Adhyaya 138

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति श्राद्धे वर्जनीयधान्यशाकादिप्रतिपादकात्रिनिमिसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। केन सङ्कल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम्। भृग्वङ्गिरसिके काले मुनिना कतरेण वा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 138 ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śrāddhe varjanīyadhānyaśākādipratipādakātrinimisaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| kena saṅkalpitaṃ śrāddhaṃ kasminkāle kimātmakam| bhṛgvaṅgirasike kāle muninā katareṇa vā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi aṣṭatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 138 ||

Verse 2

येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह। कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि कानि मूलफलानि च। धान्यजात्यश्च का वर्ज्यास्तन्मे ब्रूहि पितामह।। भृग्वङ्गिरसके यदा भृगवोऽङ्गिरसश्च वर्तन्ते नान्ये।।

yena saṅkalpitaṃ caiva tanme brūhi pitāmaha| kāni śrāddheṣu varjyāni kāni mūlaphalāni ca| dhānyajātyaśca kā varjyāstanme brūhi pitāmaha|| bhṛgvaṅgirasake yadā bhṛgavo'ṅgirasaśca vartante nānye||

Verse 3

भीष्म उवाच। यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन्काले सदात्मकम्। येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप।।

bhīṣma uvāca| yathā śrāddhaṃ sampravṛttaṃ yasminkāle sadātmakam| yena saṅkalpitaṃ caiva tanme śṛṇu janādhipa||

Verse 4

स्वायम्भुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान्। तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः।।

svāyambhuvo'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān| tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ||

Verse 5

दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः। निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः।।

dattātreyasya putro'bhūnnimirnāma tapodhanaḥ| nimeścāpyabhavatputraḥ śrīmānnāma śriyā vṛtaḥ||

Verse 6

पूर्णो वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः। कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः।।

pūrṇo varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ| kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ||

Verse 7

निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा। सन्तापमगमत्तीप्रं पुत्रशोकपरायणः।।

nimistu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā| santāpamagamattīpraṃ putraśokaparāyaṇaḥ||

Verse 8

अथ कृत्वोपकार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः। तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत।। श्राद्धेषु कानि कर्माणि वर्ज्यानि।।

atha kṛtvopakāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ| tameva gaṇayañśokaṃ virātre pratyabudhyata|| śrāddheṣu kāni karmāṇi varjyāni||

Verse 9

तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मनः। मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी।। कृत्वा उपकल्प्य। उपकार्याणि मृष्टान्नकशिपूपबर्हणादीनि। विरात्रे प्रभाते।।

tasyāsītpratibuddhasya śokena vyathitātmanaḥ| manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhirvistāragāminī|| kṛtvā upakalpya| upakāryāṇi mṛṣṭānnakaśipūpabarhaṇādīni| virātre prabhāte||

Verse 10

ततः सञ्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः। यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च।।

tataḥ sañcintayāmāsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ| yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca||

Verse 11

उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह। तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः।।

uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha| tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ||

Verse 12

अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान्। दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत्।। विषये मनःसंहृत्य शोकं त्यक्त्वेत्यर्थः।।

amāvāsyāṃ mahāprājño viprānānāyya pūjitān| dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayamathākarot|| viṣaye manaḥsaṃhṛtya śokaṃ tyaktvetyarthaḥ||

Verse 13

सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत्। ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः।।

sapta viprāṃstato bhojye yugapatsamupānayat| ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ||

Verse 14

दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः। पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते।।

dakṣiṇāgrāstato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ| pādayoścaiva viprāṇāṃ ye tvannamupabhuñjate||

Verse 15

कृत्वा च दक्षिणाग्नान्वै दर्भान्स प्रयतः शुचिः। प्रददौ श्रीमते पिण्डान्नामगोत्रमुदाहरन्।।

kṛtvā ca dakṣiṇāgnānvai darbhānsa prayataḥ śuciḥ| pradadau śrīmate piṇḍānnāmagotramudāharan||

Verse 16

तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसङ्करमात्मनः। पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत्।। दक्षिणावर्तिकाः प्रदक्षिणावर्तिताः। बृसीः आसनानि।।

tatkṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṅkaramātmanaḥ| paścāttāpena mahatā tapyamāno'bhyacintayat|| dakṣiṇāvartikāḥ pradakṣiṇāvartitāḥ| bṛsīḥ āsanāni||

Verse 17

अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयेदमनुष्ठितम्। कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति।।

akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayedamanuṣṭhitam| kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyurbrāhmaṇā iti||

Verse 18

ततः सञ्चिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः। बुद्ध्वाऽत्रिं मनसा दध्यौ भगवन्तं समाहितः। ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः।।

tataḥ sañcintayāmāsa vaṃśakartāramātmanaḥ| buddhvā'triṃ manasā dadhyau bhagavantaṃ samāhitaḥ| dhyātamātrastathā cātrirājagāma tapodhanaḥ||

Verse 19

अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम्। भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः।।

athātristaṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitam| bhṛśamāśvāsayāmāsa vāgbhiriṣṭābhiravyayaḥ||

Verse 20

निमे सङ्कल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन। मतो मे पूर्वदृष्टोऽत्र धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम्।।

nime saṅkalpitaste'yaṃ pitṛyajñastapodhana| mato me pūrvadṛṣṭo'tra dharmo'yaṃ brahmaṇā svayam||

Verse 21

सोयं स्वयभुविहितो धर्मः सङ्कल्पितस्त्वया। ऋते स्वयम्भुवः कोऽन्यः श्राद्धे संविधिमाहरेत्।।

soyaṃ svayabhuvihito dharmaḥ saṅkalpitastvayā| ṛte svayambhuvaḥ ko'nyaḥ śrāddhe saṃvidhimāharet||

Verse 22

अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्दे यं विधिमुत्तमम्। स्वयम्भुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे।।

athākhyāsyāmi te putra śrādde yaṃ vidhimuttamam| svayambhuvihitaṃ putra tatkuruṣva nibodha me||

Verse 23

कृत्वाऽग्निशरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन। ततोऽग्नयेऽथ सोमाय वरुणाय च नित्यशः।। श्रौते पित्राद्युद्देशेन दृष्टो धर्मो लोके पुत्रोद्देशेनापि स्वेच्छया कल्पित इति सङ्करः।।

kṛtvā'gniśaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana| tato'gnaye'tha somāya varuṇāya ca nityaśaḥ|| śraute pitrādyuddeśena dṛṣṭo dharmo loke putroddeśenāpi svecchayā kalpita iti saṅkaraḥ||

Verse 24

विश्वेदवाश्च यि नित्यं पितृभिः सह गोचराः। तेभ्यः सङ्कल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयम्भुवा।।

viśvedavāśca yi nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ| tebhyaḥ saṅkalpitā bhāgāḥ svayameva svayambhuvā||

Verse 25

स्तोतव्या चेह पृथिवी लोकस्यैव तु धारिणी। वैष्णवी काश्यपि चेति तथैवेहाक्षयेति च।।

stotavyā ceha pṛthivī lokasyaiva tu dhāriṇī| vaiṣṇavī kāśyapi ceti tathaivehākṣayeti ca||

Verse 26

उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः। ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आराध्याविह तेऽनघ।।

udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ| tato'gniścaiva somaśca ārādhyāviha te'nagha||

Verse 27

देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा। ऊष्मपा ये महाभागास्तेषां भागः प्रकल्पितः।।

devāstu pitaro nāma nirmitā ye svayambhuvā| ūṣmapā ye mahābhāgāsteṣāṃ bhāgaḥ prakalpitaḥ||

Verse 28

ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात्। सप्तकाः पितृवंशास्तु पूर्वदृष्टाः स्वयंभुवा।। तत्रार्थम्णे च सोमायेति ट.थ.पाठः।।

te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt| saptakāḥ pitṛvaṃśāstu pūrvadṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā|| tatrārthamṇe ca somāyeti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 29

विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते। तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम्।।

viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvameva te| teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām||

Verse 30

सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा। ग्राम्यः क्षेम्यः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च।।

sahaḥ kṛtirvipāpmā ca puṇyakṛtpāvanastathā| grāmyaḥ kṣemyaḥ samūhaśca divyasānustathaiva ca||

Verse 31

विवस्वान्वीर्यवाञ्श्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च। जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तरोमा भयङ्करः।।

vivasvānvīryavāñśrīmānkīrtimānkṛta eva ca| jitātmā munivīryaśca dīptaromā bhayaṅkaraḥ||

Verse 32

अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताऽप्यंशुमांस्तथा। शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा।।

anukarmā pratītaśca pradātā'pyaṃśumāṃstathā| śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatistathā||

Verse 33

स्रजो वज्रीवरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः। विद्युद्वर्चाः सोमवर्चाः सूर्यश्रीश्चेति नामतः।।

srajo vajrīvarī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ| vidyudvarcāḥ somavarcāḥ sūryaśrīśceti nāmataḥ||

Verse 34

सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुण्डरीयकः। उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च।।

somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṇḍarīyakaḥ| uṣṇīnābho nabhodaśca viśvāyurdīptireva ca||

Verse 35

चमूहरः सुरेशश्च व्योमारिः शङ्करो भवः। ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्।।

camūharaḥ sureśaśca vyomāriḥ śaṅkaro bhavaḥ| īśaḥ kartā kṛtirdakṣo bhuvano divyakarmakṛt||

Verse 36

गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिवांस्तथा। सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च।।

gaṇitaḥ pañcavīryaśca ādityo raśmivāṃstathā| saptakṛtsomavarcāśca viśvakṛtkavireva ca||

Verse 37

अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च। कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः।।

anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca| kīrtitāste mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ||

Verse 38

अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा। हिङ्गुद्रवेषु शाकेषु मूलानां लशुनं तथा।। ते प्रसिद्धाः पित्रादयः। विमुच्यन्ते किल्बिषात् नरकादिरूपात्।।

aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakāstathā| hiṅgudraveṣu śākeṣu mūlānāṃ laśunaṃ tathā|| te prasiddhāḥ pitrādayaḥ| vimucyante kilbiṣāt narakādirūpāt||

Verse 39

पलाण्डुः सौभाञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः। कूश्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च।। पुलकाः असम्पूर्णतण्डुलयुक्तधान्यानि। हिङ्गुद्रवेषु शाकादिसंस्कारकद्रव्येषु।।

palāṇḍuḥ saubhāñjanakastathā gṛñjanakādayaḥ| kūśmāṇḍajātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇameva ca|| pulakāḥ asampūrṇataṇḍulayuktadhānyāni| hiṅgudraveṣu śākādisaṃskārakadravyeṣu||

Verse 40

ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत्। कृष्णाजं जीरकं चैव शीतपाकी तथैव च। अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च।। सौभाञ्जनकः शिग्रुः।।

grāmyavārāhamāṃsaṃ ca yaccaivāprokṣitaṃ bhavet| kṛṣṇājaṃ jīrakaṃ caiva śītapākī tathaiva ca| aṅkurādyāstathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca|| saubhāñjanakaḥ śigruḥ||

Verse 41

वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च। अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्।

varjayellavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni ca| avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddhe ca varjayet|

Verse 42

निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च सुदर्शनम्। पितरश्च हि देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः।। शीतपाकी शाकविशेषः।।

nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca sudarśanam| pitaraśca hi devāśca nābhinandanti taddhaviḥ|| śītapākī śākaviśeṣaḥ||

Verse 43

चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते। काषायवासाः कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महाऽपि वा।।

caṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthite| kāṣāyavāsāḥ kuṣṭhī vā patito brahmahā'pi vā||

Verse 44

सङ्कीर्णयोनिर्विप्रश्च सम्बन्धी पतितश्च यः। वर्जनीय बुधैरेते निवापे समुपस्थिते।।

saṅkīrṇayonirvipraśca sambandhī patitaśca yaḥ| varjanīya budhairete nivāpe samupasthite||

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंश्यं तमृषिं पुरा। पितामहसभां दिव्या जगामात्रिस्तपोधनः।।

ityevamuktvā bhagavānsvavaṃśyaṃ tamṛṣiṃ purā| pitāmahasabhāṃ divyā jagāmātristapodhanaḥ||