Adhyaya 151

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति पुरुषस्य पुण्यविशेषेणि पुनःपुनः स्वर्गभूम्यादिषु परिवर्ततेन जातवैराग्यस्य ब्रह्मज्ञानेनापुनरावृत्तिशाश्वतपदाप्राप्त्यादिप्रकारप्रतिपादनम्।। 1 ।। पराशर उवाच। ततः श्रुतिसमापन्नः संस्कृश्च यथाविधि। चौलोपनयनं तस्य यथावत्क्रियते द्विजैः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati puruṣasya puṇyaviśeṣeṇi punaḥpunaḥ svargabhūmyādiṣu parivartatena jātavairāgyasya brahmajñānenāpunarāvṛttiśāśvatapadāprāptyādiprakārapratipādanam|| 1 || parāśara uvāca| tataḥ śrutisamāpannaḥ saṃskṛśca yathāvidhi| caulopanayanaṃ tasya yathāvatkriyate dvijaiḥ||

Verse 2

ततोऽष्टमे स वर्षे तु व्रतोपनयनादिभिः। क्रियाभिर्विधिदृष्टाभिर्ब्रह्मत्वमुपनीयते।।

tato'ṣṭame sa varṣe tu vratopanayanādibhiḥ| kriyābhirvidhidṛṣṭābhirbrahmatvamupanīyate||

Verse 3

गायत्रेण छन्दसा तु संस्कृतश्चरितव्रतः। अधीयमानो मेधावी शुद्धात्मा नियतव्रतः।।

gāyatreṇa chandasā tu saṃskṛtaścaritavrataḥ| adhīyamāno medhāvī śuddhātmā niyatavrataḥ||

Verse 4

अचिरेणैव कालेन साङ्गान्वेदानवाप्नुते। समावृत्तः स धर्मात्मा समावृत्तिक्रियस्तथा।।

acireṇaiva kālena sāṅgānvedānavāpnute| samāvṛttaḥ sa dharmātmā samāvṛttikriyastathā||

Verse 5

याजनाध्यापनरतः कुशले कर्मणि स्थितः। अग्निहोइत्रपरो नित्यं देवतातिथिपूजकः।।

yājanādhyāpanarataḥ kuśale karmaṇi sthitaḥ| agnihoitraparo nityaṃ devatātithipūjakaḥ||

Verse 6

यजते विविधैर्यज्ञैर्जपयज्ञैस्तथैव च। न्यायागतधनान्वेषी न्यायवृत्तस्तपोधनः।।

yajate vividhairyajñairjapayajñaistathaiva ca| nyāyāgatadhanānveṣī nyāyavṛttastapodhanaḥ||

Verse 7

सर्वभूतहितश्चैव सर्वशास्त्रविशारदः। स्वदारपरितुष्टात्मा क्रतुगामी जितेन्द्रियः।।

sarvabhūtahitaścaiva sarvaśāstraviśāradaḥ| svadāraparituṣṭātmā kratugāmī jitendriyaḥ||

Verse 8

परापवादविरतः सत्यव्रतपरः सदा। स कालपरिणामात्तु संयुतः कालधर्मणा।।

parāpavādavirataḥ satyavrataparaḥ sadā| sa kālapariṇāmāttu saṃyutaḥ kāladharmaṇā||

Verse 9

संस्कृतश्चाग्निहोत्रेण यथावद्विधिपूर्वकम्। सोमलोकमवाप्नोति देहन्यासान्न संशयः।।

saṃskṛtaścāgnihotreṇa yathāvadvidhipūrvakam| somalokamavāpnoti dehanyāsānna saṃśayaḥ||

Verse 10

तत्र सोमप्रभैर्देवैरग्निष्वात्तैश्च भास्वरैः। तथा बर्हिषदैश्चैव देवैराङ्गिरसैरपि।।

tatra somaprabhairdevairagniṣvāttaiśca bhāsvaraiḥ| tathā barhiṣadaiścaiva devairāṅgirasairapi||

Verse 11

विश्वेभिश्चैव देवैश्च तथा ब्रह्मर्षिभिः पुनः। देवर्षिभिश्चाप्रतिमैस्तथैवाप्सरसां गणैः। साध्यैः सिद्धैश्च सततं सत्कृतस्तत्र मोदते।।

viśvebhiścaiva devaiśca tathā brahmarṣibhiḥ punaḥ| devarṣibhiścāpratimaistathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ| sādhyaiḥ siddhaiśca satataṃ satkṛtastatra modate||

Verse 12

जातरूपमयं दिव्यमर्कतुल्यं मनोजवम्। देवगन्धर्वसंकीर्णं विमानमधिरोहति।।

jātarūpamayaṃ divyamarkatulyaṃ manojavam| devagandharvasaṃkīrṇaṃ vimānamadhirohati||

Verse 13

सौम्यरूपा मनःकान्तास्तप्तकाञ्चनभूषणाः। सोमकन्या विमानस्थं रमयन्ति मुदान्विताः।।

saumyarūpā manaḥkāntāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ| somakanyā vimānasthaṃ ramayanti mudānvitāḥ||

Verse 14

स तत्र रमते प्रीतः सह देवैः सहर्षिभिः। लोकान्सर्वाननुचरन्दीप्ततेजा मनोजवः।।

sa tatra ramate prītaḥ saha devaiḥ saharṣibhiḥ| lokānsarvānanucarandīptatejā manojavaḥ||

Verse 15

सभां कामजवीं चापि नित्यमेवाभिगच्छति। सर्वलोकेश्वरमृषिं नमस्कृत्य पितामहम्।।

sabhāṃ kāmajavīṃ cāpi nityamevābhigacchati| sarvalokeśvaramṛṣiṃ namaskṛtya pitāmaham||

Verse 16

परमेष्ठिरनन्तश्रीर्लोकानां प्रभवाप्ययः। यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः। स तत्र वर्तते श्रीमान्द्विशतं द्विजसत्तम।।

parameṣṭhiranantaśrīrlokānāṃ prabhavāpyayaḥ| yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ| sa tatra vartate śrīmāndviśataṃ dvijasattama||

Verse 17

अथ कालक्षयात्तस्मात्स्थानादावर्तते पुनः। जातिधर्मांस्तथा सर्वान्सर्गादावर्तनानि च।।

atha kālakṣayāttasmātsthānādāvartate punaḥ| jātidharmāṃstathā sarvānsargādāvartanāni ca||

Verse 18

अशाश्वतमिदं सवेमिति चिन्त्योपलभ्य च। शाश्वतं दिव्यमचलमदीनमपनर्भवम्।।

aśāśvatamidaṃ savemiti cintyopalabhya ca| śāśvataṃ divyamacalamadīnamapanarbhavam||

Verse 19

आस्थास्यत्यभयं नित्यं यत्रावृत्तिर्न विद्यते। यत्रि गत्वा न म्रियते जन्म चापि न विद्यते।।

āsthāsyatyabhayaṃ nityaṃ yatrāvṛttirna vidyate| yatri gatvā na mriyate janma cāpi na vidyate||

Verse 20

गर्भक्लेशामयाः प्राप्ता जायता च पुनः पुनः। कायक्लेशाश्च विविधा द्वन्द्वानि विविधानि च।।

garbhakleśāmayāḥ prāptā jāyatā ca punaḥ punaḥ| kāyakleśāśca vividhā dvandvāni vividhāni ca||

Verse 21

शीतोष्णसुखदुःखानि ईर्ष्याद्वेषकृतानि च। तत्रतत्रोपभुक्तानि न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः।।

śītoṣṇasukhaduḥkhāni īrṣyādveṣakṛtāni ca| tatratatropabhuktāni na kvacicchāśvatī sthitiḥ||

Verse 22

एवं स निश्चयं कृत्वा निर्मुच्यि ग्रहबन्धनात्। छित्त्वा भार्यामयं पाशं तथैवापत्यसम्भवम्।।

evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā nirmucyi grahabandhanāt| chittvā bhāryāmayaṃ pāśaṃ tathaivāpatyasambhavam||

Verse 23

यतिधर्ममुपाश्रित्यि गुरुशुश्रूषणे रतः। अचिरेणैव कालेन श्रेयः समभिगच्छति।।

yatidharmamupāśrityi guruśuśrūṣaṇe rataḥ| acireṇaiva kālena śreyaḥ samabhigacchati||

Verse 24

योगशास्त्रं च साङ्ख्यं च विदित्वा सोऽर्थतत्वतः। अनुज्ञातश्च गुरुणा यथाशास्त्रमवस्थितः।।

yogaśāstraṃ ca sāṅkhyaṃ ca viditvā so'rthatatvataḥ| anujñātaśca guruṇā yathāśāstramavasthitaḥ||

Verse 25

पुण्यतीर्थानुसेवी च नदीनां पुलिनाश्रयः। शून्यागारनिकेतश्च वनवृक्षगुहाशयः।।

puṇyatīrthānusevī ca nadīnāṃ pulināśrayaḥ| śūnyāgāraniketaśca vanavṛkṣaguhāśayaḥ||

Verse 26

अरण्यानुचरो नित्यं देवारण्यनिकेतनः। एकरात्रं द्विरात्रं वा न क्वचित्सज्जते द्विजः।।

araṇyānucaro nityaṃ devāraṇyaniketanaḥ| ekarātraṃ dvirātraṃ vā na kvacitsajjate dvijaḥ||

Verse 27

शीर्णपर्णभुगेवापि वने चरति भिक्षुकः। न भोगार्थमनुप्रेत्य यात्रामात्रं समश्नुते।।

śīrṇaparṇabhugevāpi vane carati bhikṣukaḥ| na bhogārthamanupretya yātrāmātraṃ samaśnute||

Verse 28

धर्मलब्धं समश्नाति न कामात्किञ्चिदश्नुते। युगमात्रदृगध्वानं क्रोशादूर्ध्वं न गच्छति।।

dharmalabdhaṃ samaśnāti na kāmātkiñcidaśnute| yugamātradṛgadhvānaṃ krośādūrdhvaṃ na gacchati||

Verse 29

समो मानावमानाभ्यां समलोष्टाश्मकाञ्चनः। सर्वभूताभयकरस्तथैवाभयदक्षिणः।।

samo mānāvamānābhyāṃ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ| sarvabhūtābhayakarastathaivābhayadakṣiṇaḥ||

Verse 30

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निरानन्दपरिग्रहः। निर्ममो निरहङ्कारः सर्वभूतनिराश्रयः।।

nirdvandvo nirnamaskāro nirānandaparigrahaḥ| nirmamo nirahaṅkāraḥ sarvabhūtanirāśrayaḥ||

Verse 31

परिसङ्ख्यानतत्वज्ञस्तदा सत्यरतः सदा। ऊर्ध्वं नाधो न तिर्यक्च न किञ्चिदभिकामयेत्।।

parisaṅkhyānatatvajñastadā satyarataḥ sadā| ūrdhvaṃ nādho na tiryakca na kiñcidabhikāmayet||

Verse 32

एवं हि रममाणस्तु यतिधर्मं यथाविधि। कालस्य परिणामात्तु यथा पक्वफलं तथा।।

evaṃ hi ramamāṇastu yatidharmaṃ yathāvidhi| kālasya pariṇāmāttu yathā pakvaphalaṃ tathā||

Verse 33

स विसृज्य स्वकं देहं प्रविशेद्ब्रह्म शाश्वतम्। निरामयमनाद्यन्तं गुणसौम्यमचेतनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 151 ।।

sa visṛjya svakaṃ dehaṃ praviśedbrahma śāśvatam| nirāmayamanādyantaṃ guṇasaumyamacetanam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 151 ||

Verse 34

निरक्षरमबीजं च निरिन्द्रियमजं तथा। अजय्यमक्षयं यत्तदभेद्यं सूक्ष्ममेव च।।

nirakṣaramabījaṃ ca nirindriyamajaṃ tathā| ajayyamakṣayaṃ yattadabhedyaṃ sūkṣmameva ca||

Verse 35

निर्गुणं च प्रकृतिमन्निर्विकारं च सर्वशः। भूतभव्यभविष्यस्य कालस्य परमेश्वरम्। गुणसाम्यमचेतनमिति क.थ.पाठः।।

nirguṇaṃ ca prakṛtimannirvikāraṃ ca sarvaśaḥ| bhūtabhavyabhaviṣyasya kālasya parameśvaram| guṇasāmyamacetanamiti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 36

अव्यक्तं पुरुषं क्षेत्रमानन्त्याय प्रपद्यते।।।।

avyaktaṃ puruṣaṃ kṣetramānantyāya prapadyate||||