Adhyaya 150

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति पुरुषस्य मृतिसूचकलिङ्गैः स्वमरणनिश्चयेन भगवत्स्मरणादिपूर्वकं देहत्यागे स्वर्गभोगप्रकारस्य सुकृतशेषेण पुनर्भूलोके जननादिप्रकारादेश्च कथनम्।। 1 ।। पराशर उवाच। शुश्रूषानिरतो नित्यमरिष्टान्युपलक्षयेत्। त्रैवार्षिकं द्विवार्षिकं वा वार्षिकं वा समुत्थितम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati puruṣasya mṛtisūcakaliṅgaiḥ svamaraṇaniścayena bhagavatsmaraṇādipūrvakaṃ dehatyāge svargabhogaprakārasya sukṛtaśeṣeṇa punarbhūloke jananādiprakārādeśca kathanam|| 1 || parāśara uvāca| śuśrūṣānirato nityamariṣṭānyupalakṣayet| traivārṣikaṃ dvivārṣikaṃ vā vārṣikaṃ vā samutthitam||

Verse 2

षाण्मासिकं मासिकं वा साप्तरात्रिकमेव वा। सर्वांस्तदर्थान्वा विद्यात्तेषां चिह्नानि लभयेत्।।

ṣāṇmāsikaṃ māsikaṃ vā sāptarātrikameva vā| sarvāṃstadarthānvā vidyātteṣāṃ cihnāni labhayet||

Verse 3

पुरुषं हिरण्मयं यस्तु तिष्ठन्तं दक्षिणामुखम्। लक्षयेदुत्तरेणैव मृत्युस्त्रैवार्षिको भवेत्।।

puruṣaṃ hiraṇmayaṃ yastu tiṣṭhantaṃ dakṣiṇāmukham| lakṣayeduttareṇaiva mṛtyustraivārṣiko bhavet||

Verse 4

शुद्धमण्डलमादित्यमरश्मिं सम्प्रपश्यतः। संवत्सरद्वयेनैव तस्य मत्युं समादिशेत्।।

śuddhamaṇḍalamādityamaraśmiṃ samprapaśyataḥ| saṃvatsaradvayenaiva tasya matyuṃ samādiśet||

Verse 5

ज्योत्स्नायामात्मनश्छायां सच्छिद्रां यः प्रपश्यति। मृत्युं संवत्सरेणैव जानीयात्सुविचक्षणः।।

jyotsnāyāmātmanaśchāyāṃ sacchidrāṃ yaḥ prapaśyati| mṛtyuṃ saṃvatsareṇaiva jānīyātsuvicakṣaṇaḥ||

Verse 6

विशिरस्कां यदा छायां पश्येत्पुरुष आत्मनः। जानीयादात्मनो मृत्युं षाण्मासेनेह बुद्धिमान्।।

viśiraskāṃ yadā chāyāṃ paśyetpuruṣa ātmanaḥ| jānīyādātmano mṛtyuṃ ṣāṇmāseneha buddhimān||

Verse 7

कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुते यदि। जानीयादात्मनो मृत्युं मासेनैव विचक्षणः।।

karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇute yadi| jānīyādātmano mṛtyuṃ māsenaiva vicakṣaṇaḥ||

Verse 8

शवगन्धमुपाघ्राति अन्यद्वा सुरभिं नरः। देवतायतनस्थो वै सप्तरात्रेण मृत्युभाक्।।

śavagandhamupāghrāti anyadvā surabhiṃ naraḥ| devatāyatanastho vai saptarātreṇa mṛtyubhāk||

Verse 9

कर्णनासापनयनं दन्यदृष्टिविरागता। लुप्तसंज्ञं हि करणं सद्यो मृत्युं समादिशेत्।।

karṇanāsāpanayanaṃ danyadṛṣṭivirāgatā| luptasaṃjñaṃ hi karaṇaṃ sadyo mṛtyuṃ samādiśet||

Verse 10

एवमेषामरिष्टानां पश्येदन्यतमं यदि। न तं कालं परीक्षेत यथाऽरिष्टं प्रकल्पितम्।।

evameṣāmariṣṭānāṃ paśyedanyatamaṃ yadi| na taṃ kālaṃ parīkṣeta yathā'riṣṭaṃ prakalpitam||

Verse 11

अभ्यासेन तु कालस्य गच्छेत पुलिनं शुचि। तत्र प्राणान्प्रमुञ्चेत तमीशानमनुस्मरन्।।

abhyāsena tu kālasya gaccheta pulinaṃ śuci| tatra prāṇānpramuñceta tamīśānamanusmaran||

Verse 12

ततोऽन्यदेहमासाद्य गान्धर्वं स्थानमाप्नुयात्। तत्रस्थो वसते विंशत्पद्मानि सुहहाद्युतिः।।

tato'nyadehamāsādya gāndharvaṃ sthānamāpnuyāt| tatrastho vasate viṃśatpadmāni suhahādyutiḥ||

Verse 13

गन्धर्वैश्चित्रसेनाद्यैः सहितः सत्कृतस्तथा। नीलवैडूर्यवर्णेन विमानेनावभासयन्।।

gandharvaiścitrasenādyaiḥ sahitaḥ satkṛtastathā| nīlavaiḍūryavarṇena vimānenāvabhāsayan||

Verse 14

नभस्थलमदीनात्मा सार्धमप्सरसां गणैः। छन्दकामानुसारी च तत्रतत्र महीयते।।

nabhasthalamadīnātmā sārdhamapsarasāṃ gaṇaiḥ| chandakāmānusārī ca tatratatra mahīyate||

Verse 15

मोदतेऽमरतुल्यात्मा सदाऽमरगणैः सह। पतितश्च क्षये काले क्षणेन विमलद्युतिः।।

modate'maratulyātmā sadā'maragaṇaiḥ saha| patitaśca kṣaye kāle kṣaṇena vimaladyutiḥ||

Verse 16

वैश्यस्य बहुवित्तस्य कुलेऽग्र्ये बहुगोधने। अवाप्य तत्र वै जन्म स पूतो देवकर्मणा।।

vaiśyasya bahuvittasya kule'grye bahugodhane| avāpya tatra vai janma sa pūto devakarmaṇā||

Verse 17

छन्दसा जागतेनैव प्राप्तोपनयनं ततः। क्षौमवस्त्रोपकरणं द्विजत्वं समवाप्य तु।।

chandasā jāgatenaiva prāptopanayanaṃ tataḥ| kṣaumavastropakaraṇaṃ dvijatvaṃ samavāpya tu||

Verse 18

अधीयमानो वेदार्थान्गुरुशुश्रूषणे रतः। ब्रह्मचारी जितक्रोधस्तपस्वी जायते ततः।।

adhīyamāno vedārthānguruśuśrūṣaṇe rataḥ| brahmacārī jitakrodhastapasvī jāyate tataḥ||

Verse 19

अधीत्य दक्षिणां दत्त्वा गुरवे विधिपूर्वकम्। कृतदारः समुपैति गृहस्थव्रतमुत्तमम्।।

adhītya dakṣiṇāṃ dattvā gurave vidhipūrvakam| kṛtadāraḥ samupaiti gṛhasthavratamuttamam||

Verse 20

ददाति यजते चैव चज्ञैर्विपुलदक्षिणैः। अग्निहोत्रमुपासन्वै जुह्वच्चैव यथाविधिः।।

dadāti yajate caiva cajñairvipuladakṣiṇaiḥ| agnihotramupāsanvai juhvaccaiva yathāvidhiḥ||

Verse 21

धर्मं सञ्चिनुते नित्यं मृदुगामी जितेन्द्रियः। स कालपरिणामात्तु मृत्युना सम्प्रयुज्यते।।

dharmaṃ sañcinute nityaṃ mṛdugāmī jitendriyaḥ| sa kālapariṇāmāttu mṛtyunā samprayujyate||

Verse 22

संस्कृतश्चाग्निहोत्रेण कृतपात्रोपधानवान्। संस्कृतो देहमुत्सृज्य मरुद्भिरुपपद्यते।।

saṃskṛtaścāgnihotreṇa kṛtapātropadhānavān| saṃskṛto dehamutsṛjya marudbhirupapadyate||

Verse 23

मरुद्भिः सहितश्चापि तुल्यतेजा महाद्युतिः। बालार्कसमवर्णेन विमानेन विराजता।।

marudbhiḥ sahitaścāpi tulyatejā mahādyutiḥ| bālārkasamavarṇena vimānena virājatā||

Verse 24

सुखं चरति तत्रस्तो गन्थर्वाप्सरसां गणैः। विरजोम्बरसंवीतस्तप्तकाञ्चनभूषणः।।

sukhaṃ carati tatrasto gantharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ| virajombarasaṃvītastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ||

Verse 25

छन्दकामानुसारी च द्विगुणं कालमावसेत्। सन्निवर्तेत कालेन स्थानादस्मात्परिच्युतः।।

chandakāmānusārī ca dviguṇaṃ kālamāvaset| sannivarteta kālena sthānādasmātparicyutaḥ||

Verse 26

अवितृप्तविहारार्थो दिव्यभोगान्विहाय तु। सञ्जायते नृपकुले गजाश्वरथसंकुले।।

avitṛptavihārārtho divyabhogānvihāya tu| sañjāyate nṛpakule gajāśvarathasaṃkule||

Verse 27

पार्थिवीं श्रियमापन्नः श्रीमान्धर्मपतिर्यथा। जन्मप्रभृति संस्कारं चौलोपनयनानि च।।

pārthivīṃ śriyamāpannaḥ śrīmāndharmapatiryathā| janmaprabhṛti saṃskāraṃ caulopanayanāni ca||

Verse 28

प्राप्य राजकुले तत्र यथावद्विधिपूर्वकम्। छ्दसा त्रैष्टुभेनेह द्विजत्वमुपनीयते।।

prāpya rājakule tatra yathāvadvidhipūrvakam| chdasā traiṣṭubheneha dvijatvamupanīyate||

Verse 29

अधीत्य वेदमखिलं धनुर्वेदं च मुख्यशः। समावृत्तस्ततः पित्रा यौवराज्येऽभिषिच्यते।।

adhītya vedamakhilaṃ dhanurvedaṃ ca mukhyaśaḥ| samāvṛttastataḥ pitrā yauvarājye'bhiṣicyate||

Verse 30

कृतदारक्रियः श्रीमान्राज्यं सम्प्राप्य धर्मतः। प्रजाः पालयते सम्यक् षड्भागकृतसंविधिः।।

kṛtadārakriyaḥ śrīmānrājyaṃ samprāpya dharmataḥ| prajāḥ pālayate samyak ṣaḍbhāgakṛtasaṃvidhiḥ||

Verse 31

यज्ञैर्बहुभिरीजानः सम्यगाप्तार्थदक्षिणैः। प्रशासति महीं श्रीमान्राज्यमिन्द्रसमुद्युतिः।।

yajñairbahubhirījānaḥ samyagāptārthadakṣiṇaiḥ| praśāsati mahīṃ śrīmānrājyamindrasamudyutiḥ||

Verse 32

स्वधर्मनिरतो नित्यं पुत्रपौत्रसहायवान्। कालस्य वशमापन्नः प्राणांस्त्यजति संयुगे।।

svadharmanirato nityaṃ putrapautrasahāyavān| kālasya vaśamāpannaḥ prāṇāṃstyajati saṃyuge||

Verse 33

देवराजस्य भवनमिन्द्रलोकमवाप्नुते। सम्पूज्यमानस्त्रिदिवैर्विचचार यथासुखम्।।

devarājasya bhavanamindralokamavāpnute| sampūjyamānastridivairvicacāra yathāsukham||

Verse 34

राजर्षिभिः पुण्यकृद्भिर्यथा देवपतिस्तथा। तैः स्तूयते बन्दिभिस्तु नानावाद्यैः प्रबोध्यते।।

rājarṣibhiḥ puṇyakṛdbhiryathā devapatistathā| taiḥ stūyate bandibhistu nānāvādyaiḥ prabodhyate||

Verse 35

दिव्यजाम्बूनदमयं भ्राजमानं समन्ततः। वराप्सरोभिः सम्पूर्णं देवगन्धर्वसेवितम्।।

divyajāmbūnadamayaṃ bhrājamānaṃ samantataḥ| varāpsarobhiḥ sampūrṇaṃ devagandharvasevitam||

Verse 36

यानमारुह्य विचरेद्यथा शक्रः शचीपतिः। स तत्र वसते षष्टिं पद्मानीह मुदान्वितः।।

yānamāruhya vicaredyathā śakraḥ śacīpatiḥ| sa tatra vasate ṣaṣṭiṃ padmānīha mudānvitaḥ||

Verse 37

सर्वाँल्लोकाननुचरन्महर्द्धिरवभासयन्। अथ पुण्यक्षयात्तस्मात्स्थाप्यते भुवि भारत। जायते च द्विजकुले वेदवेदाङ्गपारगे।।

sarvā~llokānanucaranmaharddhiravabhāsayan| atha puṇyakṣayāttasmātsthāpyate bhuvi bhārata| jāyate ca dvijakule vedavedāṅgapārage||