Adhyaya 155

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच। आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभ। कथमेतत्समुत्पन्नं फलं वा तद्ब्रवीहि मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 155 ।। युधिष्ठिर उवाच। आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभ। कथमेतत्समुत्पन्नं फलं वा तद्ब्रवीहि मे।।

yudhiṣṭhira uvāca| ālokadānaṃ nāmaitatkīdṛśaṃ bharatarṣabha| kathametatsamutpannaṃ phalaṃ vā tadbravīhi me|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 155 || yudhiṣṭhira uvāca| ālokadānaṃ nāmaitatkīdṛśaṃ bharatarṣabha| kathametatsamutpannaṃ phalaṃ vā tadbravīhi me||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत।। भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| manoḥ prajāpatervādaṃ suvarṇasya ca bhārata|| bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| manoḥ prajāpatervādaṃ suvarṇasya ca bhārata||

Verse 3

तपस्वी कश्चिदभवत्सुवर्णो नाम भारत। वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति विश्रुतः।। तपस्वी कश्चिदभवत्सुवर्णो नाम भारत। वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति विश्रुतः।।

tapasvī kaścidabhavatsuvarṇo nāma bhārata| varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti viśrutaḥ|| tapasvī kaścidabhavatsuvarṇo nāma bhārata| varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti viśrutaḥ||

Verse 4

कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्यायोपरमं गतः। बहून्सुवंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः।। कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्यायोपरमं गतः। बहून्सुवंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः।।

kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāyoparamaṃ gataḥ| bahūnsuvaṃśaprabhavānsamatītaḥ svakairguṇaiḥ|| kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāyoparamaṃ gataḥ| bahūnsuvaṃśaprabhavānsamatītaḥ svakairguṇaiḥ||

Verse 5

स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च। कुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ चोभौ तत्र चक्रतुः।। स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च। कुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ चोभौ तत्र चक्रतुः।।

sa kadācinmanuṃ vipro dadarśopasasarpa ca| kuśalapraśnamanyonyaṃ tau cobhau tatra cakratuḥ|| sa kadācinmanuṃ vipro dadarśopasasarpa ca| kuśalapraśnamanyonyaṃ tau cobhau tatra cakratuḥ||

Verse 6

ततस्तौ सत्यसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते। देवर्षिभिः सदा जुष्टे सहितौ संन्यषीदताम्।। ततस्तौ सत्यसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते। देवर्षिभिः सदा जुष्टे सहितौ संन्यषीदताम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 155 ।।

tatastau satyasaṃkalpau merau kāñcanaparvate| devarṣibhiḥ sadā juṣṭe sahitau saṃnyaṣīdatām|| tatastau satyasaṃkalpau merau kāñcanaparvate| devarṣibhiḥ sadā juṣṭe sahitau saṃnyaṣīdatām|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 155 ||

Verse 7

तत्र तौ कथयन्तौ स्तां कथा नानाविधाश्रयाः। ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम्।। तत्र तौ कथयन्तौ स्तां कथा नानाविधाश्रयाः। ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम्।। रमणीये शिलापृष्ठ इति झ.पाठः।।

tatra tau kathayantau stāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ| brahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām|| tatra tau kathayantau stāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ| brahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām|| ramaṇīye śilāpṛṣṭha iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 8

सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रति। हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुमर्हसि।। सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रति। हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुमर्हसि।।

suvarṇastvabravīdvākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prati| hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktumarhasi|| suvarṇastvabravīdvākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prati| hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktumarhasi||

Verse 9

सुमनोगन्धधूपाद्यैरिज्यन्ते दैवतानि च। किमेतत्कथमुत्पन्नं फलं योगं च शंस मे।। सुमनोगन्धधूपाद्यैरिज्यन्ते दैवतानि च। किमेतत्कथमुत्पन्नं फलं योगं च शंस मे।।

sumanogandhadhūpādyairijyante daivatāni ca| kimetatkathamutpannaṃ phalaṃ yogaṃ ca śaṃsa me|| sumanogandhadhūpādyairijyante daivatāni ca| kimetatkathamutpannaṃ phalaṃ yogaṃ ca śaṃsa me||

Verse 10

मनुरुवाच। भीष्मेणि युधिष्ठिरंप्रति पुष्पधूपदीपदानादिप्रशंसापरबलिशुक्रसंवादानुवादः।। 1 ।।मनोः।।

manuruvāca| bhīṣmeṇi yudhiṣṭhiraṃprati puṣpadhūpadīpadānādipraśaṃsāparabaliśukrasaṃvādānuvādaḥ|| 1 ||manoḥ||

Verse 11

मनुरुवाच। बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यमनुशासतः। समीपमाजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः।। बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यमनुशासतः। समीपमाजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः।।

manuruvāca| balervairocanasyeha trailokyamanuśāsataḥ| samīpamājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ|| balervairocanasyeha trailokyamanuśāsataḥ| samīpamājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ||

Verse 12

तमर्घ्यादिभिरभ्यर्च्य भार्गवं सोऽसुराधिपः। निषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः।। तमर्घ्यादिभिरभ्यर्च्य भार्गवं सोऽसुराधिपः। निषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः।।

tamarghyādibhirabhyarcya bhārgavaṃ so'surādhipaḥ| niṣasādāsane paścādvidhivadbhūridakṣiṇaḥ|| tamarghyādibhirabhyarcya bhārgavaṃ so'surādhipaḥ| niṣasādāsane paścādvidhivadbhūridakṣiṇaḥ||

Verse 13

कथेयमभवत्तत्र त्वया या परिकीर्तिता। सुमनोधूपदीपानां सम्प्रदाने फलं प्रति।। कथेयमभवत्तत्र त्वया या परिकीर्तिता। सुमनोधूपदीपानां सम्प्रदाने फलं प्रति।।

katheyamabhavattatra tvayā yā parikīrtitā| sumanodhūpadīpānāṃ sampradāne phalaṃ prati|| katheyamabhavattatra tvayā yā parikīrtitā| sumanodhūpadīpānāṃ sampradāne phalaṃ prati||

Verse 14

ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नमुत्तमम्।। ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नमुत्तमम्।।

tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnamuttamam|| tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnamuttamam||

Verse 15

सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मिवित्तम। प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुमर्हति।। सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मिवित्तम। प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmivittama| pradānasya dvijaśreṣṭha tadbhavānvaktumarhati|| sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmivittama| pradānasya dvijaśreṣṭha tadbhavānvaktumarhati||

Verse 16

शुक्र उवाच। अग्नीषोमादिसृष्टौ तु विष्णोः सर्वात्मनः प्रभोः। तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्मादनन्तरम्।। शुक्र उवाच। अग्नीषोमादिसृष्टौ तु विष्णोः सर्वात्मनः प्रभोः। तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्मादनन्तरम्।। स्तां अभवताम्।।

śukra uvāca| agnīṣomādisṛṣṭau tu viṣṇoḥ sarvātmanaḥ prabhoḥ| tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmastasmādanantaram|| śukra uvāca| agnīṣomādisṛṣṭau tu viṣṇoḥ sarvātmanaḥ prabhoḥ| tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmastasmādanantaram|| stāṃ abhavatām||

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च। सोमस्यात्मा च बहुधा सम्भूतः पृथिवीतले। अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तृणजातयः।। एतस्मिन्नन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च। सोमस्यात्मा च बहुधा सम्भूतः पृथिवीतले। अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तृणजातयः।। तपः वर्णाश्रमधर्मः। धर्मो दयादिः।।

etasminnantare caiva vīrudoṣadhya eva ca| somasyātmā ca bahudhā sambhūtaḥ pṛthivītale| amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāścānyāstṛṇajātayaḥ|| etasminnantare caiva vīrudoṣadhya eva ca| somasyātmā ca bahudhā sambhūtaḥ pṛthivītale| amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāścānyāstṛṇajātayaḥ|| tapaḥ varṇāśramadharmaḥ| dharmo dayādiḥ||

Verse 18

अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यस्तृप्तिं ददाति च। मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः।। अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यस्तृप्तिं ददाति च। मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः।।

amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyastṛptiṃ dadāti ca| mano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ|| amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyastṛptiṃ dadāti ca| mano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ||

Verse 19

अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषममङ्गलम्। ओषध्यो ह्यमृतं सर्वा विषं तेजोग्निसम्भवम्।। अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषममङ्गलम्। ओषध्यो ह्यमृतं सर्वा विषं तेजोग्निसम्भवम्।।

amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahadviṣamamaṅgalam| oṣadhyo hyamṛtaṃ sarvā viṣaṃ tejognisambhavam|| amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahadviṣamamaṅgalam| oṣadhyo hyamṛtaṃ sarvā viṣaṃ tejognisambhavam||

Verse 20

अमृतं मनो ह्लादयते श्रियं चापि ददाति च। तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः।। अमृतं मनो ह्लादयते श्रियं चापि ददाति च। तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः।।

amṛtaṃ mano hlādayate śriyaṃ cāpi dadāti ca| tasmātsumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ|| amṛtaṃ mano hlādayate śriyaṃ cāpi dadāti ca| tasmātsumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ||

Verse 21

देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः। तस्मै सुमनसो देवास्तस्मात्सुमनसः स्मृताः।। देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः। तस्मै सुमनसो देवास्तस्मात्सुमनसः स्मृताः।।

devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ| tasmai sumanaso devāstasmātsumanasaḥ smṛtāḥ|| devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ| tasmai sumanaso devāstasmātsumanasaḥ smṛtāḥ||

Verse 22

यंयमुद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभो। मङ्गलार्तं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप।। यंयमुद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभो। मङ्गलार्तं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप।।

yaṃyamuddiśya dīyerandevaṃ sumanasaḥ prabho| maṅgalārtaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa|| yaṃyamuddiśya dīyerandevaṃ sumanasaḥ prabho| maṅgalārtaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa||

Verse 23

ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक्। ओषध्यो बहुवीर्या हि बहुरूपास्तथैव च।। ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक्। ओषध्यो बहुवीर्या हि बहुरूपास्तथैव च।।

jñeyāstūgrāśca saumyāśca tejasvinyaśca tāḥ pṛthak| oṣadhyo bahuvīryā hi bahurūpāstathaiva ca|| jñeyāstūgrāśca saumyāśca tejasvinyaśca tāḥ pṛthak| oṣadhyo bahuvīryā hi bahurūpāstathaiva ca||

Verse 24

यज्ञियानां च वृक्षाणामयज्ञीयान्निबोध मे। आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च।। यज्ञियानां च वृक्षाणामयज्ञीयान्निबोध मे। आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च।।

yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāmayajñīyānnibodha me| āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca|| yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāmayajñīyānnibodha me| āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca||

Verse 25

रक्षसामुरगाणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः। मनुष्याणां पितॄणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः।। रक्षसामुरगाणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः। मनुष्याणां पितॄणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः।।

rakṣasāmuragāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ| manuṣyāṇāṃ pitṝṇāṃ ca kāntā yāstvanupūrvaśaḥ|| rakṣasāmuragāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ| manuṣyāṇāṃ pitṝṇāṃ ca kāntā yāstvanupūrvaśaḥ||

Verse 26

वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः। अकण्टकाः कण्टकिनो गन्धरूपरसान्विताः।। वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः। अकण्टकाः कण्टकिनो गन्धरूपरसान्विताः।।

vanyā grāmyāśceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ| akaṇṭakāḥ kaṇṭakino gandharūparasānvitāḥ|| vanyā grāmyāśceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ| akaṇṭakāḥ kaṇṭakino gandharūparasānvitāḥ||

Verse 27

द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टोऽनिष्टश्च पुष्पजः। इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावय।। द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टोऽनिष्टश्च पुष्पजः। इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावय।।

dvividho hi smṛto gandha iṣṭo'niṣṭaśca puṣpajaḥ| iṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvaya|| dvividho hi smṛto gandha iṣṭo'niṣṭaśca puṣpajaḥ| iṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvaya||

Verse 28

अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः। तेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो।। अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः। तेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो।।

akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāśca varṇataḥ| teṣāṃ puṣpāṇi devānāmiṣṭāni satataṃ prabho|| akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāśca varṇataḥ| teṣāṃ puṣpāṇi devānāmiṣṭāni satataṃ prabho||

Verse 29

पद्मं च तुलसी जातिरापः सर्वेषु पूजिता। जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि वै। गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः।। पद्मं च तुलसी जातिरापः सर्वेषु पूजिता। जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि वै। गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः।।

padmaṃ ca tulasī jātirāpaḥ sarveṣu pūjitā| jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni vai| gandharvanāgayakṣebhyastāni dadyādvicakṣaṇaḥ|| padmaṃ ca tulasī jātirāpaḥ sarveṣu pūjitā| jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni vai| gandharvanāgayakṣebhyastāni dadyādvicakṣaṇaḥ||

Verse 30

ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः। शत्रूणामभिचारार्थमथर्वसु निदर्शिताः।। ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः। शत्रूणामभिचारार्थमथर्वसु निदर्शिताः।।

oṣadhyo raktapuṣpāśca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ| śatrūṇāmabhicārārthamatharvasu nidarśitāḥ|| oṣadhyo raktapuṣpāśca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ| śatrūṇāmabhicārārthamatharvasu nidarśitāḥ||

Verse 31

तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः। रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत्।। तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः। रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत्।।

tīkṣṇavīryāstu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ| raktabhūyiṣṭhavarṇāśca kṛṣṇāścaivopahārayet|| tīkṣṇavīryāstu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ| raktabhūyiṣṭhavarṇāśca kṛṣṇāścaivopahārayet||

Verse 32

मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याः। चारुररूपाः सुमनसो मानुपाणां स्मृता विभो।। मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याः। चारुररूपाः सुमनसो मानुपाणां स्मृता विभो।।

manohṛdayanandinyo vimarde madhurāśca yāḥ| cārurarūpāḥ sumanaso mānupāṇāṃ smṛtā vibho|| manohṛdayanandinyo vimarde madhurāśca yāḥ| cārurarūpāḥ sumanaso mānupāṇāṃ smṛtā vibho||

Verse 33

न तु श्मशानसम्भूता न देवायतनोद्भवाः। सन्नयेत्पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च।। न तु श्मशानसम्भूता न देवायतनोद्भवाः। सन्नयेत्पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च।।

na tu śmaśānasambhūtā na devāyatanodbhavāḥ| sannayetpuṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca|| na tu śmaśānasambhūtā na devāyatanodbhavāḥ| sannayetpuṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca||

Verse 34

गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानामुपधारयेत्। प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति।। गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानामुपधारयेत्। प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति।।

girisānuruhāḥ saumyā devānāmupadhārayet| prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathāsmṛti|| girisānuruhāḥ saumyā devānāmupadhārayet| prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathāsmṛti||

Verse 35

गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद्यक्षराक्षसाः। नागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः।। गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद्यक्षराक्षसाः। नागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः।।

gandhena devāstuṣyanti darśanādyakṣarākṣasāḥ| nāgāḥ samupabhogena tribhiretaistu mānuṣāḥ|| gandhena devāstuṣyanti darśanādyakṣarākṣasāḥ| nāgāḥ samupabhogena tribhiretaistu mānuṣāḥ||

Verse 36

सद्यः प्रीणाति देवान्वै ते प्रीता भावयन्त्युत। सङ्कल्पसिद्धा मर्त्यानामीप्सिताश्च मनोरथाः।। सद्यः प्रीणाति देवान्वै ते प्रीता भावयन्त्युत। सङ्कल्पसिद्धा मर्त्यानामीप्सिताश्च मनोरथाः।।

sadyaḥ prīṇāti devānvai te prītā bhāvayantyuta| saṅkalpasiddhā martyānāmīpsitāśca manorathāḥ|| sadyaḥ prīṇāti devānvai te prītā bhāvayantyuta| saṅkalpasiddhā martyānāmīpsitāśca manorathāḥ||

Verse 37

देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च। अवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान्।। देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च। अवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान्।।

devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca| avajñātāvadhūtāśca nirdahantyadhamānnarān|| devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca| avajñātāvadhūtāśca nirdahantyadhamānnarān||

Verse 38

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधेः फलम्। धूपांश्च विविधान्साधूनसाधूंश्च निबोध मे।। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधेः फलम्। धूपांश्च विविधान्साधूनसाधूंश्च निबोध मे।।

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidheḥ phalam| dhūpāṃśca vividhānsādhūnasādhūṃśca nibodha me|| ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidheḥ phalam| dhūpāṃśca vividhānsādhūnasādhūṃśca nibodha me||

Verse 39

निर्यासाः सरलाश्चैव कृत्रिमाश्चैव ते त्रयः। इष्टोऽनिष्टो भवेद्गन्धस्तन्मे विस्तरशः शृणु।। निर्यासाः सरलाश्चैव कृत्रिमाश्चैव ते त्रयः। इष्टोऽनिष्टो भवेद्गन्धस्तन्मे विस्तरशः शृणु।।

niryāsāḥ saralāścaiva kṛtrimāścaiva te trayaḥ| iṣṭo'niṣṭo bhavedgandhastanme vistaraśaḥ śṛṇu|| niryāsāḥ saralāścaiva kṛtrimāścaiva te trayaḥ| iṣṭo'niṣṭo bhavedgandhastanme vistaraśaḥ śṛṇu||

Verse 40

निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु ते। गुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेपामिति निश्चयः।। निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु ते। गुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेपामिति निश्चयः।। लताः ओषध्यो व्रीह्यादयः।।

niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṃ dayitāstu te| gugguluḥ pravarasteṣāṃ sarvepāmiti niścayaḥ|| niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṃ dayitāstu te| gugguluḥ pravarasteṣāṃ sarvepāmiti niścayaḥ|| latāḥ oṣadhyo vrīhyādayaḥ||

Verse 41

अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम्। दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः।। अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम्। दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः।।

aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasabhoginām| daityānāṃ sallakījaśca kāṅkṣito yaśca tadvidhaḥ|| aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasabhoginām| daityānāṃ sallakījaśca kāṅkṣito yaśca tadvidhaḥ||

Verse 42

अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैः। फाणितासवसंयुक्तैर्मनुष्याणां विधीयते।। अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैः। फाणितासवसंयुक्तैर्मनुष्याणां विधीयते।।

atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥ| phāṇitāsavasaṃyuktairmanuṣyāṇāṃ vidhīyate|| atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥ| phāṇitāsavasaṃyuktairmanuṣyāṇāṃ vidhīyate||

Verse 43

देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्ठिकरः स्मृतः। येऽन्ये वैहारिकास्तत्र मानुषाणामिति स्मृताः।। देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्ठिकरः स्मृतः। येऽन्ये वैहारिकास्तत्र मानुषाणामिति स्मृताः।।

devadānavabhūtānāṃ sadyastuṣṭhikaraḥ smṛtaḥ| ye'nye vaihārikāstatra mānuṣāṇāmiti smṛtāḥ|| devadānavabhūtānāṃ sadyastuṣṭhikaraḥ smṛtaḥ| ye'nye vaihārikāstatra mānuṣāṇāmiti smṛtāḥ||

Verse 44

य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवः। धूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः।। य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवः। धूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः।।

ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥ| dhūpeṣvapi parijñeyāsta eva prītivardhanāḥ|| ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥ| dhūpeṣvapi parijñeyāsta eva prītivardhanāḥ||

Verse 45

दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम्। यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते।। दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम्। यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते।।

dīpadāne pravakṣyāmi phalayogamanuttamam| yathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāśca te|| dīpadāne pravakṣyāmi phalayogamanuttamam| yathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāśca te||

Verse 46

ज्योतिस्तेजः प्रकाशं वाऽप्यूध्वगं चापि वर्धते। प्रदानं तेजसां तस्मात्तेजो वर्धयते नृणाम्।। ज्योतिस्तेजः प्रकाशं वाऽप्यूध्वगं चापि वर्धते। प्रदानं तेजसां तस्मात्तेजो वर्धयते नृणाम्।। प्रवरस्तेषां घृतमिश्रोऽथ कुञ्जर इति थ.पाठः।।

jyotistejaḥ prakāśaṃ vā'pyūdhvagaṃ cāpi vardhate| pradānaṃ tejasāṃ tasmāttejo vardhayate nṛṇām|| jyotistejaḥ prakāśaṃ vā'pyūdhvagaṃ cāpi vardhate| pradānaṃ tejasāṃ tasmāttejo vardhayate nṛṇām|| pravarasteṣāṃ ghṛtamiśro'tha kuñjara iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 47

अन्धतमस्तमिस्रं च दक्षिणायनमेव च। उत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते।। अन्धतमस्तमिस्रं च दक्षिणायनमेव च। उत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते।। ज्योतिर्दीपादि। तेजः कान्तिः। प्रकाशः कीर्तिः।।

andhatamastamisraṃ ca dakṣiṇāyanameva ca| uttarāyaṇametasmājjyotirdānaṃ praśasyate|| andhatamastamisraṃ ca dakṣiṇāyanameva ca| uttarāyaṇametasmājjyotirdānaṃ praśasyate|| jyotirdīpādi| tejaḥ kāntiḥ| prakāśaḥ kīrtiḥ||

Verse 48

यस्मादूर्ध्वगमे तत्तु तमसश्चैव भेषजम्। तस्मादूर्ध्वगतेर्दाता भवेदत्रेति निश्चयः।। यस्मादूर्ध्वगमे तत्तु तमसश्चैव भेषजम्। तस्मादूर्ध्वगतेर्दाता भवेदत्रेति निश्चयः।।

yasmādūrdhvagame tattu tamasaścaiva bheṣajam| tasmādūrdhvagaterdātā bhavedatreti niścayaḥ|| yasmādūrdhvagame tattu tamasaścaiva bheṣajam| tasmādūrdhvagaterdātā bhavedatreti niścayaḥ||

Verse 49

देवास्तेजस्विनो यस्मात्प्रभावन्तः प्रकाशकाः। तामसा राक्षसाश्चैव तस्माद्दीपः प्रदीयते।। देवास्तेजस्विनो यस्मात्प्रभावन्तः प्रकाशकाः। तामसा राक्षसाश्चैव तस्माद्दीपः प्रदीयते।।

devāstejasvino yasmātprabhāvantaḥ prakāśakāḥ| tāmasā rākṣasāścaiva tasmāddīpaḥ pradīyate|| devāstejasvino yasmātprabhāvantaḥ prakāśakāḥ| tāmasā rākṣasāścaiva tasmāddīpaḥ pradīyate||

Verse 50

आलोकदानाच्चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरः। तान्दत्त्वा नोपहिंसेन न हरेन्नोपनाशयेत्।। आलोकदानाच्चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरः। तान्दत्त्वा नोपहिंसेन न हरेन्नोपनाशयेत्।।

ālokadānāccakṣuṣmānprabhāyukto bhavennaraḥ| tāndattvā nopahiṃsena na harennopanāśayet|| ālokadānāccakṣuṣmānprabhāyukto bhavennaraḥ| tāndattvā nopahiṃsena na harennopanāśayet||

Verse 51

दीपहार्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभः। दीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते।। दीपहार्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभः। दीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते।।

dīpahārtā bhavedandhastamogatirasuprabhaḥ| dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate|| dīpahārtā bhavedandhastamogatirasuprabhaḥ| dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate||

Verse 52

हविपा प्रथमः कल्पो द्वितीयश्चौषधीरसैः। वसामेदोस्थिनिर्यासैर्न कार्यः पुष्टिमिच्छता।। हविपा प्रथमः कल्पो द्वितीयश्चौषधीरसैः। वसामेदोस्थिनिर्यासैर्न कार्यः पुष्टिमिच्छता।। तमिस्रं अन्धकारः। अन्धं तमो नाम नरकरूपम्। तथा दक्षिणायनमप्यन्धं तम एव। अत उत्तरायणे रात्रौ तमोनाशकं ज्योतिर्देयं नरकनिवृत्त्यर्थं।।

havipā prathamaḥ kalpo dvitīyaścauṣadhīrasaiḥ| vasāmedosthiniryāsairna kāryaḥ puṣṭimicchatā|| havipā prathamaḥ kalpo dvitīyaścauṣadhīrasaiḥ| vasāmedosthiniryāsairna kāryaḥ puṣṭimicchatā|| tamisraṃ andhakāraḥ| andhaṃ tamo nāma narakarūpam| tathā dakṣiṇāyanamapyandhaṃ tama eva| ata uttarāyaṇe rātrau tamonāśakaṃ jyotirdeyaṃ narakanivṛttyarthaṃ||

Verse 53

देवालये सभायां च गिरौ चैत्यचतुष्पथे। दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः।। देवालये सभायां च गिरौ चैत्यचतुष्पथे। दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः।।

devālaye sabhāyāṃ ca girau caityacatuṣpathe| dīpadātā bhavennityaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ|| devālaye sabhāyāṃ ca girau caityacatuṣpathe| dīpadātā bhavennityaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ||

Verse 54

कुलोद्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छति। ज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता भवेन्नरः।। कुलोद्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छति। ज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता भवेन्नरः।।

kulodyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchati| jyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā bhavennaraḥ|| kulodyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchati| jyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā bhavennaraḥ||

Verse 55

बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान्कर्मफलोदयान्। देवयक्षोरगनृणां भूतानामथ रक्षसाम्।। बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान्कर्मफलोदयान्। देवयक्षोरगनृणां भूतानामथ रक्षसाम्।।

balikarmasu vakṣyāmi guṇānkarmaphalodayān| devayakṣoraganṛṇāṃ bhūtānāmatha rakṣasām|| balikarmasu vakṣyāmi guṇānkarmaphalodayān| devayakṣoraganṛṇāṃ bhūtānāmatha rakṣasām||

Verse 56

येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाः। राक्षसानेव तान्विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान्।। येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाः। राक्षसानेव तान्विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान्।।

yeṣāṃ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥ| rākṣasāneva tānviddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān|| yeṣāṃ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥ| rākṣasāneva tānviddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān||

Verse 57

तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवभ्यः प्रतिपूजितम्। शिरसा प्रणतश्चापि हरेद्बलिमतन्द्रितः।। तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवभ्यः प्रतिपूजितम्। शिरसा प्रणतश्चापि हरेद्बलिमतन्द्रितः।।

tasmādagraṃ prayaccheta devabhyaḥ pratipūjitam| śirasā praṇataścāpi haredbalimatandritaḥ|| tasmādagraṃ prayaccheta devabhyaḥ pratipūjitam| śirasā praṇataścāpi haredbalimatandritaḥ||

Verse 58

गृह्णन्ति देवता नित्यमाशंसन्ति सदा गृहान्। बाह्याश्चागन्तवो येऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः।। गृह्णन्ति देवता नित्यमाशंसन्ति सदा गृहान्। बाह्याश्चागन्तवो येऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः।।

gṛhṇanti devatā nityamāśaṃsanti sadā gṛhān| bāhyāścāgantavo ye'nye yakṣarākṣasapannagāḥ|| gṛhṇanti devatā nityamāśaṃsanti sadā gṛhān| bāhyāścāgantavo ye'nye yakṣarākṣasapannagāḥ||

Verse 59

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा। ते प्रीताः प्रीणयन्त्येनमायुषा यशसा धनैः।। इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा। ते प्रीताः प्रीणयन्त्येनमायुषा यशसा धनैः।।

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā| te prītāḥ prīṇayantyenamāyuṣā yaśasā dhanaiḥ|| ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā| te prītāḥ prīṇayantyenamāyuṣā yaśasā dhanaiḥ||

Verse 60

बलयः सह पुष्पैस्तु देवानामुपहारयेत्। दधिदुग्धमयाः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः।। बलयः सह पुष्पैस्तु देवानामुपहारयेत्। दधिदुग्धमयाः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः।। हविषा घृतेन ओषधीरसैः तिलसर्षपादिस्नेहैः। वसामेदोस्थीनि प्राण्यवयवास्तेषां निर्यासाः स्नेहाः। वसादयः पृथग्वा निर्यासात्।।

balayaḥ saha puṣpaistu devānāmupahārayet| dadhidugdhamayāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ|| balayaḥ saha puṣpaistu devānāmupahārayet| dadhidugdhamayāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ|| haviṣā ghṛtena oṣadhīrasaiḥ tilasarṣapādisnehaiḥ| vasāmedosthīni prāṇyavayavāsteṣāṃ niryāsāḥ snehāḥ| vasādayaḥ pṛthagvā niryāsāt||

Verse 61

कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम्। सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लापिकभूषिताः।। कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम्। सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लापिकभूषिताः।। दधिद्रप्सयुताः पुण्या इति ध.पाठः।।

kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarakṣasām| surāsavapuraskārā lājollāpikabhūṣitāḥ|| kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarakṣasām| surāsavapuraskārā lājollāpikabhūṣitāḥ|| dadhidrapsayutāḥ puṇyā iti dha.pāṭhaḥ||

Verse 62

नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताः। तिलान्गुडसुसम्पन्नान्भूतानामुपहारयेत्।। नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताः। तिलान्गुडसुसम्पन्नान्भूतानामुपहारयेत्।।

nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ| tilānguḍasusampannānbhūtānāmupahārayet|| nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ| tilānguḍasusampannānbhūtānāmupahārayet||

Verse 63

अग्रदाताऽग्रभोगी स्याद्बलवीर्यसमन्वितः। तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवभ्यः प्रतिपूजितम्।। अग्रदाताऽग्रभोगी स्याद्बलवीर्यसमन्वितः। तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवभ्यः प्रतिपूजितम्।।

agradātā'grabhogī syādbalavīryasamanvitaḥ| tasmādagraṃ prayaccheta devabhyaḥ pratipūjitam|| agradātā'grabhogī syādbalavīryasamanvitaḥ| tasmādagraṃ prayaccheta devabhyaḥ pratipūjitam||

Verse 64

ज्वलन्त्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताः। ताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना।। ज्वलन्त्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताः। ताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना।।

jvalantyaharaho veśma yāścāsya gṛhadevatāḥ| tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgrapradāyinā|| jvalantyaharaho veśma yāścāsya gṛhadevatāḥ| tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgrapradāyinā||

Verse 65

इत्येतदसुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवः। सुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च।। इत्येतदसुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवः। सुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च।।

ityetadasurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ| suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca|| ityetadasurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ| suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca||

Verse 66

नारदोऽपि मयि प्राह गुणानेतान्महाद्युते। त्वमप्येतद्विदित्वेह सर्वमाचर पुत्रक।। नारदोऽपि मयि प्राह गुणानेतान्महाद्युते। त्वमप्येतद्विदित्वेह सर्वमाचर पुत्रक।।

nārado'pi mayi prāha guṇānetānmahādyute| tvamapyetadviditveha sarvamācara putraka|| nārado'pi mayi prāha guṇānetānmahādyute| tvamapyetadviditveha sarvamācara putraka||