Adhyaya 147

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणादिधर्मनिरूपणपूर्वकं शूद्रस्य यतिशुश्रूषाप्रकारनिरूपणम्।। 1 ।। पुराशर उवाच। क्षत्रा आरम्भयज्ञास्तु वीर्ययज्ञा विशः स्मृताः। शूद्रा परिचरायज्ञा जपयज्ञास्तु ब्राह्मणाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 147 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇādidharmanirūpaṇapūrvakaṃ śūdrasya yatiśuśrūṣāprakāranirūpaṇam|| 1 || purāśara uvāca| kṣatrā ārambhayajñāstu vīryayajñā viśaḥ smṛtāḥ| śūdrā paricarāyajñā japayajñāstu brāhmaṇāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi saptacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 147 ||

Verse 2

शुश्रूषाजीविनः शूद्रा वैश्या विपणिजीविनः। अनिष्टनिग्रहः क्षत्रा विप्राः स्वाध्यायजीविनः।।

śuśrūṣājīvinaḥ śūdrā vaiśyā vipaṇijīvinaḥ| aniṣṭanigrahaḥ kṣatrā viprāḥ svādhyāyajīvinaḥ||

Verse 3

तपसा शोभते विप्रो राजन्यः पालनादिभिः। आतिथ्येन तथा वैश्यः शूद्रो दास्येन शोभते।।

tapasā śobhate vipro rājanyaḥ pālanādibhiḥ| ātithyena tathā vaiśyaḥ śūdro dāsyena śobhate||

Verse 4

यतात्मना तु शूद्रेण शुश्रूषा नित्यमेव च। कर्तव्या त्रिषु वर्णेषु प्रायेणाश्रमवासिषु।।

yatātmanā tu śūdreṇa śuśrūṣā nityameva ca| kartavyā triṣu varṇeṣu prāyeṇāśramavāsiṣu||

Verse 5

अशक्तेन त्रिवर्गस्य सेव्या ह्याश्रमवासिनः। यथाशक्यं यथाप्रज्ञं यथाधर्मं यथाश्रुतम्।।

aśaktena trivargasya sevyā hyāśramavāsinaḥ| yathāśakyaṃ yathāprajñaṃ yathādharmaṃ yathāśrutam||

Verse 6

विशेषेणैव कर्तव्या शुश्रूषा भिक्षुकाश्रमे।।

viśeṣeṇaiva kartavyā śuśrūṣā bhikṣukāśrame||

Verse 7

आश्रमाणां तु सर्वेषां चतुर्णां भिक्षुकाश्रमम्। प्रधानमिति वर्ण्यन्ते शिष्टाः शास्त्रविनिश्चये।।

āśramāṇāṃ tu sarveṣāṃ caturṇāṃ bhikṣukāśramam| pradhānamiti varṇyante śiṣṭāḥ śāstraviniścaye||

Verse 8

यच्चोपदिश्यते शिष्टैः श्रुतिस्मृतिविधानतः। तथाऽऽस्थेयमशक्तेन स धर्म इति निश्चितः।।

yaccopadiśyate śiṣṭaiḥ śrutismṛtividhānataḥ| tathā''stheyamaśaktena sa dharma iti niścitaḥ||

Verse 9

अतोऽन्यथा तु कुर्वाणः श्रेयो नाप्नोति मानवः। तस्माद्भिक्षुषु शूद्रेण कार्यमात्महितं सदा।।

ato'nyathā tu kurvāṇaḥ śreyo nāpnoti mānavaḥ| tasmādbhikṣuṣu śūdreṇa kāryamātmahitaṃ sadā||

Verse 10

इह यत्कुरुते श्रेयस्तत्प्रेत्य समुपाश्नुते। तच्चानसूयता कार्यं कर्तव्यं यद्धि मन्यते।।

iha yatkurute śreyastatpretya samupāśnute| taccānasūyatā kāryaṃ kartavyaṃ yaddhi manyate||

Verse 11

असूयता तु तस्येह फलं दुःखादवाप्यते। प्रियवादी जितक्रोधो वीततन्द्रीरमत्सरः।।

asūyatā tu tasyeha phalaṃ duḥkhādavāpyate| priyavādī jitakrodho vītatandrīramatsaraḥ||

Verse 12

क्षमावाञ्शीलसम्पन्नः सत्यधर्मपरायणः। आपद्भावेन कुर्याद्धि शुश्रूषां भिक्षुकाश्रमे।।

kṣamāvāñśīlasampannaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ| āpadbhāvena kuryāddhi śuśrūṣāṃ bhikṣukāśrame||

Verse 13

अयं मे परमो धर्मस्त्वनेनेदं सुदुष्करम्। संसारसागरं घोरं तरिष्यामि न संशयः।।

ayaṃ me paramo dharmastvanenedaṃ suduṣkaram| saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyāmi na saṃśayaḥ||

Verse 14

विभयो देहमुत्सृज्य यास्यामि परमां गतिम्। नातः परं ममाप्यन्य एष धर्मः सनातनः।।

vibhayo dehamutsṛjya yāsyāmi paramāṃ gatim| nātaḥ paraṃ mamāpyanya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 15

एवं सञ्चिन्त्य मनसा शूद्रो बुद्धिसमाधिना। कुर्यादविमना नित्यं शुश्रूषाधर्ममुत्तमम्।।

evaṃ sañcintya manasā śūdro buddhisamādhinā| kuryādavimanā nityaṃ śuśrūṣādharmamuttamam||

Verse 16

शुश्रूषानियमेनेह भाव्यं शिष्टाशिना सदा। शमान्वितेन दान्तेन कार्याकार्यविदा सदा।।

śuśrūṣāniyameneha bhāvyaṃ śiṣṭāśinā sadā| śamānvitena dāntena kāryākāryavidā sadā||

Verse 17

सर्वकार्येषु कृत्यानि कृतान्येव तु दुर्शयेत्। यथा प्रियो भवेद्भिक्षुस्तथा कार्यं प्रसाधयेत्।।

sarvakāryeṣu kṛtyāni kṛtānyeva tu durśayet| yathā priyo bhavedbhikṣustathā kāryaṃ prasādhayet||

Verse 18

यदकल्प्यं भवेद्भिक्षोर्न तत्कार्यं समाचरेत्। यथाऽऽश्रमस्याविरुद्धं धर्ममात्राभिसंहितम्।।

yadakalpyaṃ bhavedbhikṣorna tatkāryaṃ samācaret| yathā''śramasyāviruddhaṃ dharmamātrābhisaṃhitam||

Verse 19

तत्कार्यमविचारेण नित्यमेव शुभार्थिना। मनसा कर्ममा वाचा नित्यमेव प्रसादयेत्।।

tatkāryamavicāreṇa nityameva śubhārthinā| manasā karmamā vācā nityameva prasādayet||

Verse 20

स्थातव्यं तिष्ठमानेषु गच्छमानाननुव्रजेत्। आसीनेष्वासितव्यं च नित्यमेवानुवर्तता।।

sthātavyaṃ tiṣṭhamāneṣu gacchamānānanuvrajet| āsīneṣvāsitavyaṃ ca nityamevānuvartatā||

Verse 21

धर्मलब्धेन स्नेहेन पादौ सम्पीडयेत्सदा। उद्वर्तनादींश्च तथा कुर्यादप्रतिचोदितः।।

dharmalabdhena snehena pādau sampīḍayetsadā| udvartanādīṃśca tathā kuryādapraticoditaḥ||

Verse 22

नैजकार्याणि कृत्वा तु नित्यं चैवानुचोदितः। यथाविधिरुपस्पृश्य संन्यस्य जलभाजनम्।।

naijakāryāṇi kṛtvā tu nityaṃ caivānucoditaḥ| yathāvidhirupaspṛśya saṃnyasya jalabhājanam||

Verse 23

भिक्षूणां निलयं गत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्। ब्रह्मपूर्वान्गुरूंस्तत्र प्रणम्यि नियतेन्द्रियः।।

bhikṣūṇāṃ nilayaṃ gatvā praṇamya vidhipūrvakam| brahmapūrvāngurūṃstatra praṇamyi niyatendriyaḥ||

Verse 24

तथाऽऽचार्यपुरोगाणामनुकुर्यान्नमस्क्रियाम्। स्वधर्मचारिणां चापि सुखं पृष्ट्वाऽभिवाद्य च।।

tathā''cāryapurogāṇāmanukuryānnamaskriyām| svadharmacāriṇāṃ cāpi sukhaṃ pṛṣṭvā'bhivādya ca||

Verse 25

यो भवेत्पूर्वसंसिद्धस्तुल्यकर्मा भवेत्सदा। तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नेतरेषु कदाचन।।

yo bhavetpūrvasaṃsiddhastulyakarmā bhavetsadā| tasmai praṇāmaḥ kartavyo netareṣu kadācana||

Verse 26

अनुक्त्वा तेषु चोत्थाय नित्यमेव यतव्रतः। सम्मार्जनमथो गत्वा कृत्वा चाप्युपलेपनम्।।

anuktvā teṣu cotthāya nityameva yatavrataḥ| sammārjanamatho gatvā kṛtvā cāpyupalepanam||

Verse 27

ततः पुष्पबलिं दद्यापुष्पाण्यादाय धर्मतः। निष्क्रम्यावसथात्तूर्णमन्यत्कर्म समाचरेत्।।

tataḥ puṣpabaliṃ dadyāpuṣpāṇyādāya dharmataḥ| niṣkramyāvasathāttūrṇamanyatkarma samācaret||

Verse 28

यथोपघातो न भवेत्स्वाध्यायेऽऽश्रमिणां तथा। उपघातं तु कुर्वाण एनसा सम्प्रयुज्यते। तथाऽऽत्मा प्रणिधातव्यो यथा ते प्रीतिमाप्नुयुः।।

yathopaghāto na bhavetsvādhyāye''śramiṇāṃ tathā| upaghātaṃ tu kurvāṇa enasā samprayujyate| tathā''tmā praṇidhātavyo yathā te prītimāpnuyuḥ||

Verse 29

परिचारकोऽहं वर्णानां त्रयाणां धर्मतः स्मृतः। किमुताश्रमवृद्धानां यथालब्धोपजीविनाम्।।

paricārako'haṃ varṇānāṃ trayāṇāṃ dharmataḥ smṛtaḥ| kimutāśramavṛddhānāṃ yathālabdhopajīvinām||

Verse 30

भिक्षूणां गतरागाणां केवलं ज्ञानदर्शिनम्। विशेषेण मया कार्या शुश्रूषा नियतात्मना।।

bhikṣūṇāṃ gatarāgāṇāṃ kevalaṃ jñānadarśinam| viśeṣeṇa mayā kāryā śuśrūṣā niyatātmanā||

Verse 31

तेषां प्रसादात्तपसा प्राप्स्यामीष्टां शुभां गतिम्। एवमेतद्विनिश्चित्य यदि सेवेत भिक्षुकान्। विधिना स्वोपदिष्टेन प्राप्नोति परमां गतिम्।।

teṣāṃ prasādāttapasā prāpsyāmīṣṭāṃ śubhāṃ gatim| evametadviniścitya yadi seveta bhikṣukān| vidhinā svopadiṣṭena prāpnoti paramāṃ gatim||