Adhyaya 133

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कुमारोत्पत्तिप्रकारस्य देवादिभिस्तस्मै क्रीडनकादिदानस्य तारकासुरवधादेश्च कथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। उक्ताः पितामहेनेह सुवर्णस्य विधानतः। विस्तरेण प्रदानस्य ये गुणाः श्रुतिलक्षणाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kumārotpattiprakārasya devādibhistasmai krīḍanakādidānasya tārakāsuravadhādeśca kathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| uktāḥ pitāmaheneha suvarṇasya vidhānataḥ| vistareṇa pradānasya ye guṇāḥ śrutilakṣaṇāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trayastriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ||

Verse 2

यत्तु कारणमुत्पत्तेः सुवर्णस्य प्रकीर्तितम्। स कथं तारकः प्राप्तो निधनं तद्ब्रवीहि मे।।

yattu kāraṇamutpatteḥ suvarṇasya prakīrtitam| sa kathaṃ tārakaḥ prāpto nidhanaṃ tadbravīhi me||

Verse 3

उक्तं स दैवतानां हि अवध्य इति पार्थिव। कथं तस्याभवन्मृत्युर्विस्तरेण प्रकीर्तय।।

uktaṃ sa daivatānāṃ hi avadhya iti pārthiva| kathaṃ tasyābhavanmṛtyurvistareṇa prakīrtaya||

Verse 4

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः कुरुकुलोद्वह। कार्त्स्न्येन तारकवधं परं कौतूहलं हि मे।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvattaḥ kurukulodvaha| kārtsnyena tārakavadhaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 5

भीष्म उवाच। विपन्नकृत्या राजेन्द्र देवता ऋषयस्तथा। कृत्तिकाश्चोदयामासुरपत्यभरणाय वै।। श्रुतिर्वेदो लक्षणं ज्ञापकं येषां ते श्रुतिलक्षणाः। श्रुत्युक्ता इत्यर्थः।।

bhīṣma uvāca| vipannakṛtyā rājendra devatā ṛṣayastathā| kṛttikāścodayāmāsurapatyabharaṇāya vai|| śrutirvedo lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ yeṣāṃ te śrutilakṣaṇāḥ| śrutyuktā ityarthaḥ||

Verse 6

न देवतानां काचिद्धि समर्था जातवेदसः। एता हि शक्तास्तं गर्भं सन्धारयितुमोजसा।। विपन्नं कृत्यं येषां ते गङ्गया गर्भे त्यक्ते सति नष्टकार्याः।।

na devatānāṃ kāciddhi samarthā jātavedasaḥ| etā hi śaktāstaṃ garbhaṃ sandhārayitumojasā|| vipannaṃ kṛtyaṃ yeṣāṃ te gaṅgayā garbhe tyakte sati naṣṭakāryāḥ||

Verse 7

षण्णां तासां ततः प्रीतः पावको गर्भधारणात्। स्वेन तेजोविसर्गेण वीर्येण परमेण च।। गर्भं सन्धारयितुमित्यपकृष्यते पूर्वोर्धेपि।।

ṣaṇṇāṃ tāsāṃ tataḥ prītaḥ pāvako garbhadhāraṇāt| svena tejovisargeṇa vīryeṇa parameṇa ca|| garbhaṃ sandhārayitumityapakṛṣyate pūrvordhepi||

Verse 8

तास्तु षट् कृत्तिका गर्भं पुपुषुर्जातवेदसः। षट्सु वर्त्मसु तेजोऽग्नेः सकलं निहितं प्रभो।। प्रीतस्ताभिर्गरुडीरूपेण तद्रेतः पीत्वा षोढा गर्भे धृते सतीति शेषः।।

tāstu ṣaṭ kṛttikā garbhaṃ pupuṣurjātavedasaḥ| ṣaṭsu vartmasu tejo'gneḥ sakalaṃ nihitaṃ prabho|| prītastābhirgaruḍīrūpeṇa tadretaḥ pītvā ṣoḍhā garbhe dhṛte satīti śeṣaḥ||

Verse 9

ततस्ता वर्धमानस्य कुमारस्य महात्मनः। तेजसाऽभिपरीताङ्ग्यो न क्वचिच्छर्म लेभिरे।।

tatastā vardhamānasya kumārasya mahātmanaḥ| tejasā'bhiparītāṅgyo na kvaciccharma lebhire||

Verse 10

ततस्तेजःपरीताङ्ग्यः सर्वाः काल उपस्थिते। समं गर्भं सुषुविरे कृतिकास्ता नरर्षभ।।

tatastejaḥparītāṅgyaḥ sarvāḥ kāla upasthite| samaṃ garbhaṃ suṣuvire kṛtikāstā nararṣabha||

Verse 11

ततस्तं ष॰धिष्ठानं गर्भमेकत्वमागतम्। पृथिवी प्रतिजग्राह कृत्तिकानां समीपतः।।

tatastaṃ ṣa॰dhiṣṭhānaṃ garbhamekatvamāgatam| pṛthivī pratijagrāha kṛttikānāṃ samīpataḥ||

Verse 12

स गर्भो दिव्यसंस्थानो दीप्तिमान्पावकप्रभः। दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधे प्रियदर्शनः।।

sa garbho divyasaṃsthāno dīptimānpāvakaprabhaḥ| divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe priyadarśanaḥ||

Verse 13

ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालमर्कसमद्युतिम्। जातस्नेहाश्च सौहार्दात्पुपुषुः स्तन्तविस्रवैः।।

dadṛśuḥ kṛttikāstaṃ tu bālamarkasamadyutim| jātasnehāśca sauhārdātpupuṣuḥ stantavisravaiḥ||

Verse 14

अभवत्कार्तिकेयः स त्रैलोक्ये सचराचरे। स्कन्नत्वात्स्कन्दतां प्राप्तो गुहावासाद्गुहोऽभवत्।।

abhavatkārtikeyaḥ sa trailokye sacarācare| skannatvātskandatāṃ prāpto guhāvāsādguho'bhavat||

Verse 15

ततो देवास्त्रयस्त्रिंशद्दिशश्च सदिगीश्वराः। रुद्रो धाता च विष्णुश्च यमः पूषाऽर्यमा भगः।।

tato devāstrayastriṃśaddiśaśca sadigīśvarāḥ| rudro dhātā ca viṣṇuśca yamaḥ pūṣā'ryamā bhagaḥ||

Verse 16

अंशो मित्रश्च साध्याश्च वासवो वसवोऽश्विनौ। आपो वायुर्नभश्चन्द्रो नक्षत्राणि ग्रहा रविः।।

aṃśo mitraśca sādhyāśca vāsavo vasavo'śvinau| āpo vāyurnabhaścandro nakṣatrāṇi grahā raviḥ||

Verse 17

पृथग्भूतानि चान्यानि यानि देवगणानि वै। आजग्मुस्तेऽद्भुतं द्रष्टुं कुमारं ज्वलनात्मजम्।।

pṛthagbhūtāni cānyāni yāni devagaṇāni vai| ājagmuste'dbhutaṃ draṣṭuṃ kumāraṃ jvalanātmajam||

Verse 18

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव गन्धर्वाश्च जगुस्तथा। षडाननं कुमारं तु द्विषडक्षं द्विजप्रियम्।।

ṛṣayastuṣṭuvuścaiva gandharvāśca jagustathā| ṣaḍānanaṃ kumāraṃ tu dviṣaḍakṣaṃ dvijapriyam||

Verse 19

पीनांसं द्वादशभुजं पावकादित्यवर्चसम्। शयानं शरगुल्मस्थं दृष्ट्वा देवाः सहर्षिभिः। लेभिरे परमं हर्षं मेनिरे चासुरं हतम्।।

pīnāṃsaṃ dvādaśabhujaṃ pāvakādityavarcasam| śayānaṃ śaragulmasthaṃ dṛṣṭvā devāḥ saharṣibhiḥ| lebhire paramaṃ harṣaṃ menire cāsuraṃ hatam||

Verse 20

ततो देवाः प्रियाण्यस्य सर्व एव समाहरन्। क्रीडतः क्रीडनीयानि ददुः पक्षिगणांश्च ह।।

tato devāḥ priyāṇyasya sarva eva samāharan| krīḍataḥ krīḍanīyāni daduḥ pakṣigaṇāṃśca ha||

Verse 21

सुपर्णोऽस्य ददौ पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम्। राक्षसाश्च ददुस्तस्मै वराहमहिषावुभौ।।

suparṇo'sya dadau putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam| rākṣasāśca dadustasmai varāhamahiṣāvubhau||

Verse 22

कुक्कुटं चाग्निसङ्काशं प्रददावरुणः स्वयम्। चन्द्रमाः प्रददौ मेषमादित्यो रुचिरां प्रभाम्।।

kukkuṭaṃ cāgnisaṅkāśaṃ pradadāvaruṇaḥ svayam| candramāḥ pradadau meṣamādityo rucirāṃ prabhām||

Verse 23

गवां माता च गा देवी ददौ शतसहस्रशः। छागमग्निर्गुणोपेतमिला पुष्पफलं बहु।।

gavāṃ mātā ca gā devī dadau śatasahasraśaḥ| chāgamagnirguṇopetamilā puṣpaphalaṃ bahu||

Verse 24

सुधन्वा शकटं चैव रथं चाञ्चितकूबरम्। वरुणो वारुणान्दिव्यान्सगजान्प्रददौ शुभान्।।

sudhanvā śakaṭaṃ caiva rathaṃ cāñcitakūbaram| varuṇo vāruṇāndivyānsagajānpradadau śubhān||

Verse 25

सिंहान्सुरेन्द्रो व्याघ्रांश्च द्विपानन्यांश्च दंष्ट्रिणः। श्वापदांश्च बहून्घोराञ्शस्त्राणि विविधानि च।।

siṃhānsurendro vyāghrāṃśca dvipānanyāṃśca daṃṣṭriṇaḥ| śvāpadāṃśca bahūnghorāñśastrāṇi vividhāni ca||

Verse 26

राक्षसासुरसङ्घाश्च अनुजग्मुस्तमीश्वरम्।।

rākṣasāsurasaṅghāśca anujagmustamīśvaram||

Verse 27

वर्धमानवधोपायं प्रार्थयामास तारकः। उपायैर्बहुभिर्हन्तुं नाशकच्चापि तं विभुम्।।

vardhamānavadhopāyaṃ prārthayāmāsa tārakaḥ| upāyairbahubhirhantuṃ nāśakaccāpi taṃ vibhum||

Verse 28

सैनापत्येन तं देवाः पूजयित्वा गुहालयम्। शशंसुर्विप्रकारं तं तस्मै तारककारितम्।।

saināpatyena taṃ devāḥ pūjayitvā guhālayam| śaśaṃsurviprakāraṃ taṃ tasmai tārakakāritam||

Verse 29

स विवृद्धो महावीर्यो देवसेनापतिः प्रभुः। जघानामोघया शक्त्या दानवं तारकं गुहः।।

sa vivṛddho mahāvīryo devasenāpatiḥ prabhuḥ| jaghānāmoghayā śaktyā dānavaṃ tārakaṃ guhaḥ||

Verse 30

तेन तस्मिन्कुमारेण क्रीडता निहतेऽसुरे। सुरेन्द्रः स्थापितो राज्ये देवानां पुनरीश्वरः।।

tena tasminkumāreṇa krīḍatā nihate'sure| surendraḥ sthāpito rājye devānāṃ punarīśvaraḥ||

Verse 31

स सेनापतिरेवाथ बभौ स्कन्दः प्रतापवान्। ईशो गोप्ता च देवानां प्रियकृच्छङ्करस्य च।।

sa senāpatirevātha babhau skandaḥ pratāpavān| īśo goptā ca devānāṃ priyakṛcchaṅkarasya ca||

Verse 32

हिरण्यमूर्तिर्भगवानेव एव च पावकिः। सदा कुमारो देवानां सैनापत्यमवाप्तवान्।।

hiraṇyamūrtirbhagavāneva eva ca pāvakiḥ| sadā kumāro devānāṃ saināpatyamavāptavān||

Verse 33

तस्मात्सुवर्णं मङ्गल्यं रत्नमक्षय्यमुत्तमम्। सहजं कार्तिकेयस्य वह्नेस्तेजः परं मतम्।।

tasmātsuvarṇaṃ maṅgalyaṃ ratnamakṣayyamuttamam| sahajaṃ kārtikeyasya vahnestejaḥ paraṃ matam||

Verse 34

एवं रामाय कौरव्य वसिष्ठोऽकथयत्पुरा। तस्मात्सुवर्णदानाय प्रयतस्व नराधिप।।

evaṃ rāmāya kauravya vasiṣṭho'kathayatpurā| tasmātsuvarṇadānāya prayatasva narādhipa||

Verse 35

रामः सुवर्णं दत्त्वा हि विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः। त्रिविष्टपे महत्स्थानमवापासुलभं नरैः।।

rāmaḥ suvarṇaṃ dattvā hi vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ| triviṣṭape mahatsthānamavāpāsulabhaṃ naraiḥ||