Adhyaya 154

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति गृहस्थधर्मप्रतिपादकपृथिवीवासुदेवसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। गार्हस्थ्यं धर्ममखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभ। ऋद्धिमाप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुःपञ्चाशददिकशततमोऽध्यायः।। 154 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati gṛhasthadharmapratipādakapṛthivīvāsudevasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| gārhasthyaṃ dharmamakhilaṃ prabrūhi bharatarṣabha| ṛddhimāpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catuḥpañcāśadadikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 154 ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप। वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश्चैव भारत।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa| vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāścaiva bhārata||

Verse 3

संस्तुत्य पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान्। पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ मां त्वं यत्पृच्छसेऽद्य वै।।

saṃstutya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavān| papraccha bharataśreṣṭha māṃ tvaṃ yatpṛcchase'dya vai||

Verse 4

वासुदेव उवाच। गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्विधेन वा। किमवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखं भवेत्।।

vāsudeva uvāca| gārhasthyaṃ dharmamāśritya mayā vā madvidhena vā| kimavaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhaṃ bhavet||

Verse 5

पृथिव्युवाच। ऋषयः पितरो देवा मनुष्याश्चैव माधव। पूज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैव निबोध मे।।

pṛthivyuvāca| ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyāścaiva mādhava| pūjyāścaivārcanīyāśca yathā caiva nibodha me||

Verse 6

सदा यज्ञेन देवांश्च सदाऽऽतिथ्येन मानुषान्। छन्दतस्तर्पणेनापि पितॄन्युञ्जन्ति नित्यशः।।

sadā yajñena devāṃśca sadā''tithyena mānuṣān| chandatastarpaṇenāpi pitṝnyuñjanti nityaśaḥ||

Verse 7

तेन ह्यृषिगणाः प्रीता ब्रह्मचयेणि चानघ। नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च।। गार्हस्थ्यं गृहस्थयोग्यम्।।

tena hyṛṣigaṇāḥ prītā brahmacayeṇi cānagha| nityamagniṃ paricaredabhuktvā balikarma ca|| gārhasthyaṃ gṛhasthayogyam||

Verse 8

कुर्यात्तथैव देवान्वै प्रियं मे मधुसूदन। कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च।।

kuryāttathaiva devānvai priyaṃ me madhusūdana| kuryādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena ca||

Verse 9

पयोमूलफलैर्वाऽपि पितॄणां प्रीतिमावहेत्। सिद्धान्नाद्वैश्वदेवं वै कुर्यादग्नौ यथाविधि।।

payomūlaphalairvā'pi pitṝṇāṃ prītimāvahet| siddhānnādvaiśvadevaṃ vai kuryādagnau yathāvidhi||

Verse 10

आग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम्। प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते।।

āgnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryamanantaram| prajānāṃ pataye caiva pṛthagghomo vidhīyate||

Verse 11

तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत्। दक्षिणायां यमायेति प्रतीच्यां वरुणाय च।।

tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet| dakṣiṇāyāṃ yamāyeti pratīcyāṃ varuṇāya ca||

Verse 12

सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये प्रजापतेः। धन्वन्तरेः प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव।।

somāya cāpyudīcyāṃ vai vāstumadhye prajāpateḥ| dhanvantareḥ prāgudīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhava||

Verse 13

मनुष्येभ्य इति प्राहुर्बलिं द्वारि गृहस्य वै। मरुद्भ्यो दैवतेभ्यश्च बलिमन्तर्गृहे हरेत्।।

manuṣyebhya iti prāhurbaliṃ dvāri gṛhasya vai| marudbhyo daivatebhyaśca balimantargṛhe haret||

Verse 14

तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत्। निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं यथा हरेत्।।

tathaiva viśvedevebhyo balimākāśato haret| niśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ yathā haret||

Verse 15

एवं कृत्वा बलिं सम्यग्दद्याद्भिक्षां द्विजाय वै। अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुद्धृत्य निक्षिपेत्।। बलिकर्म वैश्वदेवः तत्र प्रागन्नमेव ग्राह्यम्।।

evaṃ kṛtvā baliṃ samyagdadyādbhikṣāṃ dvijāya vai| alābhe brāhmaṇasyāgnāvagramuddhṛtya nikṣipet|| balikarma vaiśvadevaḥ tatra prāgannameva grāhyam||

Verse 16

यदा श्राद्धं पितृभ्योपि दातुमिच्छेत मानवः। तदा पश्चात्प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि।।

yadā śrāddhaṃ pitṛbhyopi dātumiccheta mānavaḥ| tadā paścātprakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi||

Verse 17

पितॄन्सन्तर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद्विधानतः। वेश्वदैवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्म्णभोजनम्।।

pitṝnsantarpayitvā tu baliṃ kuryādvidhānataḥ| veśvadaivaṃ tataḥ kuryātpaścādbrāhmṇabhojanam||

Verse 18

ततोऽन्नेनावशेषेण भोजयेदतिथीनपि। अर्घ्यपूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानवान्। अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते।।

tato'nnenāvaśeṣeṇa bhojayedatithīnapi| arghyapūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānavān| anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate||

Verse 19

आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युराप्तस्य चातिथेः। इदमस्ति गृहे मह्यमिति नित्यं निवेदयेत्।।

ācāryasya pituścaiva sakhyurāptasya cātitheḥ| idamasti gṛhe mahyamiti nityaṃ nivedayet||

Verse 20

ते यद्वदेयुस्तत्कुर्यादिति धर्मो विधीयते। गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत्।।

te yadvadeyustatkuryāditi dharmo vidhīyate| gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet||

Verse 21

राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरमेव च। अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान्।।

rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśurameva ca| arcayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān||

Verse 22

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि।।

śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi||

Verse 23

वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते।।

vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātarvidhīyate||

Verse 24

एतांस्तु धर्मान्गार्हस्थ्यान्यः कुर्यादनसूयकः। स इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य लोके महीयते।।

etāṃstu dharmāngārhasthyānyaḥ kuryādanasūyakaḥ| sa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya loke mahīyate||

Verse 25

भीष्म उवाच। इति भूमेर्वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान्। तथा चकार सततं त्वमप्येवं सदाऽऽचर।।

bhīṣma uvāca| iti bhūmervacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān| tathā cakāra satataṃ tvamapyevaṃ sadā''cara||

Verse 26

एतद्गृहस्थधर्मं त्वं चेष्टमानो जनाधिप। इह लोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि।।

etadgṛhasthadharmaṃ tvaṃ ceṣṭamāno janādhipa| iha loke yaśaḥ prāpya pretya svargamavāpsyasi||