Adhyaya 140

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रत्युपवासब्रह्मचर्यादीनां लक्षणकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। द्विजातयो व्रतोपेता हविस्ते यदि भुञ्जते। अन्नं ब्राह्मणकामाय कथमेतत्पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃpratyupavāsabrahmacaryādīnāṃ lakṣaṇakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| dvijātayo vratopetā haviste yadi bhuñjate| annaṃ brāhmaṇakāmāya kathametatpitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अवेदोक्तव्रताश्चैव भुञ्जानाः कामकारणे। वेदोक्तेषु तु भुञ्जाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 140 ।।

bhīṣma uvāca| avedoktavratāścaiva bhuñjānāḥ kāmakāraṇe| vedokteṣu tu bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi catvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 140 ||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जनाः। तपः स्यादेतदेवेह तपोऽन्यद्वाऽपि किं भवेत्।।

yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ tapa ityāhurupavāsaṃ pṛthagjanāḥ| tapaḥ syādetadeveha tapo'nyadvā'pi kiṃ bhavet||

Verse 4

भीष्म उवाच। मासार्धमासोपवासाद्यत्तपो मन्यते जनः। आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्।। कामकारणे इच्छया हेतुना भुञ्जना भोजनं कुर्वन्तु नाम।।

bhīṣma uvāca| māsārdhamāsopavāsādyattapo manyate janaḥ| ātmatantropaghātī yo na tapasvī na dharmavit|| kāmakāraṇe icchayā hetunā bhuñjanā bhojanaṃ kurvantu nāma||

Verse 5

त्यागस्य चापि सम्पत्तिः शिष्यते तप उत्तमम्। सदोपवासी च भवेद्ब्रह्मचारी तथैव च।।

tyāgasya cāpi sampattiḥ śiṣyate tapa uttamam| sadopavāsī ca bhavedbrahmacārī tathaiva ca||

Verse 6

मुनिश्च स्यात्सदा विप्रो देवांश्चैव सदा यजेत्। कुटुम्बिको धर्मकामः सदाऽस्वप्नश्च मानवः।। आत्मतन्त्रं शरीररूपं कुटुम्बरूपं वा तदुपघाती।।

muniśca syātsadā vipro devāṃścaiva sadā yajet| kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadā'svapnaśca mānavaḥ|| ātmatantraṃ śarīrarūpaṃ kuṭumbarūpaṃ vā tadupaghātī||

Verse 7

अमृताशी सदा च स्यात्पवित्रं च सदा पठेत्। ऋतवादी सदा च स्यान्नियतश्च सदा भवेत्।।

amṛtāśī sadā ca syātpavitraṃ ca sadā paṭhet| ṛtavādī sadā ca syānniyataśca sadā bhavet||

Verse 8

विघसाशी कथं च स्यात्सदा चैवातिथिप्रियः। अमृताशी सदा च स्यात्पवित्री च सदा भवेत्।। अस्वप्नः स्वधर्मे जागरूकः। वेदांश्चैव सदा जपेदिति झ.पाठः।।

vighasāśī kathaṃ ca syātsadā caivātithipriyaḥ| amṛtāśī sadā ca syātpavitrī ca sadā bhavet|| asvapnaḥ svadharme jāgarūkaḥ| vedāṃścaiva sadā japediti jha.pāṭhaḥ||

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। कथं सदोपवासी स्याद्ब्रह्मचारी च पार्थिव। विघसाशी कथं च स्यात्कथं चैवातिथिप्रियः।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ sadopavāsī syādbrahmacārī ca pārthiva| vighasāśī kathaṃ ca syātkathaṃ caivātithipriyaḥ||

Verse 10

भीष्म उवाच। अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं च यो नरः। सदोपवासी भवति यो न भुङ्क्तेऽन्तरा पुनः।।

bhīṣma uvāca| antarā sāyamāśaṃ ca prātarāśaṃ ca yo naraḥ| sadopavāsī bhavati yo na bhuṅkte'ntarā punaḥ||

Verse 11

भार्या गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति चैव ह। ऋतवादी सदा च स्याद्दानशीलस्तु मानवः।।

bhāryā gacchanbrahmacārī ṛtau bhavati caiva ha| ṛtavādī sadā ca syāddānaśīlastu mānavaḥ||

Verse 12

अभक्षयन्वृथा मांसममांसाशी भवत्युत। दानं ददत्पवित्री स्यादस्वप्नश्च दिवाऽस्वपन्।। सदा च स्यादस्वप्नश्च तथैव चेति ड.पाठः।।

abhakṣayanvṛthā māṃsamamāṃsāśī bhavatyuta| dānaṃ dadatpavitrī syādasvapnaśca divā'svapan|| sadā ca syādasvapnaśca tathaiva ceti ḍa.pāṭhaḥ||

Verse 13

भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु नरः सदा। अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर।।

bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu naraḥ sadā| amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira||

Verse 14

अभुक्तवत्सु नाश्नाति ब्राह्मणेषु तु यो नरः। अभोजनेन तेनास्य जितः स्वर्गो भवत्युत।।

abhuktavatsu nāśnāti brāhmaṇeṣu tu yo naraḥ| abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavatyuta||

Verse 15

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च संश्रितेभ्यस्तथैव च। अवशिष्टानि यो भुङ्क्ते तमाहुर्विघसाशिनम्।।

devebhyaśca pitṛbhyaśca saṃśritebhyastathaiva ca| avaśiṣṭāni yo bhuṅkte tamāhurvighasāśinam||

Verse 16

तेषां लोका ह्यपर्यन्ताः सदने ब्रह्मणः स्मृताः। उपस्थिता ह्यप्सरसो गन्धर्वैश्च जनाधिप।।

teṣāṃ lokā hyaparyantāḥ sadane brahmaṇaḥ smṛtāḥ| upasthitā hyapsaraso gandharvaiśca janādhipa||

Verse 17

देवतातिथिभिः सार्धं पितृभिश्चोपभुञ्जते। रमन्ते पुत्रपौत्रैश्च तेषां गतिरनुत्तमा।।

devatātithibhiḥ sārdhaṃ pitṛbhiścopabhuñjate| ramante putrapautraiśca teṣāṃ gatiranuttamā||