Adhyaya 146

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शूद्रधर्माणां मृत्तिकाशौचादीनां च निरूपणम्।। 1 ।। *युधिष्ठिर उवाच। शूद्राणामिह शुश्रूषा नित्यमेवानुवर्णिता। कैः कारणैः कतिविधा शुश्रूषा समुदाहृता।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śūdradharmāṇāṃ mṛttikāśaucādīnāṃ ca nirūpaṇam|| 1 || *yudhiṣṭhira uvāca| śūdrāṇāmiha śuśrūṣā nityamevānuvarṇitā| kaiḥ kāraṇaiḥ katividhā śuśrūṣā samudāhṛtā||

Verse 2

के च शुश्रूषया लोका विहिता भरतर्षभ। शुद्राणां भरतश्रेष्ठ ब्रूहि मे धर्मलक्षणम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। *एतदाद्यष्टाध्याया दाक्षिण्यत्यकोशेष्वेन दृश्यन्ते।

ke ca śuśrūṣayā lokā vihitā bharatarṣabha| śudrāṇāṃ bharataśreṣṭha brūhi me dharmalakṣaṇam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| *etadādyaṣṭādhyāyā dākṣiṇyatyakośeṣvena dṛśyante|

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। शूद्राणामनुकम्पार्थं यदुक्तं ब्रह्मवादिना।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| śūdrāṇāmanukampārthaṃ yaduktaṃ brahmavādinā||

Verse 4

वृद्धः पराशरः प्राह धर्मं शुभ्रमनामयम्। अनुग्रहार्थं वर्णानां शौचाचारसमन्वितम्।।

vṛddhaḥ parāśaraḥ prāha dharmaṃ śubhramanāmayam| anugrahārthaṃ varṇānāṃ śaucācārasamanvitam||

Verse 5

धर्मोपदेशमकिलं यथावदनुपूर्वशः। शिष्यानध्यापयामास शास्त्रमर्थवदर्थवित्।।

dharmopadeśamakilaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ| śiṣyānadhyāpayāmāsa śāstramarthavadarthavit||

Verse 6

क्षान्तेन्द्रियेण मानेन शुचिनाऽचापलेन वै। अदुर्बलेन धीरेण शान्तेनोत्तरवादिना।।

kṣāntendriyeṇa mānena śucinā'cāpalena vai| adurbalena dhīreṇa śāntenottaravādinā||

Verse 7

अलुब्धेनानृशंसेन ऋजुना ब्रह्मवादिना। चारित्रतत्परेणैव सर्वभूतहितात्मना।।

alubdhenānṛśaṃsena ṛjunā brahmavādinā| cāritratatpareṇaiva sarvabhūtahitātmanā||

Verse 8

अरयः षड्विजेतव्या नित्यं स्वं देहमाश्रिताः। कामक्रोधौ च लोभश्च मानमोहौ मदस्तथा।।

arayaḥ ṣaḍvijetavyā nityaṃ svaṃ dehamāśritāḥ| kāmakrodhau ca lobhaśca mānamohau madastathā||

Verse 9

विधिना धृतिमास्थाय शुश्रूषुरनहंकृतः। वर्णत्रयस्यानुमतो यथाशक्ति यथाबलम्।।

vidhinā dhṛtimāsthāya śuśrūṣuranahaṃkṛtaḥ| varṇatrayasyānumato yathāśakti yathābalam||

Verse 10

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा च चतुर्विधम्। आस्थाय नियमं धीमाञ्शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः।।

karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā ca caturvidham| āsthāya niyamaṃ dhīmāñśānto dānto jitendriyaḥ||

Verse 11

रक्षोयक्षजनद्वेषी शेषान्नकृतभोजनः। वर्णत्रयान्मधु यथा भ्रमरो धर्ममाचरेत्।। शुश्रूषां भरतश्रेष्ठति ट.पाठः।।

rakṣoyakṣajanadveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ| varṇatrayānmadhu yathā bhramaro dharmamācaret|| śuśrūṣāṃ bharataśreṣṭhati ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 12

यदि शूद्रस्तपः कुर्याद्वेददृष्टेन कर्मणा।। इह चास्य परिक्लेशः प्रेत्य चास्यासुभागतिः।। नित्यं रक्ष जनाद्वेषीति क. पाठः।।

yadi śūdrastapaḥ kuryādvedadṛṣṭena karmaṇā|| iha cāsya parikleśaḥ pretya cāsyāsubhāgatiḥ|| nityaṃ rakṣa janādveṣīti ka. pāṭhaḥ||

Verse 13

अधर्म्यमयशस्यं च तपः शूद्रे प्रतिष्ठितम्। अमार्गेण तपस्तप्त्वा म्लेच्छेषु फलमश्नुते।।

adharmyamayaśasyaṃ ca tapaḥ śūdre pratiṣṭhitam| amārgeṇa tapastaptvā mleccheṣu phalamaśnute||

Verse 14

अन्यथा वर्तमानो हि न शूद्रो धर्ममर्हति। अमार्गेणि प्रयातानां प्रत्यक्षादुपलभ्यते। चातुर्वर्ण्यव्यपेतानां जातिमूर्तिपरिग्रहः।।

anyathā vartamāno hi na śūdro dharmamarhati| amārgeṇi prayātānāṃ pratyakṣādupalabhyate| cāturvarṇyavyapetānāṃ jātimūrtiparigrahaḥ||

Verse 15

तथा ते हि शकाश्चीनाः काम्भोजाः पारदास्तथा। शबराः पप्लवाश्चैव तुषारयवनास्तथा।।

tathā te hi śakāścīnāḥ kāmbhojāḥ pāradāstathā| śabarāḥ paplavāścaiva tuṣārayavanāstathā||

Verse 16

दार्वाश्च दरदाश्चैव उज्जिहानास्तथेतराः। वेणाश्च कङ्कणाश्चैव सिम्हला मद्रकास्तथा।।

dārvāśca daradāścaiva ujjihānāstathetarāḥ| veṇāśca kaṅkaṇāścaiva simhalā madrakāstathā||

Verse 17

किष्किन्धकाः पुलिन्दाश्च कह्वाश्चान्ध्राः सनीरगाः। गन्धिका द्रमिडाश्चैव बर्बराश्चूचुकास्तथा।।

kiṣkindhakāḥ pulindāśca kahvāścāndhrāḥ sanīragāḥ| gandhikā dramiḍāścaiva barbarāścūcukāstathā||

Verse 18

किराताः पार्वतेयाश्च कोलाश्चोलाः सकाषकाः। आरूकाश्चैव दोहाश्च याश्चान्याम्लेच्छजातयः।।

kirātāḥ pārvateyāśca kolāścolāḥ sakāṣakāḥ| ārūkāścaiva dohāśca yāścānyāmlecchajātayaḥ||

Verse 19

विकृता विकृताचारा दृश्यन्ते क्रूरबुद्धयः। अमार्गेणाश्रिता धर्मं ततो जात्यन्तरं गताः।।

vikṛtā vikṛtācārā dṛśyante krūrabuddhayaḥ| amārgeṇāśritā dharmaṃ tato jātyantaraṃ gatāḥ||

Verse 20

अमार्गोपार्जितस्यैतत्तपसो विदितं फलम्। न नश्यति कृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम्।।

amārgopārjitasyaitattapaso viditaṃ phalam| na naśyati kṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham||

Verse 21

अत्राप्येते वसु प्राप्य विकर्म तपसार्जितम्। पाषण्डानर्चयिष्यन्ति धर्मकामा वृथा श्रमाः।।

atrāpyete vasu prāpya vikarma tapasārjitam| pāṣaṇḍānarcayiṣyanti dharmakāmā vṛthā śramāḥ||

Verse 22

एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च पार्थिव। विपरीतं वर्तमाना म्लेच्छा जायन्त्यबुद्धयः।।

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ ca pārthiva| viparītaṃ vartamānā mlecchā jāyantyabuddhayaḥ||

Verse 23

अध्यायधनिनो विप्राः क्षत्रियाणां बलं धनम्। वणिक्कृषिश्च वैश्यानां शूद्राणां परिचारिका।।

adhyāyadhanino viprāḥ kṣatriyāṇāṃ balaṃ dhanam| vaṇikkṛṣiśca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ paricārikā||

Verse 24

व्युच्छेदात्तस्य धर्मस्य निरयायोपपद्यते। ततो म्लेच्छा भवन्त्येते निर्घृणा धर्मवर्जिताः। पुनश्च निरयं तेषां तिर्यग्योनिश्च शाश्वती।।

vyucchedāttasya dharmasya nirayāyopapadyate| tato mlecchā bhavantyete nirghṛṇā dharmavarjitāḥ| punaśca nirayaṃ teṣāṃ tiryagyoniśca śāśvatī||

Verse 25

ये तु सत्यथमास्थाय वर्णाश्रमकृतं पुरा। सर्वान्विमार्गानुत्सृज्य स्वधर्मविधिमाश्रिताः।। विकृताकारा इति थ.पाठः।।

ye tu satyathamāsthāya varṇāśramakṛtaṃ purā| sarvānvimārgānutsṛjya svadharmavidhimāśritāḥ|| vikṛtākārā iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 26

सर्वभूतदयावन्तो दैवतद्विजपूजकाः। शास्त्रदृष्टेन विधिना श्रद्धया जितमन्यवः।।

sarvabhūtadayāvanto daivatadvijapūjakāḥ| śāstradṛṣṭena vidhinā śraddhayā jitamanyavaḥ||

Verse 27

तेषां विधिं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः। उपादानविधइं कृत्स्नं शुश्रूषाधिगमं तथा।।

teṣāṃ vidhiṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ| upādānavidhaiṃ kṛtsnaṃ śuśrūṣādhigamaṃ tathā||

Verse 28

शिष्टोपनयनं चैव मन्त्राणि विविधानि च। तथा शिष्यपरीक्षां च शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्।।

śiṣṭopanayanaṃ caiva mantrāṇi vividhāni ca| tathā śiṣyaparīkṣāṃ ca śāstraprāmāṇyadarśanāt||

Verse 29

प्रवक्ष्यामि यथातत्वं यथावदनुपूर्वशः। शौचकृत्यस्य शौचार्थान्सर्वानेव विशेषतः।।

pravakṣyāmi yathātatvaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ| śaucakṛtyasya śaucārthānsarvāneva viśeṣataḥ||

Verse 30

महाशौचप्रभृतयो दृष्टास्तत्वार्थदर्शिभिः। तत्रापि शूद्रो भिक्षूणामिदं शेष च कल्पयेत्।।

mahāśaucaprabhṛtayo dṛṣṭāstatvārthadarśibhiḥ| tatrāpi śūdro bhikṣūṇāmidaṃ śeṣa ca kalpayet||

Verse 31

भिक्षुभिः सुकृतप्रज्ञैः केवलं दर्ममाश्रितैः। सम्यद्गर्शनसम्पन्नैर्गताध्वनि हितार्थिभिः। अवकाशमिमं मेध्यं निर्मितं तामवीरुधम्।।

bhikṣubhiḥ sukṛtaprajñaiḥ kevalaṃ darmamāśritaiḥ| samyadgarśanasampannairgatādhvani hitārthibhiḥ| avakāśamimaṃ medhyaṃ nirmitaṃ tāmavīrudham||

Verse 32

निर्जनं संवृतं बुद्ध्वा नियतात्मा जितेन्द्रियः। सजलं भाजनं स्थाप्य मृत्तिकां च परीक्षिताम्।।

nirjanaṃ saṃvṛtaṃ buddhvā niyatātmā jitendriyaḥ| sajalaṃ bhājanaṃ sthāpya mṛttikāṃ ca parīkṣitām||

Verse 33

परीक्ष्य भूमिं मूत्रार्थी तत आसीत वाग्यतः। उदङ्मुखो दिवा कुर्याद्रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः।।

parīkṣya bhūmiṃ mūtrārthī tata āsīta vāgyataḥ| udaṅmukho divā kuryādrātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ||

Verse 34

अन्तर्हितायां भूमौ तु अन्तर्हितशिरास्तथा। असमाप्ते तथा शौचे न वाचं किञ्चिदीरयेत्।।

antarhitāyāṃ bhūmau tu antarhitaśirāstathā| asamāpte tathā śauce na vācaṃ kiñcidīrayet||

Verse 35

कृतकृत्यस्तथाऽऽचम्य गच्छन्नोदीरयेद्वचः। शौचार्थमुपविष्टस्तु मृद्गाजनपुरस्कृतः।।

kṛtakṛtyastathā''camya gacchannodīrayedvacaḥ| śaucārthamupaviṣṭastu mṛdgājanapuraskṛtaḥ||

Verse 36

स्थाप्यं कमण्डलुं गृह्यि पार्श्वोरुभ्यामथान्तरे। शौचं कुर्याच्छनैर्वीरो बुद्धिपूर्वमसङ्करम्।।

sthāpyaṃ kamaṇḍaluṃ gṛhyi pārśvorubhyāmathāntare| śaucaṃ kuryācchanairvīro buddhipūrvamasaṅkaram||

Verse 37

पाणिना शुद्धमुदकं सङ्गृह्य विधिपूर्वकम्। विप्रुषश्च यता न स्युर्यथा चोरू न संस्पृशेत्।।

pāṇinā śuddhamudakaṃ saṅgṛhya vidhipūrvakam| vipruṣaśca yatā na syuryathā corū na saṃspṛśet||

Verse 38

अपाने मृत्तिकास्तिस्रः प्रदेयास्त्वनुपूर्वशः। हस्ताभ्यां च तथा विप्रो हस्तं हस्तेन संस्पृशेत्

apāne mṛttikāstisraḥ pradeyāstvanupūrvaśaḥ| hastābhyāṃ ca tathā vipro hastaṃ hastena saṃspṛśet

Verse 39

अपाने नव देयाः स्युरिति वृद्धानुशासनम्। मृत्तिका दीयमाना हि शोधयेद्देशमञ्जसा।।

apāne nava deyāḥ syuriti vṛddhānuśāsanam| mṛttikā dīyamānā hi śodhayeddeśamañjasā||

Verse 40

तस्मात्पाणितले देया मृत्तिकास्तु पुनः पुनः। बृद्धिपूर्वं प्रयत्नेन यथा नैव स्पृशेत्स्फिजौ।।

tasmātpāṇitale deyā mṛttikāstu punaḥ punaḥ| bṛddhipūrvaṃ prayatnena yathā naiva spṛśetsphijau||

Verse 41

यथा घातो हि न भवेत्क्लेदजः परिधानके। तथा गुदं प्रमार्जेत शौचार्थं तु पुनःपुनः।।

yathā ghāto hi na bhavetkledajaḥ paridhānake| tathā gudaṃ pramārjeta śaucārthaṃ tu punaḥpunaḥ||

Verse 42

प्रतिपादं ततस्त्यक्त्वा शौचमुत्थाय कारयेत्। सव्ये द्वादश देयाः स्युस्तिस्रस्तिस्रः पुनः पुनः। देया कूर्परके हस्ते पृष्ठे बन्धे पुनः पनः।

pratipādaṃ tatastyaktvā śaucamutthāya kārayet| savye dvādaśa deyāḥ syustisrastisraḥ punaḥ punaḥ| deyā kūrparake haste pṛṣṭhe bandhe punaḥ panaḥ|

Verse 43

तथैवादर्शके दद्याच्चतस्रस्तूभयोरपि। उभयोर्हस्तयोरेवं सप्तसप्त प्रदापयेत्।।

tathaivādarśake dadyāccatasrastūbhayorapi| ubhayorhastayorevaṃ saptasapta pradāpayet||

Verse 44

ततोऽन्यां मृत्तिकां गृह्य कार्यं शौचं पुनस्तयोः। हस्तयोरेवमेतद्धि महाशौच विधीयते। ततोऽन्यथा न कुर्वीत विधिरेष सनातनः।।

tato'nyāṃ mṛttikāṃ gṛhya kāryaṃ śaucaṃ punastayoḥ| hastayorevametaddhi mahāśauca vidhīyate| tato'nyathā na kurvīta vidhireṣa sanātanaḥ||

Verse 45

उपस्थे मूत्रशौचं स्यादत ऊर्ध्वं विधीयते। अतोऽन्यथा तु यः सुर्यात्प्रायश्चित्तीयते तु सः।।

upasthe mūtraśaucaṃ syādata ūrdhvaṃ vidhīyate| ato'nyathā tu yaḥ suryātprāyaścittīyate tu saḥ||

Verse 46

मलोपहतचेलस्य द्विगुणं तु विधीयते। सहपादमथोरुभ्यां हस्तशौचमसंशयम्।।

malopahatacelasya dviguṇaṃ tu vidhīyate| sahapādamathorubhyāṃ hastaśaucamasaṃśayam||

Verse 47

अवधीरयमाणस्य सन्देह उपजायते। यथायथा विशुद्ध्येत तत्तथा तदुपक्रमे।।

avadhīrayamāṇasya sandeha upajāyate| yathāyathā viśuddhyeta tattathā tadupakrame||

Verse 48

सकर्दमं तु वर्षासु गृहमाविश्य सङ्कटम्। हस्तयोर्मृत्तिकास्तिस्रः पादयोः षट् प्रदापयेत्।। स्वधर्मपथमाश्रिताः इति क.ट.थ. पाठः।।

sakardamaṃ tu varṣāsu gṛhamāviśya saṅkaṭam| hastayormṛttikāstisraḥ pādayoḥ ṣaṭ pradāpayet|| svadharmapathamāśritāḥ iti ka.ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 49

कामं दत्त्वा गुदे दद्यात्तिस्रः पद्भ्यां तथैव च। हस्तशौचं प्रकर्तव्यं मूत्रशौचविधेस्तथा।।

kāmaṃ dattvā gude dadyāttisraḥ padbhyāṃ tathaiva ca| hastaśaucaṃ prakartavyaṃ mūtraśaucavidhestathā||

Verse 50

मूत्रशौचे तथा हस्तौ पादाभ्यां चानुपूर्वशः। नैष्ठिके स्थानशौचे तु महाशौचं विधीयते।।

mūtraśauce tathā hastau pādābhyāṃ cānupūrvaśaḥ| naiṣṭhike sthānaśauce tu mahāśaucaṃ vidhīyate||

Verse 51

क्षारौषराभ्यां वस्त्रस्य कुर्याच्छौचं मृदा सह। लेपगन्धापनयनममेध्यस्य विधीयते।।

kṣārauṣarābhyāṃ vastrasya kuryācchaucaṃ mṛdā saha| lepagandhāpanayanamamedhyasya vidhīyate||

Verse 52

स्नानशाट्यां मृदस्तिस्रो हस्ताभ्यां चानुपूर्वशः। शौचं प्रयत्नतः कृत्वा कम्पमानः समुद्धरेत्।।

snānaśāṭyāṃ mṛdastisro hastābhyāṃ cānupūrvaśaḥ| śaucaṃ prayatnataḥ kṛtvā kampamānaḥ samuddharet||

Verse 53

देयाश्चतस्रस्तिस्रो वा द्वे वाऽप्येकां तथाऽऽपदि। कालमासाद्य देशं च शौचस्य गुरुलाघवम्।।

deyāścatasrastisro vā dve vā'pyekāṃ tathā''padi| kālamāsādya deśaṃ ca śaucasya gurulāghavam||

Verse 54

विधिनाऽनेन शौचं तु नित्यं कुर्यादतन्द्रितः। अविप्रेक्षन्नसम्भ्रान्तः पादौ प्रक्षाल्य तत्परः।।

vidhinā'nena śaucaṃ tu nityaṃ kuryādatandritaḥ| aviprekṣannasambhrāntaḥ pādau prakṣālya tatparaḥ||

Verse 55

अप्रक्षालितपादस्तु पाणिमामणिबन्धनात्। अधस्तादुपरिष्टाच्च ततः पाणिमुपस्पृशेत्।।

aprakṣālitapādastu pāṇimāmaṇibandhanāt| adhastādupariṣṭācca tataḥ pāṇimupaspṛśet||

Verse 56

मनोगतास्तु निश्शब्दा निश्शब्दं त्रिरपः पिबेत्। द्विर्मुखं परिमृज्याच्च खानि चोपस्पृशेद्बुधः।।

manogatāstu niśśabdā niśśabdaṃ trirapaḥ pibet| dvirmukhaṃ parimṛjyācca khāni copaspṛśedbudhaḥ||

Verse 57

ऋग्वेदं तेन प्रीणाति प्रथमं यः पिबेदपः। द्वितीयं तु यजुर्वेदं तृतीयं साम एव च।।

ṛgvedaṃ tena prīṇāti prathamaṃ yaḥ pibedapaḥ| dvitīyaṃ tu yajurvedaṃ tṛtīyaṃ sāma eva ca||

Verse 58

मृज्यते प्रथमं तेन अथर्वा प्रीतिमाप्नुयात्। द्वितीयेनेतिहासं च पुराणस्मृतिदेवताः।।

mṛjyate prathamaṃ tena atharvā prītimāpnuyāt| dvitīyenetihāsaṃ ca purāṇasmṛtidevatāḥ||

Verse 59

यच्चक्षुषि समाधत्ते तेनादित्यं तु प्रीणयेत्। प्रीणाति वायुं घ्राणं च दिशश्चाप्यथ श्रोत्रयोः।।

yaccakṣuṣi samādhatte tenādityaṃ tu prīṇayet| prīṇāti vāyuṃ ghrāṇaṃ ca diśaścāpyatha śrotrayoḥ||

Verse 60

ब्रह्माणं तेन प्रीणाति यन्मूर्धनि समापयेत्। समुत्क्षिपति चापोर्ध्वमाकाशं तेन प्रीणयेत्।।

brahmāṇaṃ tena prīṇāti yanmūrdhani samāpayet| samutkṣipati cāpordhvamākāśaṃ tena prīṇayet||

Verse 61

प्रीणाति विष्णुः पद्भ्यां तु सलिलं वै समादधत्।। प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि अन्तर्जानुरुपस्पृशेत्।

prīṇāti viṣṇuḥ padbhyāṃ tu salilaṃ vai samādadhat|| prāṅmukhodaṅmukho vā'pi antarjānurupaspṛśet|

Verse 62

सर्वत्र विधिरित्येष भोजनादिषु नित्यशः।। अन्नेषु दन्तलग्नेषु उच्छिष्टः पुनराचमेत्।

sarvatra vidhirityeṣa bhojanādiṣu nityaśaḥ|| anneṣu dantalagneṣu ucchiṣṭaḥ punarācamet|

Verse 63

विधिरेष समुद्दिष्टः शौचे चाभ्युक्षणं स्मृतम्।। शूद्रस्यैव विधिर्दृष्टो गृहान्निष्क्रमतस्ततः।

vidhireṣa samuddiṣṭaḥ śauce cābhyukṣaṇaṃ smṛtam|| śūdrasyaiva vidhirdṛṣṭo gṛhānniṣkramatastataḥ|

Verse 64

नित्यं त्वलुप्तशौचेन वर्तितव्यं कृतात्मना। यशस्कामेन भिक्षुभ्यः शुद्रेणात्महितार्थिना।।

nityaṃ tvaluptaśaucena vartitavyaṃ kṛtātmanā| yaśaskāmena bhikṣubhyaḥ śudreṇātmahitārthinā||