Adhyaya 144

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति छत्रोपानत्प्रवृत्तिप्रदाननिदानकथनाय सूर्यजमदग्निसंवादानुवादः।। 1 ।। जमदग्निना रेणुकायाः स्वधनुर्निस्सृतशराणां पुनःपुनरादाने नियोजनेन बाणक्रीडारम्भः।। 2 ।। रेणुकया सूर्यतेजः प्रतप्तशिरः पादतया तरुच्छायाश्रयणेन शरानयनविलम्बने रुष्टेन मुनिना तत्कारणप्रश्नः।। 3 ।। रेणुकया तन्निवेदने मुनिना कोपाच्छस्त्रेण भूमौ सूर्यनिपातनोद्यमनम्।। 4 ।। भयात्सूर्येण विप्ररूपधारणेन भुवमेत्य तत्प्रसादनम्।। 5 ।। युधिष्ठिर उवाच। यदिदं श्राद्धकृत्येषु दीयते भरतर्षभ। छत्रं चोपानहौ चैव केनैतत्सम्प्रवर्तितम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati chatropānatpravṛttipradānanidānakathanāya sūryajamadagnisaṃvādānuvādaḥ|| 1 || jamadagninā reṇukāyāḥ svadhanurnissṛtaśarāṇāṃ punaḥpunarādāne niyojanena bāṇakrīḍārambhaḥ|| 2 || reṇukayā sūryatejaḥ prataptaśiraḥ pādatayā tarucchāyāśrayaṇena śarānayanavilambane ruṣṭena muninā tatkāraṇapraśnaḥ|| 3 || reṇukayā tannivedane muninā kopācchastreṇa bhūmau sūryanipātanodyamanam|| 4 || bhayātsūryeṇa viprarūpadhāraṇena bhuvametya tatprasādanam|| 5 || yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ śrāddhakṛtyeṣu dīyate bharatarṣabha| chatraṃ copānahau caiva kenaitatsampravartitam||

Verse 2

कथं चैतत्समुत्पन्नं किमर्थं चैव दीयते। न केवलं श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 144 ।।

kathaṃ caitatsamutpannaṃ kimarthaṃ caiva dīyate| na kevalaṃ śrāddhakṛtye puṇyakeṣvapi dīyate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catuścatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 144 ||

Verse 3

बहुष्वपि निमित्तेषु पुण्यमाश्रित्य दीयते। एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।।

bahuṣvapi nimitteṣu puṇyamāśritya dīyate| etadvistarato brahmañśrotumicchāmi tattvataḥ||

Verse 4

भीष्म उवाच। शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम्। यथैतत्प्रथितं लोके यथा चैतत्प्रवर्तितम्।। पुण्यकेषु स्त्रीणां व्रतोत्सवेषु।।

bhīṣma uvāca| śṛṇu rājannavahitaśchatropānahavistaram| yathaitatprathitaṃ loke yathā caitatpravartitam|| puṇyakeṣu strīṇāṃ vratotsaveṣu||

Verse 5

यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्यतां च यथागतम्। सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप।।

yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathāgatam| sarvametadaśeṣeṇa pravakṣyāmi narādhipa||

Verse 6

इतिहासं पुरावृत्तमिदं शृणु नराधिप। जमदग्नेश्च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः।।

itihāsaṃ purāvṛttamidaṃ śṛṇu narādhipa| jamadagneśca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ||

Verse 7

पुरा स भगवान्साक्षाद्धनुषा क्रीडति प्रभो। सन्धायसन्धाय शरांश्चिक्षेप किल भार्गवः।।

purā sa bhagavānsākṣāddhanuṣā krīḍati prabho| sandhāyasandhāya śarāṃścikṣepa kila bhārgavaḥ||

Verse 8

तान्क्षिप्तान्रेणुका सर्वांस्तस्येषून्दीप्ततेजसः। आनीय सा तदा तस्मै प्रादादसकृदच्युत।।

tānkṣiptānreṇukā sarvāṃstasyeṣūndīptatejasaḥ| ānīya sā tadā tasmai prādādasakṛdacyuta||

Verse 9

अथ तेन स शब्देनि ज्यायाश्चैव शरस्य च। प्रहृष्टः सम्प्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान्।।

atha tena sa śabdeni jyāyāścaiva śarasya ca| prahṛṣṭaḥ sampracikṣepa sā ca pratyājahāra tān||

Verse 10

ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिवाकरे। स सायकान्द्विजो मुक्त्वा रेणुकामिदमब्रवीत्।। ज्येष्ठामूले दक्षिणावर्ते भ्रमम्मणे भचक्रे ज्येष्ठानां समसूत्रे पतितं रोहिणीनक्षत्रं तदेव ज्येष्ठानां मूलं। यथाश्रुतार्थग्रहणं तु न। ज्येष्ठामूलस्थेर्के हेमन्ते शिरःपाददाहस्यानवसरात्। लोके येन चैव प्रकीर्तितदिति ध.पाठः।।

tato madhyāhnamārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākare| sa sāyakāndvijo muktvā reṇukāmidamabravīt|| jyeṣṭhāmūle dakṣiṇāvarte bhramammaṇe bhacakre jyeṣṭhānāṃ samasūtre patitaṃ rohiṇīnakṣatraṃ tadeva jyeṣṭhānāṃ mūlaṃ| yathāśrutārthagrahaṇaṃ tu na| jyeṣṭhāmūlastherke hemante śiraḥpādadāhasyānavasarāt| loke yena caiva prakīrtitaditi dha.pāṭhaḥ||

Verse 11

गच्छानय विशालाक्षि शरानेतान्धनुश्च्युतान्। यावदेतान्पुनः सुभ्रु क्षिपामीति जनाधिप।।

gacchānaya viśālākṣi śarānetāndhanuścyutān| yāvadetānpunaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa||

Verse 12

सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षमाश्रित्य भामिनी। तस्थौ तस्या हि सन्तप्तं शिरः पादौ तथैव च।।

sā gacchantyantarā chāyāṃ vṛkṣamāśritya bhāminī| tasthau tasyā hi santaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca||

Verse 13

स्थिता सा तु मूहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच्छुभा। ययावानयितुं भूयः सायकानसितेक्षणा। प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी।।

sthitā sā tu mūhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayācchubhā| yayāvānayituṃ bhūyaḥ sāyakānasitekṣaṇā| pratyājagāma ca śarāṃstānādāya yaśasvinī||

Verse 14

सा वै प्रस्विन्नसर्वाङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती। उपाजगाम भर्तारं भयाद्भर्तुः प्रवेपती।।

sā vai prasvinnasarvāṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī| upājagāma bhartāraṃ bhayādbhartuḥ pravepatī||

Verse 15

स तामृषिस्तदा क्रुद्धो वाक्यमाह शुभाननाम्। रेणुके किं चिरेण त्वमागतेति पुनःपुनः।।

sa tāmṛṣistadā kruddho vākyamāha śubhānanām| reṇuke kiṃ cireṇa tvamāgateti punaḥpunaḥ||

Verse 16

रेणुकोवाच। शिरस्तप्तं प्रदीप्तौ मे पादौ चैव तपोधन। सूर्यतेजोनिरुद्धाऽहं वृक्षच्छायां समाश्रिता।।

reṇukovāca| śirastaptaṃ pradīptau me pādau caiva tapodhana| sūryatejoniruddhā'haṃ vṛkṣacchāyāṃ samāśritā||

Verse 17

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मंश्चिरायैतत्कृतं मया। एतच्छ्रुत्वा मम विभो मा क्रुधस्त्वं पतोधन।।

etasmātkāraṇādbrahmaṃścirāyaitatkṛtaṃ mayā| etacchrutvā mama vibho mā krudhastvaṃ patodhana||

Verse 18

जमदग्निरुवाच। अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम्। शरैर्निपातयिष्यामि सूर्यमस्त्राग्नितेजसा।।

jamadagniruvāca| adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadam| śarairnipātayiṣyāmi sūryamastrāgnitejasā||

Verse 19

भीष्म उवाच। स विष्फार्य धनुर्दिव्यं गृहीत्वा च शरान्बहूंन्। अतिष्ठत्सूर्यमभितो यतो याति ततोमुखः।।

bhīṣma uvāca| sa viṣphārya dhanurdivyaṃ gṛhītvā ca śarānbahūṃn| atiṣṭhatsūryamabhito yato yāti tatomukhaḥ||

Verse 20

अथ तं प्रेक्ष्य सन्नद्धं सूर्योऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्। द्विजरूपेण कौन्तेय किं ते सूर्योऽपराध्यति।।

atha taṃ prekṣya sannaddhaṃ sūryo'bhyetya vaco'bravīt| dvijarūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo'parādhyati||

Verse 21

आदत्ते रश्मिभिः सूर्यो दिवि तिष्ठंस्ततस्ततः। रसं हृतं वै वर्षासु प्रवर्षति दिवाकरः।।

ādatte raśmibhiḥ sūryo divi tiṣṭhaṃstatastataḥ| rasaṃ hṛtaṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ||

Verse 22

ततोऽन्नं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम्। अन्नं प्राणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते।।

tato'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvaham| annaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate||

Verse 23

अथाऽभ्रेषु निगूढश्च रश्मिभिः परिवारितः। सप्तद्वीपानिमान्ब्रह्मन्वर्षेणाभिप्रवर्षति।।

athā'bhreṣu nigūḍhaśca raśmibhiḥ parivāritaḥ| saptadvīpānimānbrahmanvarṣeṇābhipravarṣati||

Verse 24

ततस्तदौषधीनां च वीरुधां पुष्पपत्रजम्। सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तमन्नं सम्भवति प्रभो।।

tatastadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ puṣpapatrajam| sarvaṃ varṣābhinirvṛttamannaṃ sambhavati prabho||

Verse 25

जातकर्माणि सर्वाणि व्रतोपनयनानि च। गोदानानि विवाहाश्च तथा यज्ञसमृद्धयः।।

jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca| godānāni vivāhāśca tathā yajñasamṛddhayaḥ||

Verse 26

सत्राणि दानानि तथा संयोगा वित्तसञ्चयाः। अन्नतः सम्प्रवर्तन्ते यथा त्वं वेत्थ भार्गव।।

satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasañcayāḥ| annataḥ sampravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava||

Verse 27

रमणीयानि यावन्ति यावदारम्भिकाणि च। सर्वमन्नात्प्रभवति विदितं कीर्तयामि ते।।

ramaṇīyāni yāvanti yāvadārambhikāṇi ca| sarvamannātprabhavati viditaṃ kīrtayāmi te||

Verse 28

सर्वं हि वेत्थ विप्र त्वं यदेतत्कीर्तितं मया। प्रसादये त्वां विप्रर्षे किं ते सूर्यो निपात्यते।। द्विजो विद्ध्वतिट. ध.पाठः।।

sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yadetatkīrtitaṃ mayā| prasādaye tvāṃ viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate|| dvijo viddhvatiṭa. dha.pāṭhaḥ||