Adhyaya 139

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति निमिकृतश्राद्धप्रकारानुवादेन श्राद्धविधिकथनम्।। 1 ।। भीष्म उवाच। तथा विधौ प्रवृत्ते तु सर्व एव महर्षयः। पितृयज्ञानकुर्वन्त विधिदृष्टेन कर्मणा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 139 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati nimikṛtaśrāddhaprakārānuvādena śrāddhavidhikathanam|| 1 || bhīṣma uvāca| tathā vidhau pravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥ| pitṛyajñānakurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 139 ||

Verse 2

ऋषयो धर्मनित्यास्तु कृत्वा निवपनान्युत। तर्पणं चापि कुर्वन्त तीर्थांभोभिर्यतव्रताः।।

ṛṣayo dharmanityāstu kṛtvā nivapanānyuta| tarpaṇaṃ cāpi kurvanta tīrthāṃbhobhiryatavratāḥ||

Verse 3

निवापैर्दीयमानैश्च चातुर्वर्ण्येन भारत। तर्पिताः पितरो देवास्तत्रान्नं जरयन्ति वै।।

nivāpairdīyamānaiśca cāturvarṇyena bhārata| tarpitāḥ pitaro devāstatrānnaṃ jarayanti vai||

Verse 4

अजीर्णैस्त्वभिहन्यन्ते ते देवाः पितृभिः सह।। सोममेवाभ्यपद्यन्त तदा ह्यन्नाभिपीडिताः।।

ajīrṇaistvabhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ saha|| somamevābhyapadyanta tadā hyannābhipīḍitāḥ||

Verse 5

तेऽब्रुवन्सोममासाद्य पितरोऽजीर्णपीडिताः। निवापान्नेन पीड्यामः श्रेयो नोत्र विधीयताम्।।

te'bruvansomamāsādya pitaro'jīrṇapīḍitāḥ| nivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo notra vidhīyatām||

Verse 6

तान्सोमः प्रत्युवाचाथ श्रेयश्चेदीप्सितं सुराः। स्वयंभूसदनं यात स वः श्रेयोऽभिधास्यति।।

tānsomaḥ pratyuvācātha śreyaścedīpsitaṃ surāḥ| svayaṃbhūsadanaṃ yāta sa vaḥ śreyo'bhidhāsyati||

Verse 7

ते सोमवचनाद्देवाः पितृभिः सह भारत। मेरुशृङ्गे समासीनं पितामहमुपागमन्।।

te somavacanāddevāḥ pitṛbhiḥ saha bhārata| meruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmahamupāgaman||

Verse 8

पितर ऊचुः। निवापान्नेन भगवन्भृशं पीड्यामहे वयम्। प्रसादं कुरु नो देव श्रेयो नः संविधीयताम्।।

pitara ūcuḥ| nivāpānnena bhagavanbhṛśaṃ pīḍyāmahe vayam| prasādaṃ kuru no deva śreyo naḥ saṃvidhīyatām||

Verse 9

इति तेषां वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत्। एष मे पार्श्वतो वह्निर्युष्मच्छ्रेयो विधास्यति।

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt| eṣa me pārśvato vahniryuṣmacchreyo vidhāsyati|

Verse 10

अग्निरुवाच। सहितास्तस्य भोक्ष्यामो निवापे समुपस्थिते। जरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्धं न संशयः।।

agniruvāca| sahitāstasya bhokṣyāmo nivāpe samupasthite| jarayiṣyatha cāpyannaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ||

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा तु पितरस्ततस्ते विज्वराऽभवन्। एतस्मात्कारणाच्चाग्नेः प्राग्भागो दीयते नृप।।

etacchrutvā tu pitarastataste vijvarā'bhavan| etasmātkāraṇāccāgneḥ prāgbhāgo dīyate nṛpa||

Verse 12

निवापे चाग्निपूर्वं वै निवृत्ते पुरुषर्षभ। न ब्रह्मराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युत।।

nivāpe cāgnipūrvaṃ vai nivṛtte puruṣarṣabha| na brahmarākṣasāstaṃ vai nivāpaṃ dharṣayantyuta||

Verse 13

रक्षांसि नाभिवर्धन्ते स्थिते देवे हुताशने। पूर्वं पिण्डं पितुर्दद्यात्ततो दद्यात्पितामहे।।

rakṣāṃsi nābhivardhante sthite deve hutāśane| pūrvaṃ piṇḍaṃ piturdadyāttato dadyātpitāmahe||

Verse 14

प्रपितामहाय च तत एष श्राद्धविधिः स्मृतः। ब्रूयाच्छ्राद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहितः। सोमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च।।

prapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smṛtaḥ| brūyācchrāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ| somāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca||

Verse 15

रजस्वला च या नारी व्यङ्गिता कर्णयोश्च या। निवापे नोपतिष्ठेत सङ्ग्राह्या नान्यवंशजा।। तथानिमौ प्रवृत्ते इति झ.पाठः। तथा पित्र्ये प्रवृत्ते इति ध.पाठः।।

rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayośca yā| nivāpe nopatiṣṭheta saṅgrāhyā nānyavaṃśajā|| tathānimau pravṛtte iti jha.pāṭhaḥ| tathā pitrye pravṛtte iti dha.pāṭhaḥ||

Verse 16

जलं प्रतरमाणस्च कीर्तयेत पितामहान्। नदीमासाद्य कुर्वीत पितॄणां पितृतर्पणम्।।

jalaṃ prataramāṇasca kīrtayeta pitāmahān| nadīmāsādya kurvīta pitṝṇāṃ pitṛtarpaṇam||

Verse 17

पूर्वं स्ववंशजानां तु कृत्वा।?द्भिस्तर्पणं पुनः। सुहृत्सम्बन्धिवर्गाणां ततो दद्याज्जलाञ्जलिम्।।

pūrvaṃ svavaṃśajānāṃ tu kṛtvā|?dbhistarpaṇaṃ punaḥ| suhṛtsambandhivargāṇāṃ tato dadyājjalāñjalim||

Verse 18

कल्माषगोयुगेनाथ युक्तेन तरतो जलम्। पितरोऽभिलषन्ते वै नावं चाप्यधिरोहिताः।। अन्यवंशजापि पाकार्थं न सङ्ग्राह्य। न ग्राह्याश्चाप्यवंशजा इति ट.थ.पाठ।।

kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalam| pitaro'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpyadhirohitāḥ|| anyavaṃśajāpi pākārthaṃ na saṅgrāhya| na grāhyāścāpyavaṃśajā iti ṭa.tha.pāṭha||

Verse 19

सदा नावि जलं तज्ज्ञाः प्रयच्छन्ति समाहिताः। मासार्धे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निर्वपणानि वै।। युक्तेन शकटेन।।

sadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ| māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuryānnirvapaṇāni vai|| yuktena śakaṭena||

Verse 20

पुष्टिरायुस्तथा वीर्यं श्रीश्चैव पितृभक्तितः।।

puṣṭirāyustathā vīryaṃ śrīścaiva pitṛbhaktitaḥ||

Verse 21

पितामहः पुलस्त्यश्च वसिष्ठः पुलहस्तथा। अङ्गिराश्च क्रतुश्चैव कश्यपश्च महानृषिः।

pitāmahaḥ pulastyaśca vasiṣṭhaḥ pulahastathā| aṅgirāśca kratuścaiva kaśyapaśca mahānṛṣiḥ|

Verse 22

एते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्वराः स्मृताः।। एते च पितरो राजन्नेष श्राद्धविधिः परः।

ete kurukulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smṛtāḥ|| ete ca pitaro rājanneṣa śrāddhavidhiḥ paraḥ|

Verse 23

प्रेतास्तु पिण्डसम्बन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा।। इत्येषा पुरुषश्रेष्ठ श्राद्धोत्पत्तिर्यथागमम्।

pretāstu piṇḍasambandhānmucyante tena karmaṇā|| ityeṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattiryathāgamam|

Verse 24

व्याख्याता पूर्वनिर्दिष्टा किं ते वक्ष्याम्यतः परम्।।

vyākhyātā pūrvanirdiṣṭā kiṃ te vakṣyāmyataḥ param||