Adhyaya 149

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति यतिशुश्रूषादिनानाधर्मकथनम्।। 1 ।। पराशर उवाच। एवं प्रयतितव्यं हि शुश्रूषार्थमतन्द्रितैः। सर्वाभिरूपसेवाभिस्तुष्यन्ति यतयो यथा।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yatiśuśrūṣādinānādharmakathanam|| 1 || parāśara uvāca| evaṃ prayatitavyaṃ hi śuśrūṣārthamatandritaiḥ| sarvābhirūpasevābhistuṣyanti yatayo yathā||

Verse 2

नापराध्येत भिक्षोस्तु न चैनमवधीरयेत्। उत्तरं च न सन्दद्यात्क्रुद्धं चैव प्रसादयेत्।।

nāparādhyeta bhikṣostu na cainamavadhīrayet| uttaraṃ ca na sandadyātkruddhaṃ caiva prasādayet||

Verse 3

श्रेय एवाभिधातव्यं कर्तव्यं च प्रहृष्टवत्। तूष्णींभावेन वै तत्र न क्रुद्धमभिसंवदेत्।।

śreya evābhidhātavyaṃ kartavyaṃ ca prahṛṣṭavat| tūṣṇīṃbhāvena vai tatra na kruddhamabhisaṃvadet||

Verse 4

नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम्। लब्धालब्धेन जीवेत तथैव परितोषयेत्।।

nādadīta parasvāni na gṛhṇīyādayācitam| labdhālabdhena jīveta tathaiva paritoṣayet||

Verse 5

कोपिनं तु न याचेत ज्ञानविद्वेषकारितः। स्थावरेषु दयां कुर्याज्जङ्गमेषु चु प्राणिषु।।

kopinaṃ tu na yāceta jñānavidveṣakāritaḥ| sthāvareṣu dayāṃ kuryājjaṅgameṣu cu prāṇiṣu||

Verse 6

यथाऽऽत्मनि तथाऽन्येषु समां दृष्टिं निपातयेत्। सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। सम्पश्यमानो विचरन्ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

yathā''tmani tathā'nyeṣu samāṃ dṛṣṭiṃ nipātayet| sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani| sampaśyamāno vicaranbrahmabhūyāya kalpate||

Verse 7

हिंसा वा यदि वाऽहिंसां न कुर्यादात्मकारणात्। यत्रेतरो भवेन्नित्यं दोषं तत्र न कारयेत्।।

hiṃsā vā yadi vā'hiṃsāṃ na kuryādātmakāraṇāt| yatretaro bhavennityaṃ doṣaṃ tatra na kārayet||

Verse 8

एवं स मुच्यते दोषात्परानाश्रित्य वर्तयन्। आत्माश्रयेण दोषेण लिप्यते ह्यल्पबुद्धिमान्।।

evaṃ sa mucyate doṣātparānāśritya vartayan| ātmāśrayeṇa doṣeṇa lipyate hyalpabuddhimān||

Verse 9

जरायुजाण्डजाश्चैव उद्भिज्जाः स्वेदजाश्व ये। अवध्याः सर्व एतैते बुधैः समनुवर्णिताः।।

jarāyujāṇḍajāścaiva udbhijjāḥ svedajāśva ye| avadhyāḥ sarva etaite budhaiḥ samanuvarṇitāḥ||

Verse 10

निश्चयार्थं विबुद्धानां प्रायश्चित्तं विधीयते। हिंसा यथाऽन्या विहिता तथा दोष प्रयोजयेत्। तथोपदिष्टं गुरुणा शिष्यस्य चरतो विधिम्।।

niścayārthaṃ vibuddhānāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate| hiṃsā yathā'nyā vihitā tathā doṣa prayojayet| tathopadiṣṭaṃ guruṇā śiṣyasya carato vidhim||

Verse 11

न हि लोभः प्रभवति हिंसा वाऽपि तदात्मिका। शास्त्रदर्शनमेतद्धि विहितं विश्वयोनिना।।

na hi lobhaḥ prabhavati hiṃsā vā'pi tadātmikā| śāstradarśanametaddhi vihitaṃ viśvayoninā||

Verse 12

यद्येतदेवं मन्येत शूद्रो ह्यपि च बुद्धिमान्। कृतं कृतवतां गच्छेत्किं पुनर्यो निषेवते।।

yadyetadevaṃ manyeta śūdro hyapi ca buddhimān| kṛtaṃ kṛtavatāṃ gacchetkiṃ punaryo niṣevate||

Verse 13

न शूद्रः पतते कश्चिन्न च संस्कारमर्हति। नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम्।।

na śūdraḥ patate kaścinna ca saṃskāramarhati| nāsyādhikāro dharme'sti na dharmātpratiṣedhanam||

Verse 14

अनुग्रहार्तं मनुना सर्ववर्णेषु वर्णितम्।

anugrahārtaṃ manunā sarvavarṇeṣu varṇitam|

Verse 15

यदापवादस्तु भवेत्स्त्रीकृतः परिचारके। अभ्रावकाशशयनं तस्य संवत्सरं स्मृतम्। तेन तस्य भवेच्छान्तिस्ततो भूयोप्युपाव्रजेत्।।

yadāpavādastu bhavetstrīkṛtaḥ paricārake| abhrāvakāśaśayanaṃ tasya saṃvatsaraṃ smṛtam| tena tasya bhavecchāntistato bhūyopyupāvrajet||

Verse 16

सवर्णाया भवेदेतद्धीनायास्त्वर्धमर्हति। वर्षत्रयं तु वैश्यायाः क्षत्रियायास्तु षट् समाः। ब्राह्मण्या तु समेतस्य समा द्वादश कीर्तिताः।

savarṇāyā bhavedetaddhīnāyāstvardhamarhati| varṣatrayaṃ tu vaiśyāyāḥ kṣatriyāyāstu ṣaṭ samāḥ| brāhmaṇyā tu sametasya samā dvādaśa kīrtitāḥ|

Verse 17

कटाग्निना वा दग्धव्यस्तस्मिन्नेव क्षणे भवेत्। शिश्नावपातनाद्वाऽपि विशुद्धिं समवाप्नुयात्।।

kaṭāgninā vā dagdhavyastasminneva kṣaṇe bhavet| śiśnāvapātanādvā'pi viśuddhiṃ samavāpnuyāt||

Verse 18

अनस्थिबन्धमेकं तु यदि प्राणैर्वियोजयेत्। उपोष्यैकाहमादद्यात्प्राणायामांस्तु द्वादश।।

anasthibandhamekaṃ tu yadi prāṇairviyojayet| upoṣyaikāhamādadyātprāṇāyāmāṃstu dvādaśa||

Verse 19

त्रिः स्नानमुदके कृत्वा तस्मात्पापात्प्रमुच्यते। अस्थिबन्धेषु द्विगुणं प्रायश्चित्तं विधीयते।।

triḥ snānamudake kṛtvā tasmātpāpātpramucyate| asthibandheṣu dviguṇaṃ prāyaścittaṃ vidhīyate||

Verse 20

अनेन विधिना वाऽपि स्थावरेषु न संशयः। कायेन पद्भ्यां हस्ताभ्यामपराधात्तु मुच्यते।।

anena vidhinā vā'pi sthāvareṣu na saṃśayaḥ| kāyena padbhyāṃ hastābhyāmaparādhāttu mucyate||

Verse 21

अदुष्टं क्षपयेद्यस्तु सर्ववर्णेषु यश्चरेत्। तस्याप्यष्टगुणं विद्यात्प्रायश्चित्तं तदेव तु।।

aduṣṭaṃ kṣapayedyastu sarvavarṇeṣu yaścaret| tasyāpyaṣṭaguṇaṃ vidyātprāyaścittaṃ tadeva tu||

Verse 22

चतुर्गुणं कर्मकृते द्विगुणं वाक्प्रदूषिते। कृत्वा तु मानसं पापं तथैवैकगुणं स्मृतम्।।

caturguṇaṃ karmakṛte dviguṇaṃ vākpradūṣite| kṛtvā tu mānasaṃ pāpaṃ tathaivaikaguṇaṃ smṛtam||

Verse 23

तस्मादेतानि सर्वाणि विदित्वा न समाचरेत्। सर्वभूतहितार्थं हि कुशलानि समाचरेत्।।

tasmādetāni sarvāṇi viditvā na samācaret| sarvabhūtahitārthaṃ hi kuśalāni samācaret||

Verse 24

एवं समाहितमनाः सेवते यदि यत्तमान्। तद्गतिस्तत्समाचारस्तन्मनास्तत्परायणः।।

evaṃ samāhitamanāḥ sevate yadi yattamān| tadgatistatsamācārastanmanāstatparāyaṇaḥ||

Verse 25

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्। कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा।।

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam| kālameva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā||

Verse 26

एवं प्रवर्तमानस्तु विनीतः प्रयतात्मवान्। निर्णयं पुण्यपापाभ्यामचिरेणोपगच्छति।।

evaṃ pravartamānastu vinītaḥ prayatātmavān| nirṇayaṃ puṇyapāpābhyāmacireṇopagacchati||