Adhyaya 142

Verse 1

वने विचरतां सप्तर्षीणां परिव्राड्रूपधारिणेन्द्रेण समागमः।। 1 ।। अरुन्धत्या तस्यातिपीनाङ्गत्वे कारणं पृष्टैस्तैस्तत्कथनः।। 2 ।। तथा कामपि पद्मिनीमवलोकितवद्भिस्तैर्बिसग्रहणाय तत्समीपगमनम्।। 3 ।। तत्र तद्रक्षिण्या वृषादर्भिनिर्मितकत्यया स्वस्वनामनिर्वचनेन सरःप्रवेशं चोदिसैस्तांप्रति तन्निर्वचनम्।। 4 ।। भिक्षुरूपिणेन्द्रेण सकृत्स्वनामनिर्वचनेऽपि पुन पृच्छन्त्याः कृत्याया दण्डेन मारणपूर्वकमृषीन्प्रति स्वस्वरूपप्रकटनम्।। 5 ।। भीष्म उवाच। अथात्रिप्रमुखा राजन्वने तस्मिन्महर्षयः। व्यचरन्भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च।।

vane vicaratāṃ saptarṣīṇāṃ parivrāḍrūpadhāriṇendreṇa samāgamaḥ|| 1 || arundhatyā tasyātipīnāṅgatve kāraṇaṃ pṛṣṭaistaistatkathanaḥ|| 2 || tathā kāmapi padminīmavalokitavadbhistairbisagrahaṇāya tatsamīpagamanam|| 3 || tatra tadrakṣiṇyā vṛṣādarbhinirmitakatyayā svasvanāmanirvacanena saraḥpraveśaṃ codisaistāṃprati tannirvacanam|| 4 || bhikṣurūpiṇendreṇa sakṛtsvanāmanirvacane'pi puna pṛcchantyāḥ kṛtyāyā daṇḍena māraṇapūrvakamṛṣīnprati svasvarūpaprakaṭanam|| 5 || bhīṣma uvāca| athātripramukhā rājanvane tasminmaharṣayaḥ| vyacaranbhakṣayanto vai mūlāni ca phalāni ca||

Verse 2

अथापश्यन्सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम्। परिव्रजन्तं स्थूलाङ्गं परिव्राजं शुनस्सखम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 142 ।।

athāpaśyansupīnāṃsapāṇipādamukhodaram| parivrajantaṃ sthūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunassakham|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvicatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 142 ||

Verse 3

अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गोपचितं शुभम्। भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृषीन्।।

arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgopacitaṃ śubham| bhavitāro bhavanto vai naivamityabravīdṛṣīn||

Verse 4

वसिष्ठ उवाच। नैतस्येह यथाऽस्माकमग्निहोत्रमनिर्हुतम्। सायं प्रातश्च होतव्यं तेन पीवाञ्शुनस्सखः।। परिव्राजं शुना सहेति झ.पाठः।।

vasiṣṭha uvāca| naitasyeha yathā'smākamagnihotramanirhutam| sāyaṃ prātaśca hotavyaṃ tena pīvāñśunassakhaḥ|| parivrājaṃ śunā saheti jha.pāṭhaḥ||

Verse 5

अत्रिरुवाच। नैतस्येह यथाऽस्माकं क्षुधया वीर्यमाहतम्। कृच्छ्राधीतं प्रनष्टं च तेन पीवाञ्छुनस्सखः।।

atriruvāca| naitasyeha yathā'smākaṃ kṣudhayā vīryamāhatam| kṛcchrādhītaṃ pranaṣṭaṃ ca tena pīvāñchunassakhaḥ||

Verse 6

विश्वामित्र उवाच। नैतस्येह यथाऽस्माकं शश्वच्छास्त्रकृतो ज्वरः। अलसः क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाञ्शुनस्सखः।।

viśvāmitra uvāca| naitasyeha yathā'smākaṃ śaśvacchāstrakṛto jvaraḥ| alasaḥ kṣutparo mūrkhastena pīvāñśunassakhaḥ||

Verse 7

जमदग्निरुवाच। नैतस्येह यथाऽस्माकं भक्तमिन्धनमेव च। सञ्चित्यं वार्षिकं चित्ते तेन पीवाञ्शुनस्सखः।।

jamadagniruvāca| naitasyeha yathā'smākaṃ bhaktamindhanameva ca| sañcityaṃ vārṣikaṃ citte tena pīvāñśunassakhaḥ||

Verse 8

कश्यप उवाच। नैतस्येह यथाऽस्माकं चत्वारश्च सहोदराः। देहिदेहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ्शुनस्सखः।।

kaśyapa uvāca| naitasyeha yathā'smākaṃ catvāraśca sahodarāḥ| dehidehīti bhikṣanti tena pīvāñśunassakhaḥ||

Verse 9

भरद्वाज उवाच। नैतस्येह यथाऽस्माकं ब्रह्मबन्धोरचेतसः। शोको भार्यापवादेन तेन पीवाञ्शुनस्सखः।। तेन पीवान्शुना सहेति झ.पाठः।।

bharadvāja uvāca| naitasyeha yathā'smākaṃ brahmabandhoracetasaḥ| śoko bhāryāpavādena tena pīvāñśunassakhaḥ|| tena pīvānśunā saheti jha.pāṭhaḥ||

Verse 10

गौतम उवाच। नैतस्येह यथाऽस्माकं त्रिकौशेयं च राङ्कवम्। एकैकं वै त्रिवर्षीयं तेन पीवाञ्शुनस्सखः।। भार्यापवादः कृत्तिकास्वभिशापात्।।

gautama uvāca| naitasyeha yathā'smākaṃ trikauśeyaṃ ca rāṅkavam| ekaikaṃ vai trivarṣīyaṃ tena pīvāñśunassakhaḥ|| bhāryāpavādaḥ kṛttikāsvabhiśāpāt||

Verse 11

भीष्म उवाच। अथ दृष्ट्वा परिव्राट् स तान्महर्षीञ्शुनस्सखः। अभिवाद्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमथाचरत्।।

bhīṣma uvāca| atha dṛṣṭvā parivrāṭ sa tānmaharṣīñśunassakhaḥ| abhivādya yathānyāyaṃ pāṇisparśamathācarat||

Verse 12

परिचर्यां वने तां तु क्षुत्प्रतीकारकाङ्क्षिणः। अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते।। त्रिकौशेयं कुशा रज्जुस्तया निर्वृत्तं काशेयं पाटितसन्धानम्। त्रीणि कौशेयानि यस्मिन्। राङ्कवं रङ्कोर्मृगावेशेषस्य चर्म तदपि त्रिवर्षीयमतिजीर्णम्।।

paricaryāṃ vane tāṃ tu kṣutpratīkārakāṅkṣiṇaḥ| anyonyena nivedyātha prātiṣṭhanta sahaiva te|| trikauśeyaṃ kuśā rajjustayā nirvṛttaṃ kāśeyaṃ pāṭitasandhānam| trīṇi kauśeyāni yasmin| rāṅkavaṃ raṅkormṛgāveśeṣasya carma tadapi trivarṣīyamatijīrṇam||

Verse 13

एकनिश्चयकार्याश्च व्यचरन्त वनानि ते। आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च।। परिचर्यां करिष्यामि कुर्वित्यन्योन्यमुक्त्वेत्यर्थः।।

ekaniścayakāryāśca vyacaranta vanāni te| ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca|| paricaryāṃ kariṣyāmi kurvityanyonyamuktvetyarthaḥ||

Verse 14

कदाचिद्विचरन्तस्ते वृक्षैरविरलैर्वृताम्। शुचिपूर्णप्रसन्नोदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम्।।

kadācidvicarantaste vṛkṣairaviralairvṛtām| śucipūrṇaprasannodāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhām||

Verse 15

बालादित्यवपुःप्रख्यैः पुष्करैरुपशोभिताम्। वैडूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैरथावृताम्।।

bālādityavapuḥprakhyaiḥ puṣkarairupaśobhitām| vaiḍūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatrairathāvṛtām||

Verse 16

नानाविधैश्च विहगैर्जलप्रवरसेविभिः। एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम्।। एकरूप एव निश्चयः कार्यं च येषां ते।।

nānāvidhaiśca vihagairjalapravarasevibhiḥ| ekadvārāmanādeyāṃ sūpatīrthāmakardamām|| ekarūpa eva niścayaḥ kāryaṃ ca yeṣāṃ te||

Verse 17

वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना। यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं तामरक्षत।।

vṛṣādarbhiprayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā| yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tāmarakṣata||

Verse 18

शुनस्सखसहायास्तु बिसार्थं ते महर्षयः। पद्मिनीमभिजग्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम्।।

śunassakhasahāyāstu bisārthaṃ te maharṣayaḥ| padminīmabhijagmuste sarve kṛtyābhirakṣitām||

Verse 19

ततस्ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम्। स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षयः।।

tataste yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanām| sthitāṃ kamalinītīre kṛtyāmūcurmaharṣayaḥ||

Verse 20

एका तिष्ठसि का च त्वं कस्यार्थे किं प्रयोजनम्। पद्मिनीतीरमाश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि।।

ekā tiṣṭhasi kā ca tvaṃ kasyārthe kiṃ prayojanam| padminītīramāśritya brūhi tvaṃ kiṃ cikīrṣasi||

Verse 21

यातुधान्युवाच। याऽस्मि काऽस्म्यनुयोगो मे न कर्तव्यः कथञ्चन। आरक्षिणीं मा पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधनाः।।

yātudhānyuvāca| yā'smi kā'smyanuyogo me na kartavyaḥ kathañcana| ārakṣiṇīṃ mā padminyā vitta sarve tapodhanāḥ||

Verse 22

ऋषय ऊचुः। सर्व एव क्षुधार्ताः स्म न चान्यत्किंचिदस्ति नः। भवत्याः सम्मते सर्वे गृह्णीयाम बिसान्युत।।

ṛṣaya ūcuḥ| sarva eva kṣudhārtāḥ sma na cānyatkiṃcidasti naḥ| bhavatyāḥ sammate sarve gṛhṇīyāma bisānyuta||

Verse 23

यातुधान्युवाच। समयेन बिसानीतो गृह्णीध्वं कामकारतः। एकैको नाम मे प्रोक्त्वा ततो गृह्णीत माचिरम्।।

yātudhānyuvāca| samayena bisānīto gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ| ekaiko nāma me proktvā tato gṛhṇīta māciram||

Verse 24

भीष्म उवाच। विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्यमृषिवधैषिणीम्। अत्रिः क्षुधा परीतात्मा ततो वचनमब्रवीत्।। उपतीर्थमवतरणमार्गः।।

bhīṣma uvāca| vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyamṛṣivadhaiṣiṇīm| atriḥ kṣudhā parītātmā tato vacanamabravīt|| upatīrthamavataraṇamārgaḥ||

Verse 25

अत्त्रिरुवाच। अरात्त्रिरत्त्रिः सा रात्रिर्यां नाधीते त्रिरद्य वै। अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने।। नामार्थद्वारा सामर्थ्यं ज्ञात्वा अस्माकं वधैषिणीयमिति विज्ञायेत्यर्थः।।

attriruvāca| arāttrirattriḥ sā rātriryāṃ nādhīte triradya vai| arātriratrirityeva nāma me viddhi śobhane|| nāmārthadvārā sāmarthyaṃ jñātvā asmākaṃ vadhaiṣiṇīyamiti vijñāyetyarthaḥ||

Verse 26

यातुधान्युवाच। यथोदाहृतमेतत्ते त्वया नाम महाद्युते। दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।। अरात्त्रिः अरयः कामादयः सन्त्यस्मिन्नित्यरं पापं अर्शआदिभ्योऽजित्यच्। तस्मात्त्रायत इत्यरात्त्रिः। अरशब्दादलुप्तपञ्चमीकात् परस्य त्रायतेरुपरि क्विप्प्रत्ययः। यस्मादरात्रिस्तस्मादत्रिः। अत्तीत्यद् मृत्युस्तस्मात्त्रायत इत्यत्रिः। मृत्युशब्दस्य पाप्मनि प्रयोगदर्शनात्।।

yātudhānyuvāca| yathodāhṛtametatte tvayā nāma mahādyute| durdhāryametanmanasā gacchā'vatara padminīm|| arāttriḥ arayaḥ kāmādayaḥ santyasminnityaraṃ pāpaṃ arśaādibhyo'jityac| tasmāttrāyata ityarāttriḥ| araśabdādaluptapañcamīkāt parasya trāyaterupari kvippratyayaḥ| yasmādarātristasmādatriḥ| attītyad mṛtyustasmāttrāyata ityatriḥ| mṛtyuśabdasya pāpmani prayogadarśanāt||

Verse 27

वसिष्ठ उवाच। वसिष्ठोऽस्मि वरिष्ठोऽस्मि वसे वासगृहेष्वपि। वरिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्दि माम्।। मयि नाम महामुने इति झ.पाठः।।

vasiṣṭha uvāca| vasiṣṭho'smi variṣṭho'smi vase vāsagṛheṣvapi| variṣṭhatvācca vāsācca vasiṣṭha iti viddi mām|| mayi nāma mahāmune iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 28

यातुधान्युवाच। नाम नैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| nāma nairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchā'vatara padminīm||

Verse 29

कश्यप उवाच। कुलंकुलं च कुवमः कुवमः कश्यपो द्विजः। काश्यः काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय।। वायुश्च पृथिवी चेति श्रुतिप्रसिद्धा वाय्वादयो वसवस्ते यस्य स्वाधीना भवन्ति स वसुमान्प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यो महायोगी। अतिशयेन वसुमानिति वसिष्ठस्तादृशोऽहमस्ति। वसुमच्छब्दादिष्ठन्प्रत्यये परे मतुब्लोपे टिलोपे च वसिष्ठः। वासगृहेषु वासयोग्येषु गृहस्थाश्रमेषु सर्वेषामुपजीव्येषु वसे वसामि अतोऽहं वस्तॄणां मध्ये अतिश्रेष्ठ इति वसिष्ठोऽस्मि।।

kaśyapa uvāca| kulaṃkulaṃ ca kuvamaḥ kuvamaḥ kaśyapo dvijaḥ| kāśyaḥ kāśanikāśatvādetanme nāma dhāraya|| vāyuśca pṛthivī ceti śrutiprasiddhā vāyvādayo vasavaste yasya svādhīnā bhavanti sa vasumānprāptāṇimādyaiśvaryo mahāyogī| atiśayena vasumāniti vasiṣṭhastādṛśo'hamasti| vasumacchabdādiṣṭhanpratyaye pare matublope ṭilope ca vasiṣṭhaḥ| vāsagṛheṣu vāsayogyeṣu gṛhasthāśrameṣu sarveṣāmupajīvyeṣu vase vasāmi ato'haṃ vastṝṇāṃ madhye atiśreṣṭha iti vasiṣṭho'smi||

Verse 30

यातुधान्युवाच। यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महाद्युते। दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| yathodāhṛtametatte mayi nāma mahādyute| durdhāryametanmanasā gacchā'vatara padminīm||

Verse 31

भरद्वाज उवाच। भरेऽसुतान्भरे पोष्यान्भरे देवान्भरे द्विजान्। भरे भार्यामहं व्याजाद्भरद्वाजोऽस्मि शोभने।। कशा अश्वताडनरज्जुस्तामर्हन्ति ते कश्या अश्वाः। इन्द्रियाण्येवाश्वाः कश्यास्तदाश्रयत्वाच्छरीराण्यपि कश्यानि। कुलङ्कुलमिति वीप्सायां द्विर्वचनम्। सर्वशरीरेष्वहमेवैकः कश्यपो नाम द्विजोऽस्मि। कश्यानि शरीराणि पाति रक्षति पिबति भुङ्क्ते पाययति योषयति वा कश्यप इति योगात्। कुवमः कुवम इति। कुः पृथवीं तस्यां वमति वर्षतीति कुवम आदित्यः पूर्ववद्द्विवचनम्। सर्वोप्यादित्योऽहमेव। मत्पुत्रत्वात्सर्वेषामादित्यानामित्यर्थः। काश्यो दीप्तिमान्। तत्र हेतुः। काशनिकाशत्वात् बहुकालीनत्वेन काशपुष्पसदृशः सर्वतः पलितश्चिरन्तनस्तपसा दीप्तोऽस्मीस्तर्थः। कुलं कुलं च कुशलः कुपयः काश्यपो द्विजः। काश्यपः काशनीकाश एतन्मे नाम धारयेति क.ड.थ.पाठः।।

bharadvāja uvāca| bhare'sutānbhare poṣyānbhare devānbhare dvijān| bhare bhāryāmahaṃ vyājādbharadvājo'smi śobhane|| kaśā aśvatāḍanarajjustāmarhanti te kaśyā aśvāḥ| indriyāṇyevāśvāḥ kaśyāstadāśrayatvāccharīrāṇyapi kaśyāni| kulaṅkulamiti vīpsāyāṃ dvirvacanam| sarvaśarīreṣvahamevaikaḥ kaśyapo nāma dvijo'smi| kaśyāni śarīrāṇi pāti rakṣati pibati bhuṅkte pāyayati yoṣayati vā kaśyapa iti yogāt| kuvamaḥ kuvama iti| kuḥ pṛthavīṃ tasyāṃ vamati varṣatīti kuvama ādityaḥ pūrvavaddvivacanam| sarvopyādityo'hameva| matputratvātsarveṣāmādityānāmityarthaḥ| kāśyo dīptimān| tatra hetuḥ| kāśanikāśatvāt bahukālīnatvena kāśapuṣpasadṛśaḥ sarvataḥ palitaścirantanastapasā dīpto'smīstarthaḥ| kulaṃ kulaṃ ca kuśalaḥ kupayaḥ kāśyapo dvijaḥ| kāśyapaḥ kāśanīkāśa etanme nāma dhārayeti ka.ḍa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 32

यातुधान्युवाच। नाम नैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| nāma nairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchā'vatara padminīm||

Verse 33

गौतम उवाच। गोदमो दमतोऽधूमोऽदमस्ते समदर्शनात्। विद्धि मां गोतमं कृत्ये यातुधानि निबोध मां प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्तीति श्रुत्यनुसारेण स्वनामाह भरे इति। असुतान् अपुत्रानुदासीनानपि दीनानदीनान्पालयामि। भरे सुतान्भरे शिष्यानिति झ.पाठः।।

gautama uvāca| godamo damato'dhūmo'damaste samadarśanāt| viddhi māṃ gotamaṃ kṛtye yātudhāni nibodha māṃ prajā vai vājastā eṣa bibhartīti śrutyanusāreṇa svanāmāha bhare iti| asutān aputrānudāsīnānapi dīnānadīnānpālayāmi| bhare sutānbhare śiṣyāniti jha.pāṭhaḥ||

Verse 34

यातुधान्युवाच। यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| yathodāhṛtametatte mayi nāma mahāmune| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchā'vatara padminīm||

Verse 35

विश्वामित्र उवाच। विश्वेदेवाश्च मे मित्रं मित्रमस्मि गवां तथा। विश्वामित्र इति ख्यातं यातुधानि निबोध मां गोपदार्थं स्वर्गं भूमिं च दमयति वशीकरोतीति गोदमः। तत्र हेतुः दमत इति। दमेन इन्द्रियजयेन दमयतीति जितेन्द्रियत्वात् गां द्यां च दमितुं शक्तोस्मीत्यर्थः। अधूमः निर्धूमाग्नितुल्यः। अत एवादमः अन्येन दमितुमयोग्यः तत्र हेतुः। ते त्वयि। समदर्शनात्समस्य ब्रह्मणो दर्शनात् ब्रह्मज्ञानित्वादित्यर्थः। अत्र दकारस्थाने तकारः। गौतमो दमगोधूमो धूमो दुर्दर्शनश्च ते इति थ.ध.पाठः।।

viśvāmitra uvāca| viśvedevāśca me mitraṃ mitramasmi gavāṃ tathā| viśvāmitra iti khyātaṃ yātudhāni nibodha māṃ gopadārthaṃ svargaṃ bhūmiṃ ca damayati vaśīkarotīti godamaḥ| tatra hetuḥ damata iti| damena indriyajayena damayatīti jitendriyatvāt gāṃ dyāṃ ca damituṃ śaktosmītyarthaḥ| adhūmaḥ nirdhūmāgnitulyaḥ| ata evādamaḥ anyena damitumayogyaḥ tatra hetuḥ| te tvayi| samadarśanātsamasya brahmaṇo darśanāt brahmajñānitvādityarthaḥ| atra dakārasthāne takāraḥ| gautamo damagodhūmo dhūmo durdarśanaśca te iti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 36

यातुधान्युवाच। नाम नैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| nāma nairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchā'vatara padminīm||

Verse 37

जमदग्निरुवाच। जाजमद्यजजानेऽहं जिजाहीह जिजायिषि। जमदग्निरिति ख्यातं ततो मां विद्धि शोभने।। मित्रे चर्षौ इति विश्वपदान्तस्य दीर्घः। गवां इन्द्रियाणाम्।।

jamadagniruvāca| jājamadyajajāne'haṃ jijāhīha jijāyiṣi| jamadagniriti khyātaṃ tato māṃ viddhi śobhane|| mitre carṣau iti viśvapadāntasya dīrghaḥ| gavāṃ indriyāṇām||

Verse 38

यातुधान्युवाच। यथोदाहृतमेतत्ते मयि नाम महामुने। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।। अरुन्धत्युवाच।

yātudhānyuvāca| yathodāhṛtametatte mayi nāma mahāmune| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchā'vatara padminīm|| arundhatyuvāca|

Verse 39

धरान्धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम्। मनोऽनुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्ध्यरुन्धतीम्।। जजामाद्यं जजामायं जजामाहं जजायुषीति क.थ.ध.पाठः। भूयोभूयोऽतिशयेन जमन्ति युगपदनेकेषु यज्ञादिष्वनेकवारं पुनःपुनर्भक्षयन्ति हवींषि ते जाजमन्तो देवाः। जमु भक्षणे यङ्लुकि शत्रन्तस्य रूपम्। इज्यन्ते देवता अस्मिन्निति यजोऽग्निः तेषां जान आविर्भावस्तस्मिन जिजायिषि जातोऽस्मि इहलोके अतो मां जिजाहि जानीहि। ततो योगात् मां जमदग्निरिति नामतो विद्धि। जाजमदित्यत्राद्यपदे प्रथमाक्षरलोपे द्वितीयस्याग्नित्वे जमदग्निरिति सिद्धम्। ततो जाजमन्तोऽग्निश्चास्मिन् सन्तीति जमदग्निमान्। ततो मतुब्लोपेन जमदग्निरिति पदम्। एतेनापि स्वस्याधर्षणीयत्वमुक्तम्।।

dharāndharitrīṃ vasudhāṃ bhartustiṣṭhāmyanantaram| mano'nurundhatī bharturiti māṃ viddhyarundhatīm|| jajāmādyaṃ jajāmāyaṃ jajāmāhaṃ jajāyuṣīti ka.tha.dha.pāṭhaḥ| bhūyobhūyo'tiśayena jamanti yugapadanekeṣu yajñādiṣvanekavāraṃ punaḥpunarbhakṣayanti havīṃṣi te jājamanto devāḥ| jamu bhakṣaṇe yaṅluki śatrantasya rūpam| ijyante devatā asminniti yajo'gniḥ teṣāṃ jāna āvirbhāvastasmina jijāyiṣi jāto'smi ihaloke ato māṃ jijāhi jānīhi| tato yogāt māṃ jamadagniriti nāmato viddhi| jājamadityatrādyapade prathamākṣaralope dvitīyasyāgnitve jamadagniriti siddham| tato jājamanto'gniścāsmin santīti jamadagnimān| tato matublopena jamadagniriti padam| etenāpi svasyādharṣaṇīyatvamuktam||

Verse 40

यातुधान्युवाच। नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchā'vatara padminīm||

Verse 41

गण्डोवाच। वक्त्रैकदेशे गण्डेति धातुमेतं प्रचक्षते। तेनोन्नतेन गण्डेति विद्धि माऽनलसम्भवे।। धरान्पर्वतान्। धरित्रीं भुवम्। वसून्देवान्धत्ते इति व्युत्पत्त्या वसुधां दिवं च तिष्ठामि अधितिष्ठामि। भर्तुर्वसिष्ठस्यानन्तरं अव्यवधानेन अनुरुन्धतीत्या नुकारलोपः। सारं धरित्रीवसुधां नेच्छे भर्तुरनन्तरम्। इति ध.पाठः। वसुधामिच्छे भर्तुरिति क.थ.पाठः।।

gaṇḍovāca| vaktraikadeśe gaṇḍeti dhātumetaṃ pracakṣate| tenonnatena gaṇḍeti viddhi mā'nalasambhave|| dharānparvatān| dharitrīṃ bhuvam| vasūndevāndhatte iti vyutpattyā vasudhāṃ divaṃ ca tiṣṭhāmi adhitiṣṭhāmi| bharturvasiṣṭhasyānantaraṃ avyavadhānena anurundhatītyā nukāralopaḥ| sāraṃ dharitrīvasudhāṃ necche bharturanantaram| iti dha.pāṭhaḥ| vasudhāmicche bharturiti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 42

यातुधान्युवाच। नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm||

Verse 43

पशुसख उवाच। पशून्यञ्जामि दृष्ट्वाऽहं पशूनां च सदा सखा। गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि मामग्निसम्भवे।। गडि वदनैकदेश इति धातोः गण्डेति नुमा सहितस्यानुकरणम्। मा माम्। वृषादर्भिणाऽग्नौ हुत्वाऽस्या उत्पादितत्वादनलसंभवत्वम्। गण्डं गतवती गण्डं गण्‍डा गण्डेति संज्ञिता। गण्डं गण्डेति गण्डेतीति ध.पाठः। चण्डं गतवत्प्रचण्डा चण्डाचण्डेति संज्ञिता। चण्डाचण्डेति चण्डेतीति थ.पाठः।।

paśusakha uvāca| paśūnyañjāmi dṛṣṭvā'haṃ paśūnāṃ ca sadā sakhā| gauṇaṃ paśusakhetyevaṃ viddhi māmagnisambhave|| gaḍi vadanaikadeśa iti dhātoḥ gaṇḍeti numā sahitasyānukaraṇam| mā mām| vṛṣādarbhiṇā'gnau hutvā'syā utpāditatvādanalasaṃbhavatvam| gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍaṃ gaṇ‍ḍā gaṇḍeti saṃjñitā| gaṇḍaṃ gaṇḍeti gaṇḍetīti dha.pāṭhaḥ| caṇḍaṃ gatavatpracaṇḍā caṇḍācaṇḍeti saṃjñitā| caṇḍācaṇḍeti caṇḍetīti tha.pāṭhaḥ||

Verse 44

यातुधान्युवाच। नामनैरुक्तमेतत्ते दुःखव्याभाषिताक्षरम्। नैतद्धारयितुं शक्यं गच्छाऽवतर पद्मिनीम्।।

yātudhānyuvāca| nāmanairuktametatte duḥkhavyābhāṣitākṣaram| naitaddhārayituṃ śakyaṃ gacchā'vatara padminīm||

Verse 45

शुनःसख उवाच। एभिरुक्तं यथा नाम नाहं वक्तुमिहोत्सहे। शुनःसखसखायं मां यातुधान्युपधारय।। पशून् जीवान् रञ्जामि रञ्जयामि। मां मम नामेत्यर्थः। सखे सखायौ सख्येय इति थ.पाठः। सहेऽपराधं सख्येय इति ङ.पाठः।।

śunaḥsakha uvāca| ebhiruktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktumihotsahe| śunaḥsakhasakhāyaṃ māṃ yātudhānyupadhāraya|| paśūn jīvān rañjāmi rañjayāmi| māṃ mama nāmetyarthaḥ| sakhe sakhāyau sakhyeya iti tha.pāṭhaḥ| sahe'parādhaṃ sakhyeya iti ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 46

यातुधान्युवाच। नाम न व्यक्तमुक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा। तस्मात्सकृदिदानीं त्वं ब्रूहि यन्नाम ते द्विज।।

yātudhānyuvāca| nāma na vyaktamuktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā| tasmātsakṛdidānīṃ tvaṃ brūhi yannāma te dvija||

Verse 47

शुनःसख उवाच। सकृदुक्तं मया नाम न गृहीतं त्वया यदि। तस्मात्त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम्।। श्वा धर्मः तत्सखायो मुनयः तेषां सखा शुनःसखसखः तम्। शुनां सदा सखायं मामिति ङ.थ. पाठः।।

śunaḥsakha uvāca| sakṛduktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ tvayā yadi| tasmāttridaṇḍābhihatā gaccha bhasmeti māciram|| śvā dharmaḥ tatsakhāyo munayaḥ teṣāṃ sakhā śunaḥsakhasakhaḥ tam| śunāṃ sadā sakhāyaṃ māmiti ṅa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 48

भीष्म उवाच। सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा। कृत्या पपात मेदिन्यां भस्म साच जगाम ह।।

bhīṣma uvāca| sā brahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā| kṛtyā papāta medinyāṃ bhasma sāca jagāma ha||

Verse 49

शुनःसखश्च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम्। भुवि त्रिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत्।।

śunaḥsakhaśca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalām| bhuvi tridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśat||

Verse 50

ततस्ते मुनयः सर्वेः पुष्कराणि बिसानि च। यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदाऽन्विताः।।

tataste munayaḥ sarveḥ puṣkarāṇi bisāni ca| yathākāmamupādāya samuttasthurmudā'nvitāḥ||

Verse 51

श्रमेण महता युक्तास्ते बिसानि कलापशः। तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुरम्भसा।। भस्म भस्मताम्।।

śrameṇa mahatā yuktāste bisāni kalāpaśaḥ| tīre nikṣipya padminyāstarpaṇaṃ cakrurambhasā|| bhasma bhasmatām||

Verse 52

अथोत्थाय जलात्तस्मात्सर्वे ते समुपागमन्। नापश्यंश्चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभाः।।

athotthāya jalāttasmātsarve te samupāgaman| nāpaśyaṃścāpi te tāni bisāni puruṣarṣabhāḥ||

Verse 53

ऋषय ऊचुः। केन क्षुधाभिभूतानामस्माकं पापकर्मणाम्। नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकाङ्क्षिणाम्।।

ṛṣaya ūcuḥ| kena kṣudhābhibhūtānāmasmākaṃ pāpakarmaṇām| nṛśaṃsenāpanītāni bisānyāhārakāṅkṣiṇām||

Verse 54

भीष्म उवाच। ते शङ्कमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः। त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन।।

bhīṣma uvāca| te śaṅkamānāstvanyonyaṃ papracchurdvijasattamāḥ| ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma ityarikarśana||

Verse 55

त उक्त्वा बाढमित्येव सर्व एव तदा समम्। क्षुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायोपचक्रमुः।। कलापशः सङ्घशः।।

ta uktvā bāḍhamityeva sarva eva tadā samam| kṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyopacakramuḥ|| kalāpaśaḥ saṅghaśaḥ||

Verse 56

अत्रिरुवाच। स गां स्पृशतु पादेन सूर्यं च प्रतिमेहतु। अध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः।।

atriruvāca| sa gāṃ spṛśatu pādena sūryaṃ ca pratimehatu| adhyāyeṣvadhīyīta bisastainyaṃ karoti yaḥ||

Verse 57

वसिष्ठ उवाच। अनध्याये पठेल्लोके शुनः स परिकर्षतु। परिव्राट् कामवृत्तिस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः।। सर्व एव शुनस्सखमिति थ.ध.पाठः।।

vasiṣṭha uvāca| anadhyāye paṭhelloke śunaḥ sa parikarṣatu| parivrāṭ kāmavṛttistu bisastainyaṃ karoti yaḥ|| sarva eva śunassakhamiti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 58

शरणागतं हन्तु मित्रं स्वसुतां चोपजीवतु। अर्थान्काङ्क्षतु कीनाशाद्बिसस्तैन्यं करोति यः।। शुनः सारमेयान्परिकर्षतु क्रीडार्थं मृगयार्थं वा। परिव्राट् कर्मवृत्तिस्त्विति थ.ध.पाठः।।

śaraṇāgataṃ hantu mitraṃ svasutāṃ copajīvatu| arthānkāṅkṣatu kīnāśādbisastainyaṃ karoti yaḥ|| śunaḥ sārameyānparikarṣatu krīḍārthaṃ mṛgayārthaṃ vā| parivrāṭ karmavṛttistviti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 59

कश्यप उवाच। विष्णुं ब्रह्मण्यदेवेशं देवदेवं जगद्गुरुम्। आधातारं विधातारं सन्धातारं जगद्गुरुम्। विहाय स भजत्वन्यं बिसस्तैन्यं करोति यः।।

kaśyapa uvāca| viṣṇuṃ brahmaṇyadeveśaṃ devadevaṃ jagadgurum| ādhātāraṃ vidhātāraṃ sandhātāraṃ jagadgurum| vihāya sa bhajatvanyaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ||

Verse 60

सर्वत्र सर्वं लपतु न्यासलोपं करोतु च। कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः।। स्वसुतां शुल्कग्रहणेन। कीनाशात् कर्षकात्।।

sarvatra sarvaṃ lapatu nyāsalopaṃ karotu ca| kūṭasākṣitvamabhyetu bisastainyaṃ karoti yaḥ|| svasutāṃ śulkagrahaṇena| kīnāśāt karṣakāt||

Verse 61

वृथा मांसाशनश्चास्तु वृथा दानं करोतु च। यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः।। सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासलोभं करोतु चेति ट.थ.पाठः।।

vṛthā māṃsāśanaścāstu vṛthā dānaṃ karotu ca| yātu striyaṃ divā caiva bisastainyaṃ karoti yaḥ|| sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāsalobhaṃ karotu ceti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 62

भरद्वाज उवाच। नृशंसस्त्यक्तधर्माऽस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च। ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः।। वृथा यागादिनिमित्तं विना। वृथा नटनर्तकादौ।।

bharadvāja uvāca| nṛśaṃsastyaktadharmā'stu strīṣu jñātiṣu goṣu ca| brāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ|| vṛthā yāgādinimittaṃ vinā| vṛthā naṭanartakādau||

Verse 63

उपाध्यायमधः कृत्वा ऋचोऽध्येतु यजूंषि च। जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः।। जयतां युद्धे वादे वा। मातरं चापि जहत्विति क.पाठः।।

upādhyāyamadhaḥ kṛtvā ṛco'dhyetu yajūṃṣi ca| juhotu ca sa kakṣāgnau bisastainyaṃ karoti yaḥ|| jayatāṃ yuddhe vāde vā| mātaraṃ cāpi jahatviti ka.pāṭhaḥ||

Verse 64

जमदग्निरुवाच। पुरीषमुत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चैव द्रुह्यत्। अनृतौ मैथुनं यातु बिसस्तैन्यं करोति यः।।

jamadagniruvāca| purīṣamutsṛjatvapsu hantu gāṃ caiva druhyat| anṛtau maithunaṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ||

Verse 65

द्वेष्यो भार्योपजीवी स्याद्दुरबन्धुश्च वैरवान्। अन्योन्यस्यातिथिश्चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः।।

dveṣyo bhāryopajīvī syāddurabandhuśca vairavān| anyonyasyātithiścāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ||

Verse 66

गौतम उवाच। अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीनग्नीनपविध्यतु। विक्रीणातु तथा सोमं बिसस्तैन्यं करोति यः।।

gautama uvāca| adhītya vedāṃstyajatu trīnagnīnapavidhyatu| vikrīṇātu tathā somaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ||

Verse 67

उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः। तस्य सालोक्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः।। कक्षाप्तौ तत्र हि हुतं भस्मीभावमप्राप्य होतुर्दोषकरमित्याशयः।।

udapānodake grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ| tasya sālokyatāṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ|| kakṣāptau tatra hi hutaṃ bhasmībhāvamaprāpya hoturdoṣakaramityāśayaḥ||

Verse 68

विश्वामित्र उवाच। जीवतो वै गुरून्भृत्यान्भरन्त्वस्य परे जनाः। दरिद्रो बहुपुत्रः स्याद्बिसस्तैन्यं करोति यः।।

viśvāmitra uvāca| jīvato vai gurūnbhṛtyānbharantvasya pare janāḥ| daridro bahuputraḥ syādbisastainyaṃ karoti yaḥ||

Verse 69

अशुचिर्ब्रह्मकूटोऽस्तु मिथ्या चैवाप्यहङ्कृतः। कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः।। निर्गुणान्बिभृयाद्भृत्यानिति क.ट.थ.पाठः।।

aśucirbrahmakūṭo'stu mithyā caivāpyahaṅkṛtaḥ| karṣako matsarī cāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ|| nirguṇānbibhṛyādbhṛtyāniti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 70

हर्षं करोतु भृतको राज्ञश्वास्तु पुरोहितः। अयाज्यस्य भवेदृत्विक् बिसस्तैन्यं करोति यः ऋद्ध्या चैवाप्यहंकृत इति झ.पाठः।।

harṣaṃ karotu bhṛtako rājñaśvāstu purohitaḥ| ayājyasya bhavedṛtvik bisastainyaṃ karoti yaḥ ṛddhyā caivāpyahaṃkṛta iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 71

अरुन्धत्युवाच। नित्यं परिभवेच्छ्वश्रूं भर्तुर्भवतु दुर्मनाः। एका स्वादु समश्नातु बिसस्तैन्यं करोति या।।

arundhatyuvāca| nityaṃ paribhavecchvaśrūṃ bharturbhavatu durmanāḥ| ekā svādu samaśnātu bisastainyaṃ karoti yā||

Verse 72

ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तूनत्तु दिनक्षये। अभोग्या वीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या।। वर्षाचरोस्तु भृतक इति झ.पाठः।।

jñātīnāṃ gṛhamadhyasthā saktūnattu dinakṣaye| abhogyā vīrasūrastu bisastainyaṃ karoti yā|| varṣācarostu bhṛtaka iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 73

गण्डोवाच। अनृतं भाषतु सदा बन्धुभिश्च विरुध्यतु। ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या।। ज्ञातीनां अनादरे षष्ठी। ज्ञातीननादृत्येत्यर्थः। अभोग्या योनिदूषिता।।

gaṇḍovāca| anṛtaṃ bhāṣatu sadā bandhubhiśca virudhyatu| dadātu kanyāṃ śulkena bisastainyaṃ karoti yā|| jñātīnāṃ anādare ṣaṣṭhī| jñātīnanādṛtyetyarthaḥ| abhogyā yonidūṣitā||

Verse 74

साधयित्वा स्वयं प्राशेद्दास्ये जीर्यतु चैव ह। विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या।। साधुभिश्च विरुध्यत्विति ट.थ.पाठः।।

sādhayitvā svayaṃ prāśeddāsye jīryatu caiva ha| vikarmaṇā pramīyeta bisastainyaṃ karoti yā|| sādhubhiśca virudhyatviti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 75

पशुसख उवाच। दास एव प्रजायेतामप्रसूतिरकिञ्चन। दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः।।

paśusakha uvāca| dāsa eva prajāyetāmaprasūtirakiñcana| daivateṣvanamaskāro bisastainyaṃ karoti yaḥ||

Verse 76

शुनःसख उवाच। अध्वर्यवे दुहितरं वा ददातु च्छन्दोगे वाऽऽचरितब्रह्मचर्ये। आथर्वणं वेदमधीत्य विप्रः स्नायीत वा यो हरते बिसानि।।

śunaḥsakha uvāca| adhvaryave duhitaraṃ vā dadātu cchandoge vā''caritabrahmacarye| ātharvaṇaṃ vedamadhītya vipraḥ snāyīta vā yo harate bisāni||

Verse 77

ऋषय ऊचुः। इष्टमेतद्द्विजातीनां योऽयं ते शपथः कृतः। त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां नः शुनःसख।।

ṛṣaya ūcuḥ| iṣṭametaddvijātīnāṃ yo'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ| tvayā kṛtaṃ bisastainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥsakha||

Verse 78

शुनःसख उवाच। न्यस्तमद्यं न पश्यद्भिर्यदुक्तं कृतकर्मभिः। सत्यमेतन्न मिथ्यैतद्बिसस्तैन्यं कृतं मया।। साधयित्वा अन्नं पक्त्वा।।

śunaḥsakha uvāca| nyastamadyaṃ na paśyadbhiryaduktaṃ kṛtakarmabhiḥ| satyametanna mithyaitadbisastainyaṃ kṛtaṃ mayā|| sādhayitvā annaṃ paktvā||

Verse 79

मया ह्यन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत। परीक्षार्थं भगवतां कृतमेवं मयाऽनघाः।। अद्यं भक्ष्यम्।।

mayā hyantarhitānīha bisānīmāni paśyata| parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtamevaṃ mayā'naghāḥ|| adyaṃ bhakṣyam||

Verse 80

रक्षणार्थं च सर्वेषां भवतामहमागतः। यातुधानी ह्यतिक्रूरा कृत्यैषा वो वधैषिणी।।

rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatāmahamāgataḥ| yātudhānī hyatikrūrā kṛtyaiṣā vo vadhaiṣiṇī||

Verse 81

वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधनाः। दुष्टा हिंस्यादियं पापा युष्मान्प्रत्यग्निसम्भवा।।

vṛṣādarbhiprayuktaiṣā nihatā me tapodhanāḥ| duṣṭā hiṃsyādiyaṃ pāpā yuṣmānpratyagnisambhavā||

Verse 82

तस्मादस्म्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधत। अलोभादक्षया लोकाः प्राप्ता वः सार्वकामिकाः। उत्तिष्ठध्वमितः क्षिप्रं तानवाप्नुत वै द्विजाः।।

tasmādasmyāgato viprā vāsavaṃ māṃ nibodhata| alobhādakṣayā lokāḥ prāptā vaḥ sārvakāmikāḥ| uttiṣṭhadhvamitaḥ kṣipraṃ tānavāpnuta vai dvijāḥ||

Verse 83

भीष्म उवाच। ततो महर्षयः प्रीतास्तथेत्युक्त्वा पुरन्दरम्। सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम्।।

bhīṣma uvāca| tato maharṣayaḥ prītāstathetyuktvā purandaram| sahaiva tridaśendreṇa sarve jagmustriviṣṭapam||

Verse 84

एवमेते महात्मानो योगैर्बहुविधैरपि। क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभिः। नैव लोभं तदा यक्रुस्ततः स्वर्गमवाप्नुवन्।।

evamete mahātmāno yogairbahuvidhairapi| kṣudhā paramayā yuktāśchandyamānā mahātmabhiḥ| naiva lobhaṃ tadā yakrustataḥ svargamavāpnuvan||

Verse 85

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत्। एष धर्मः परो राजंस्तस्माल्लोभं विवर्जयेत्।। अन्तर्हितानि अन्तर्धानं प्रापितानि।।

tasmātsarvāsvavasthāsu naro lobhaṃ vivarjayet| eṣa dharmaḥ paro rājaṃstasmāllobhaṃ vivarjayet|| antarhitāni antardhānaṃ prāpitāni||

Verse 86

इदं नरः सुचरितं समवायेषु कीर्तयन्। अर्थभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्नुते।।

idaṃ naraḥ sucaritaṃ samavāyeṣu kīrtayan| arthabhāgī ca bhavati na ca durgāṇyavāpnute||

Verse 87

प्रीयन्ते पितरश्चास्य ऋषयो देवतास्तथा। यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानवः।।

prīyante pitaraścāsya ṛṣayo devatāstathā| yaśodharmārthabhāgī ca bhavati pretya mānavaḥ||