यत्वादहङ्कारः समाविशत् इति ध.पाठः।।

evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ| anyenāpyṛṣimukhyena na dagdho na ca pātitaḥ|| athendrasya bhaviṣyatvādahaṅkāraḥ samāviśat iti dha.pāṭhaḥ||

Verse 19

अमृतं चैव पानाय दत्तमस्मै पुरा विभो। महात्मना तदर्तं च नास्माभिर्विनिपात्यते।।

amṛtaṃ caiva pānāya dattamasmai purā vibho| mahātmanā tadartaṃ ca nāsmābhirvinipātyate||

Verse 20

प्रायच्छत वरं देवः प्रजानां दुःखकारणम्। द्विजेष्वधर्मयुक्तानि स करोति नराधमः।।

prāyacchata varaṃ devaḥ prajānāṃ duḥkhakāraṇam| dvijeṣvadharmayuktāni sa karoti narādhamaḥ||

Verse 21

तत्र यत्प्राप्तकालं नस्तद्ब्रू वदतांवर। भवांश्चापि यथा ब्रूयात्तत्कर्तास्मि न संशयः।।

tatra yatprāptakālaṃ nastadbrū vadatāṃvara| bhavāṃścāpi yathā brūyāttatkartāsmi na saṃśayaḥ||

Verse 22

भृगुरुवाच। पितामहनियोगेन भवन्तं सोऽहमागतः। प्रतिकर्तुं बलवति नहुषे दर्पमोहिते।।

bhṛguruvāca| pitāmahaniyogena bhavantaṃ so'hamāgataḥ| pratikartuṃ balavati nahuṣe darpamohite||

Verse 23

अद्य हि त्वां सुदुर्बुद्धी रथे योक्ष्यति देवराट्। अद्यैनमहमुद्वृत्तं करिष्येऽनिन्द्रमोजसा।।

adya hi tvāṃ sudurbuddhī rathe yokṣyati devarāṭ| adyainamahamudvṛttaṃ kariṣye'nindramojasā||

Verse 24

अद्येन्द्रं स्थापयिष्यामि पश्यतस्ते शतक्रतुम्। सञ्चाल्य पापकर्माणमैन्द्रात्स्थानात्सुदुर्मतिम्।

adyendraṃ sthāpayiṣyāmi paśyataste śatakratum| sañcālya pāpakarmāṇamaindrātsthānātsudurmatim|

Verse 25

अद्य चासौ कुदेवेन्द्रस्त्वां पदा धर्षयिष्यति। दैवोपहतचित्तत्वादात्मनाशाय मन्दधीः।।

adya cāsau kudevendrastvāṃ padā dharṣayiṣyati| daivopahatacittatvādātmanāśāya mandadhīḥ||

Verse 26

व्युत्क्रान्तधर्मं तमहं धर्षणामर्षितो भृशम्। अहिर्भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं द्विजद्रुहम्।। न शप्तो विनिपातिन इति थ.ध.पाठः।।

vyutkrāntadharmaṃ tamahaṃ dharṣaṇāmarṣito bhṛśam| ahirbhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ dvijadruham|| na śapto vinipātina iti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 27

तत एनं सुदुर्बुद्धिं धिक्शब्दाभिहतत्विषम्। धरण्यां पातयिष्यामि पश्यतस्ते महामुने।।

tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhikśabdābhihatatviṣam| dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi paśyataste mahāmune||

Verse 28

नहुषं पापकर्माणमैश्वर्यबलमोहितम्। यथा च रोचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्यहं मुने।।

nahuṣaṃ pāpakarmāṇamaiśvaryabalamohitam| yathā ca rocate tubhyaṃ tathā kartāsmyahaṃ mune||

Verse 29

एवमुक्तस्तु भृगुणा मैत्रावरुणिरव्ययः। अगस्त्यः परमप्रीतो बभूव विगतज्वरः।।

evamuktastu bhṛguṇā maitrāvaruṇiravyayaḥ| agastyaḥ paramaprīto babhūva vigatajvaraḥ||