Adhyaya 141

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रत्यसाधुभ्यः प्रतिग्रहस्य निन्द्यत्वे प्रमाणतया सप्तर्षिवृषादर्भिसंवादानुवादः।। 1 ।। वृषादर्भिणा राज्ञा कश्यपादिसप्तर्षिभि- स्वस्मात्प्रतिग्रहनिराकरणे तज्जिघांसया कृत्योत्पादनम्।। 2 ।। तन्नामार्थपरिज्ञानेन तद्वधं चोदितया कृत्यया वने तत्समीपम्प्रति गमनम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च। दातृप्रतिग्रहीत्रोर्वै को विशेषः पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃpratyasādhubhyaḥ pratigrahasya nindyatve pramāṇatayā saptarṣivṛṣādarbhisaṃvādānuvādaḥ|| 1 || vṛṣādarbhiṇā rājñā kaśyapādisaptarṣibhi- svasmātpratigrahanirākaraṇe tajjighāṃsayā kṛtyotpādanam|| 2 || tannāmārthaparijñānena tadvadhaṃ coditayā kṛtyayā vane tatsamīpamprati gamanam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca| dātṛpratigrahītrorvai ko viśeṣaḥ pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात्तथैवासाधुतो द्विजः। गुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति।।

bhīṣma uvāca| sādhoryaḥ pratigṛhṇīyāttathaivāsādhuto dvijaḥ| guṇavatyalpadoṣaḥ syānnirguṇe tu nimajjati||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि<>BR दानधर्मपर्वणि एकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 141 ।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| vṛṣādarbheśca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi<>BR dānadharmaparvaṇi ekacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 141 ||

Verse 4

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः। विश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती।।

kaśyapo'trirvasiṣṭhaśca bharadvājo'tha gautamaḥ| viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpyarundhatī||

Verse 5

सर्वेषामथ तेषां तु गण्डाभूत्परिचारिका। शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह।। वृषा दर्वेश्च संवादमिति थ.ध.पाठः।।

sarveṣāmatha teṣāṃ tu gaṇḍābhūtparicārikā| śūdraḥ paśusakhaścaiva bhartā cāsyā babhūva ha|| vṛṣā darveśca saṃvādamiti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 6

ते च सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर्महीमिमाम्। समाधिना प्रतीक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम्।।

te ca sarve tapasyantaḥ purā cerurmahīmimām| samādhinā pratīkṣanto brahmalokaṃ sanātanam||

Verse 7

अथाभवदनावृष्टिर्महती कुरुनन्दन। कृच्छ्रप्राणोऽभवद्यत्र लोकोऽयं वै क्षुधान्वितः।।

athābhavadanāvṛṣṭirmahatī kurunandana| kṛcchraprāṇo'bhavadyatra loko'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ||

Verse 8

कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना। दक्षिणार्थेऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रोऽनिलः किल

kasmiṃścicca purā yajñe yājyena śibisūnunā| dakṣiṇārthe'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro'nilaḥ kila

Verse 9

अस्मिन्कालेऽथ सोऽल्पायुर्दिष्टान्तमगमत्प्रभुः। ते तं क्षुधाभिसन्तप्ताः परिवार्योपतस्थिरे।। गण्डाभूत्कर्मकारिकेति झ.पाठः। गण्डा नामतः।।

asminkāle'tha so'lpāyurdiṣṭāntamagamatprabhuḥ| te taṃ kṣudhābhisantaptāḥ parivāryopatasthire|| gaṇḍābhūtkarmakāriketi jha.pāṭhaḥ| gaṇḍā nāmataḥ||

Verse 10

याज्यात्मजमथो दृष्ट्वा गतासुमृषिसत्तमाः। अपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत

yājyātmajamatho dṛṣṭvā gatāsumṛṣisattamāḥ| apacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata

Verse 11

नाजीव्ये मर्त्यलोकेऽस्मिन्नात्मानं ते परीप्सवः। कृच्छ्रामापेदिरे वृत्तिमन्नहेतोस्तपस्विनः।। दिष्टान्तं मरणम्।।

nājīvye martyaloke'sminnātmānaṃ te parīpsavaḥ| kṛcchrāmāpedire vṛttimannahetostapasvinaḥ|| diṣṭāntaṃ maraṇam||

Verse 12

अटमानोऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिः। राजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान्ददर्श ह।।

aṭamāno'tha tānmārge pacamānānmahīpatiḥ| rājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kliśyamānāndadarśa ha||

Verse 13

वृषादर्भिरुवाच। प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर्वै प्रतिगृह्णताम्। मयि यद्विद्यते वित्तं तद्वृणुध्वं तपोधनाः।। आत्मानं शरीरं परीप्सवः रक्षितुकामाः। निरन्ने मर्त्यलोकेऽस्मिन्निति झ.पाठः।।

vṛṣādarbhiruvāca| pratigrahastārayati puṣṭirvai pratigṛhṇatām| mayi yadvidyate vittaṃ tadvṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ|| ātmānaṃ śarīraṃ parīpsavaḥ rakṣitukāmāḥ| niranne martyaloke'sminniti jha.pāṭhaḥ||

Verse 14

प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां सृष्टा वृत्तिरनिन्दिता। तस्माद्ददामि वो वित्तं तद्वृणुध्वं तपोधनाः।।

pratigraho brāhmaṇānāṃ sṛṣṭā vṛttiraninditā| tasmāddadāmi vo vittaṃ tadvṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ||

Verse 15

प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्यामहं वोऽश्वतरीसहस्रम्। धेनूनां दद्यामयुतं समग्र- मेकैकशः सवृषाः सम्प्रसूताः।।

priyo hi me brāhmaṇo yācamāno dadyāmahaṃ vo'śvatarīsahasram| dhenūnāṃ dadyāmayutaṃ samagra- mekaikaśaḥ savṛṣāḥ samprasūtāḥ||

Verse 16

दग्र्या गृष्टीर्धेनवः सुव्रताश्च।।

dagryā gṛṣṭīrdhenavaḥ suvratāśca||

Verse 17

वरान्ग्रमान्व्रीहिरसं यवांश्च रत्नं चान्यद्दुर्लभं किं ददानि। नास्मिन्नभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्वं पुष्ट्यर्थं वः किं प्रयच्छाम्यहं वै।।

varāngramānvrīhirasaṃ yavāṃśca ratnaṃ cānyaddurlabhaṃ kiṃ dadāni| nāsminnabhakṣye bhāvamevaṃ kurudhvaṃ puṣṭyarthaṃ vaḥ kiṃ prayacchāmyahaṃ vai||

Verse 18

ऋषय ऊचुः। राजन्प्रतिग्रहो राज्ञं मध्वास्वादो विषोपमः। तज्जानमानः कस्मात्त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम्।।

ṛṣaya ūcuḥ| rājanpratigraho rājñaṃ madhvāsvādo viṣopamaḥ| tajjānamānaḥ kasmāttvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam||

Verse 19

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी। दशध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः।।

daśasūnāsamaścakrī daśacakrisamo dhvajī| daśadhvajisamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ||

Verse 20

दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः। तेन तुल्यो भवेद्राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः।।

daśasūnāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ| tena tulyo bhavedrājā ghorastasya pratigrahaḥ||

Verse 21

क्षेत्रं हि दैवतमिव ब्राह्मणान्समुपाश्रितम्। अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः।।

kṣetraṃ hi daivatamiva brāhmaṇānsamupāśritam| amalo hyeṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ||

Verse 22

अह्नायेह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते। तद्दाव इव निर्दह्यात्प्राप्तो राजप्रतिग्रहः।।

ahnāyeha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate| taddāva iva nirdahyātprāpto rājapratigrahaḥ||

Verse 23

कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव। अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वा तेन्यतो ययुः।।

kuśalaṃ saha dānena rājannastu sadā tava| arthibhyo dīyatāṃ sarvamityuktvā tenyato yayuḥ||

Verse 24

अपक्वमेव तन्मांसमभूत्तेषां महात्मनाम्। अथ हित्वा ययु सर्वे वनमाहारकाङ्क्षिणः।।

apakvameva tanmāṃsamabhūtteṣāṃ mahātmanām| atha hitvā yayu sarve vanamāhārakāṅkṣiṇaḥ||

Verse 25

ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वाऽस्य मन्त्रिणः। प्रचीयोदुम्बराणि स्म दातुं तेषां प्रचक्रिरे।।

tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvā'sya mantriṇaḥ| pracīyodumbarāṇi sma dātuṃ teṣāṃ pracakrire||

Verse 26

दृष्ट्वा फलानि मुनयस्ते ग्रहीतुमुपाद्रवन्।।

dṛṣṭvā phalāni munayaste grahītumupādravan||

Verse 27

उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन्। भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्।।

udumbarāṇyathānyāni hemagarbhāṇyupāharan| bhṛtyāsteṣāṃ tatastāni pragrāhitumupādravan||

Verse 28

गुरूणीति विदित्वाऽथ न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत्। नास्मेह मन्दविज्ञाना नास्म मानुषबुद्धयः।।

gurūṇīti viditvā'tha na grāhyāṇyatrirabravīt| nāsmeha mandavijñānā nāsma mānuṣabuddhayaḥ||

Verse 29

हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृम। इह ह्येतदुपावृत्तं प्रेत्य स्यात्कटुकोदयम्। अप्रतिग्राह्यमेवैतत्प्रेत्येह च सुखेप्सुना।।

haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛma| iha hyetadupāvṛttaṃ pretya syātkaṭukodayam| apratigrāhyamevaitatpretyeha ca sukhepsunā||

Verse 30

वसिष्ठ उवाच। शतेन निष्कगुणितं सहस्रेण च सम्मितम्। तथा बहु प्रतीच्छन्वै पापिष्ठां लभते गतिम्।। पुष्टिः पुष्टिहेतुः। तच्छृणुध्वं तपोधना इति ट.थ.ध.पाठः।।

vasiṣṭha uvāca| śatena niṣkaguṇitaṃ sahasreṇa ca sammitam| tathā bahu pratīcchanvai pāpiṣṭhāṃ labhate gatim|| puṣṭiḥ puṣṭihetuḥ| tacchṛṇudhvaṃ tapodhanā iti ṭa.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 31

कश्यप उवाच। यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। सर्वं तन्नालमेकस्य तस्माद्विद्वाञ्शमं व्रजेत्।।

kaśyapa uvāca| yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| sarvaṃ tannālamekasya tasmādvidvāñśamaṃ vrajet||

Verse 32

भरद्वाज उवाच। उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्दमानस्य वर्धते। प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते।। प्रतीच्छन् प्रतिगृह्णन्।।

bharadvāja uvāca| utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardamānasya vardhate| prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate|| pratīcchan pratigṛhṇan||

Verse 33

गौतम उवाच। न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोभं प्रतिपूरयेत्। समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते।।

gautama uvāca| na talloke dravyamasti yallobhaṃ pratipūrayet| samudrakalpaḥ puruṣo na kadācana pūryate||

Verse 34

विश्वामित्र उवाच। कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते। अथैनमपरः काम इष्टो विध्यति बाणवत्।।

viśvāmitra uvāca| kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate| athainamaparaḥ kāma iṣṭo vidhyati bāṇavat||

Verse 35

अत्रिरुवाच। न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते।।

atriruvāca| na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate||

Verse 36

जमदग्निरुवाच। प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम्। तद्धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्।। तस्य लाभसुखस्य मात्रा इयत्ता।।

jamadagniruvāca| pratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvam| taddhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet|| tasya lābhasukhasya mātrā iyattā||

Verse 37

अरुन्धत्युवाच। धर्मार्थं सञ्चयो यो वा द्रव्याणां पक्षसम्मतः। तपःसञ्चय एवेह विशिष्टो द्रव्यसञ्चयात्।। तद्धनं तपोधनम्।।

arundhatyuvāca| dharmārthaṃ sañcayo yo vā dravyāṇāṃ pakṣasammataḥ| tapaḥsañcaya eveha viśiṣṭo dravyasañcayāt|| taddhanaṃ tapodhanam||

Verse 38

चण्डोवाच। उग्रादितो भयाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराः। बलीयसो दुर्बलवद्बिभेम्यहमतः परम्।।

caṇḍovāca| ugrādito bhayādyasmādbibhyatīme mameśvarāḥ| balīyaso durbalavadbibhemyahamataḥ param||

Verse 39

पशुसस्व उवाच। यद्वै धर्मात्परं नास्ति तादृशं ब्राह्मणा विदुः। विनयात्साधु विद्वांसमुपासेयं यथातथम्।। पक्षसम्मतः पाक्षिकत्वेन मतः।।

paśusasva uvāca| yadvai dharmātparaṃ nāsti tādṛśaṃ brāhmaṇā viduḥ| vinayātsādhu vidvāṃsamupāseyaṃ yathātatham|| pakṣasammataḥ pākṣikatvena mataḥ||

Verse 40

ऋषय ऊचुः। कुशलं सह दानेन तस्मै यस्य प्रजा इमाः। फलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छति।। यद्वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद्धनं विदुरिति झ.पाठः। यत् यतो हेतोः। वैधर्मे विधर्म एव वैधर्मः तस्मिँलोभादिदोषे सति परं उत्कृष्टं पदं नास्ति न लभ्यतेऽतस्तदलोभाख्यमेव धनं ब्राह्मणा विदुः।।

ṛṣaya ūcuḥ| kuśalaṃ saha dānena tasmai yasya prajā imāḥ| phalānyupadhiyuktāni ya evaṃ naḥ prayacchati|| yadvai dharme paraṃ nāsti brāhmaṇāstaddhanaṃ viduriti jha.pāṭhaḥ| yat yato hetoḥ| vaidharme vidharma eva vaidharmaḥ tasmi~lobhādidoṣe sati paraṃ utkṛṣṭaṃ padaṃ nāsti na labhyate'tastadalobhākhyameva dhanaṃ brāhmaṇā viduḥ||

Verse 41

भीष्म उवाच। इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते। ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव दृढव्रताः।।

bhīṣma uvāca| ityuktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te| ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dṛḍhavratāḥ||

Verse 42

अथ ते मन्त्रिणः सर्वे राजानमिदमब्रुवन्। उपधिं शङ्कमानास्ते हित्वा तानि फलानि वै। ततोऽन्यत्रैव गच्छन्ति विदितं तेऽस्तु पार्थिव।।

atha te mantriṇaḥ sarve rājānamidamabruvan| upadhiṃ śaṅkamānāste hitvā tāni phalāni vai| tato'nyatraiva gacchanti viditaṃ te'stu pārthiva||

Verse 43

इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप ह। तेषां वै प्रतिकर्तुं च सर्वेषामगमद्गृहम्।।

ityuktaḥ sa tu bhṛtyaistairvṛṣādarbhiścukopa ha| teṣāṃ vai pratikartuṃ ca sarveṣāmagamadgṛham||

Verse 44

स गत्वाऽऽहवनीयेऽग्नौ तीव्रं नियममास्थितः। जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रैरेकैकामाहुतिं नृपः।।

sa gatvā''havanīye'gnau tīvraṃ niyamamāsthitaḥ| juhāva saṃskṛtairmantrairekaikāmāhutiṃ nṛpaḥ||

Verse 45

तस्मादग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी। तस्या नाम वृषादर्भिर्यातुधानीत्यथाकरोत्।।

tasmādagneḥ samuttasthau kṛtyā lokabhayaṃkarī| tasyā nāma vṛṣādarbhiryātudhānītyathākarot||

Verse 46

सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थिता। वृषादर्भि नरपतिं किं करोमीति चाब्रवीत्।।

sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalirupasthitā| vṛṣādarbhi narapatiṃ kiṃ karomīti cābravīt||

Verse 47

वृषादर्भिरुवाच। ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च। दासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय।। उपधिश्छलम्। कश्मलाधमदानाय प्रतियत्नः प्रजाधमाः। फलान्युपधियुक्तानि यत्र यः सम्प्रच्छतीति थ.ध.पाठः।।

vṛṣādarbhiruvāca| ṛṣīṇāṃ gaccha saptānāmarundhatyāstathaiva ca| dāsībhartuśca dāsyāśca manasā nāma dhāraya|| upadhiśchalam| kaśmalādhamadānāya pratiyatnaḥ prajādhamāḥ| phalānyupadhiyuktāni yatra yaḥ sampracchatīti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 48

ज्ञात्वा नामानि चैवैषां सर्वानेतान्विनाशय। विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव।। नाम नाम्नोर्थम्।।

jñātvā nāmāni caivaiṣāṃ sarvānetānvināśaya| vinaṣṭeṣu tathā svairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava|| nāma nāmnortham||

Verse 49

सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी। जगाम तद्वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः।।

sā tatheti pratiśrutya yātudhānī svarūpiṇī| jagāma tadvanaṃ yatra viceruste maharṣayaḥ||