Adhyaya 132

Verse 1

वसिष्ठेन परशुरामंप्रति सुवर्णप्रभावकथनप्रसङ्गेन रुद्रयज्ञे भृग्वङ्गिरः प्रभृतिप्रभावादिकथनम्।। 1 ।। वसिष्ठ उवाच। अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम्। पितामहस्य यद्वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः।। ८५.८७

vasiṣṭhena paraśurāmaṃprati suvarṇaprabhāvakathanaprasaṅgena rudrayajñe bhṛgvaṅgiraḥ prabhṛtiprabhāvādikathanam|| 1 || vasiṣṭha uvāca| api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahmadarśanam| pitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ|| 85.87

Verse 2

देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्। ऐश्वर्ये वारुणेवाऽथ रुद्रस्येशस्य वै प्रभो।।

devasya mahatastāta vāruṇīṃ bibhratastanum| aiśvarye vāruṇevā'tha rudrasyeśasya vai prabho||

Verse 3

आजग्मुर्मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाः। यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान्।।

ājagmurmunayaḥ sarve devāścāgnipurogamāḥ| yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraśca mūrtimān||

Verse 4

मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः। ऋग्वेदश्चागमत्तत्र पदक्रमविभूषितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 132 ।।

mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ| ṛgvedaścāgamattatra padakramavibhūṣitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 132 ||

Verse 5

लक्षणानि स्वरास्तोभा निरुक्ताः स्वरभक्तयः। ओंकारश्छन्दसां नेत्रं निग्रहप्रग्रहौ तथा।।

lakṣaṇāni svarāstobhā niruktāḥ svarabhaktayaḥ| oṃkāraśchandasāṃ netraṃ nigrahapragrahau tathā||

Verse 6

वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च। भूतं भव्यं भविष्यच्च दधार भगवाञ्शिवः।।

vedāśca sopaniṣado vidyā sāvitryathāpi ca| bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dadhāra bhagavāñśivaḥ||

Verse 7

संजुहावात्मनाऽऽत्मानं स्वयमेव तदा प्रभो। यज्ञं च शोभयामास बहुरूपं पिनाकधृत्।।

saṃjuhāvātmanā''tmānaṃ svayameva tadā prabho| yajñaṃ ca śobhayāmāsa bahurūpaṃ pinākadhṛt||

Verse 8

द्यौर्नभः पृथिवी खं च तथा चैवैष भूपतिः। सर्वविद्येश्वरः श्रीमानेष चापि विभावसुः।।

dyaurnabhaḥ pṛthivī khaṃ ca tathā caivaiṣa bhūpatiḥ| sarvavidyeśvaraḥ śrīmāneṣa cāpi vibhāvasuḥ||

Verse 9

एष ब्रह्मा शिवो रुद्रो वरुणोऽग्निः प्रजापतिः। कीर्त्यते भगवान्देवः सर्वभूतपतिः शिवः।।

eṣa brahmā śivo rudro varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ| kīrtyate bhagavāndevaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ||

Verse 10

तस्य यज्ञः पशुपतेस्तपः क्रतव एव च। दीक्षा दीप्तव्रता देवी दिशश्च सदिगीश्वराः।।

tasya yajñaḥ paśupatestapaḥ kratava eva ca| dīkṣā dīptavratā devī diśaśca sadigīśvarāḥ||

Verse 11

देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरः। आजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह। यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनः।।

devapatnyaśca kanyāśca devānāṃ caiva mātaraḥ| ājagmuḥ sahitāstatra tadā bhṛgukulodvaha| yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥ||

Verse 12

स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि।।

svayaṃbhuvastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi||

Verse 13

तस्य शुक्रस्य निष्यन्दान्पांसून्सङ्गृह्य भूमितः। प्रास्यत्पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्नेव हुताशने।।

tasya śukrasya niṣyandānpāṃsūnsaṅgṛhya bhūmitaḥ| prāsyatpūṣā karābhyāṃ vai tasminneva hutāśane||

Verse 14

ततस्तस्मिन्सम्प्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके। ब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूवह।। ऋग्वेदोऽथर्ववेदश्चेति क.ङ.ध.पाठः।।

tatastasminsampravṛtte satre jvalitapāvake| brahmaṇo juhvatastatra prādurbhāvo babhūvaha|| ṛgvedo'tharvavedaśceti ka.ṅa.dha.pāṭhaḥ||

Verse 15

स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रुवेण परिगृह्य सः। आज्यवन्मन्त्रतश्चापि सोऽजुहोद्भृगुनन्दन।।

skannamātraṃ ca tacchukraṃ sruveṇa parigṛhya saḥ| ājyavanmantrataścāpi so'juhodbhṛgunandana||

Verse 16

ततः स जनयामास भूतग्रामं च वीर्यवान्। तस्य तत्तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम्।। प्रादुर्भावश्चरमधातुः।।

tataḥ sa janayāmāsa bhūtagrāmaṃ ca vīryavān| tasya tattejasastasmājjajñe lokeṣu taijasam|| prādurbhāvaścaramadhātuḥ||

Verse 17

तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्वं तथोभयम्। स गुणस्तेजसो नित्यं तमस्याकाशमेव च। सर्वभूतेषु च तथा सत्वं तेजस्तथोत्तमम्।। भूतग्रामं चतुर्विधं तत्तेजसस्तस्य त्रिगुणमयस्य रेतसः सम्बन्धी यस्तेजोंशो रजोंशस्तस्मात्तैजसप्रवृत्तिप्रधानं जङ्गममभूत्।।

tamasastāmasā bhāvā vyāpi satvaṃ tathobhayam| sa guṇastejaso nityaṃ tamasyākāśameva ca| sarvabhūteṣu ca tathā satvaṃ tejastathottamam|| bhūtagrāmaṃ caturvidhaṃ tattejasastasya triguṇamayasya retasaḥ sambandhī yastejoṃśo rajoṃśastasmāttaijasapravṛttipradhānaṃ jaṅgamamabhūt||

Verse 18

शुक्रे हुतेऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो। पुरुषा वपुषा युक्ताः स्वैः स्वैः प्रसवजैर्गुणैः।। तमसस्तमोंशात्तामसं स्थावरम्। सत्वांशस्तूभयत्रानुगतः।।

śukre hute'gnau tasmiṃstu prādurāsaṃstrayaḥ prabho| puruṣā vapuṣā yuktāḥ svaiḥ svaiḥ prasavajairguṇaiḥ|| tamasastamoṃśāttāmasaṃ sthāvaram| satvāṃśastūbhayatrānugataḥ||

Verse 19

भर्जनाद्भृगुरित्येवमङ्गारेभ्योऽङ्गिराऽभवत्। अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविरित्यपरोऽभवत्। सह ज्वालाभइरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद्भृगुः स्मृतः।। प्रसवजैः कारणजैर्गुणैः।।

bharjanādbhṛgurityevamaṅgārebhyo'ṅgirā'bhavat| aṅgārasaṃśrayāccaiva kavirityaparo'bhavat| saha jvālābhairutpanno bhṛgustasmādbhṛguḥ smṛtaḥ|| prasavajaiḥ kāraṇajairguṇaiḥ||

Verse 20

मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत्। अङ्गोरभ्योऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः कुशोच्चयात्।। सहयज्वभिरुत्पन्न इति ध.पाठः।।

marīcibhyo marīcistu mārīcaḥ kaśyapo hyabhūt| aṅgorabhyo'ṅgirāstāta vālakhilyāḥ kuśoccayāt|| sahayajvabhirutpanna iti dha.pāṭhaḥ||

Verse 21

अत्रैवात्रेति च विभो जातमत्रिं वदन्त्यपि।। वालखिल्याः शरोच्चयादिति ध.पाठः।।

atraivātreti ca vibho jātamatriṃ vadantyapi|| vālakhilyāḥ śaroccayāditi dha.pāṭhaḥ||

Verse 22

तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसम्मताः। वैखानसाः समुत्पन्नास्तपः श्रुतगुणेप्सवः।। अत्रैव कुशोच्चये। अत्र अत्रैवेति सम्बन्धः। अत्रैवात्रिं च हि विभो इति ध. पाठः।।

tathā bhasmavyapohebhyo brahmarṣigaṇasammatāḥ| vaikhānasāḥ samutpannāstapaḥ śrutaguṇepsavaḥ|| atraiva kuśoccaye| atra atraiveti sambandhaḥ| atraivātriṃ ca hi vibho iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 23

अश्रुतोऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ। शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे। ऋषयो रोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो बलान्मनः।। व्यपोहेभ्यः समूहेभ्यः। तथाग्नेस्तस्य भस्मभ्य इति.ध.पाठः।।

aśruto'sya samutpannāvaśvinau rūpasammatau| śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyastasya jajñire| ṛṣayo romakūpebhyaḥ svedācchando balānmanaḥ|| vyapohebhyaḥ samūhebhyaḥ| tathāgnestasya bhasmabhya iti.dha.pāṭhaḥ||

Verse 24

एतस्मात्कारणादाहुरग्निः सर्वास्तु देवताः। ऋषयः श्रुतसम्पन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात्।। अश्रुतः अश्रुसकाशात्। स्नोतोभ्यः श्रोत्रादीन्द्रियेभ्यः। बलात् वीर्यात्। बलान्मख इति क.ट.ध.पाठः।।

etasmātkāraṇādāhuragniḥ sarvāstu devatāḥ| ṛṣayaḥ śrutasampannā vedaprāmāṇyadarśanāt|| aśrutaḥ aśrusakāśāt| snotobhyaḥ śrotrādīndriyebhyaḥ| balāt vīryāt| balānmakha iti ka.ṭa.dha.pāṭhaḥ||

Verse 25

यानि दारूणि निर्यासास्ते मासाः पक्षसंज्ञिताः। अहोरात्रा मुहूर्ताश्च वीतज्योतिश्च वारुणम्।। एतस्मादग्निजत्वात्।।

yāni dārūṇi niryāsāste māsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ| ahorātrā muhūrtāśca vītajyotiśca vāruṇam|| etasmādagnijatvāt||

Verse 26

रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितात्कनकं स्मृतम्। तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः।।

raudraṃ lohitamityāhurlohitātkanakaṃ smṛtam| tanmaitramiti vijñeyaṃ dhūmācca vasavaḥ smṛtāḥ||

Verse 27

अर्चिषो याश्च ते रुद्रास्तथाऽऽदित्या महाप्रभाः। उद्दीप्तास्ते तथाऽङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः।। निर्यासा दारुगता लाक्षादयो वृक्षरसाः।।

arciṣo yāśca te rudrāstathā''dityā mahāprabhāḥ| uddīptāste tathā'ṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ|| niryāsā dārugatā lākṣādayo vṛkṣarasāḥ||

Verse 28

अग्निर्नाथश्च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तद्भुवम्। सर्वकामदमित्याहुस्तत्र हव्यमुपावहन्।।

agnirnāthaśca lokasya tatparaṃ brahma tadbhuvam| sarvakāmadamityāhustatra havyamupāvahan||

Verse 29

ततोऽब्रवीन्महादेवो वरुणः पवनात्मकः। मम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह।।

tato'bravīnmahādevo varuṇaḥ pavanātmakaḥ| mama satramidaṃ divyamahaṃ gṛhapatistviha||

Verse 30

त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयः। इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत्।। दिविस्थिताः ग्रहतारादयः धिष्ण्येषु स्थानेषु।।

trīṇi pūrvāṇyapatyāni mama tāni na saṃśayaḥ| iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat|| divisthitāḥ grahatārādayaḥ dhiṣṇyeṣu sthāneṣu||

Verse 31

अग्निरुवाच। मदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च। ममैव तान्मपत्यानि मम शुक्लं हुतं हि तत्।।

agniruvāca| madaṅgebhyaḥ prasūtāni madāśrayakṛtāni ca| mamaiva tānmapatyāni mama śuklaṃ hutaṃ hi tat||

Verse 32

अथाब्रवील्लोकगुरुर्ब्रह्मा लोकपितामहः। ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्लं हुतं हि तत्।।

athābravīllokagururbrahmā lokapitāmahaḥ| mamaiva tānyapatyāni mama śuklaṃ hutaṃ hi tat||

Verse 33

अहं वक्ता च मन्त्रस्य होता शुक्रस्य चैव ह। यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत्कारणं मतम्।।

ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva ha| yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cetkāraṇaṃ matam||

Verse 34

ततोऽब्रुवन्देवगणाः पितामहमुपेत्य वै। कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिरभिवन्द्य च।।

tato'bruvandevagaṇāḥ pitāmahamupetya vai| kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhirabhivandya ca||

Verse 35

वयं च भगवन्सर्वे जगच्च सचराचरम्। तवैव प्रसवाः सर्वे तस्मादग्निर्विभावसुः। वरुणश्चेश्वरो देवो लभतां काममीप्सितम्।।

vayaṃ ca bhagavansarve jagacca sacarācaram| tavaiva prasavāḥ sarve tasmādagnirvibhāvasuḥ| varuṇaśceśvaro devo labhatāṃ kāmamīpsitam||

Verse 36

निसर्गाद्ब्रह्मणश्चापि वरुणो यादसाम्पतिः। जग्राह वै भृगु पूर्वमपत्यं सूर्यवर्चसम्।।

nisargādbrahmaṇaścāpi varuṇo yādasāmpatiḥ| jagrāha vai bhṛgu pūrvamapatyaṃ sūryavarcasam||

Verse 37

ईश्वरोऽङ्गिरसं चाग्नेरपत्यार्थमकल्पयत्। पितामहस्त्वपत्यं वैकविं जग्राह तत्त्ववित्।।

īśvaro'ṅgirasaṃ cāgnerapatyārthamakalpayat| pitāmahastvapatyaṃ vaikaviṃ jagrāha tattvavit||

Verse 38

तदा स वारुणिः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मकृत्। आग्नेयस्त्वङ्गिराः श्रीमान्कविर्ब्राह्मो महायशाः। भार्गवाङ्गिरसौ लोके लोकसन्तानलक्षणौ।।

tadā sa vāruṇiḥ khyāto bhṛguḥ prasavakarmakṛt| āgneyastvaṅgirāḥ śrīmānkavirbrāhmo mahāyaśāḥ| bhārgavāṅgirasau loke lokasantānalakṣaṇau||

Verse 39

एते विप्रवराः सर्वे प्रजानां पतयस्त्रयः। सर्वं सन्तानमेतेषामिदमित्युपधारय।।

ete vipravarāḥ sarve prajānāṃ patayastrayaḥ| sarvaṃ santānameteṣāmidamityupadhāraya||

Verse 40

भृगोस्तु पुत्राः सप्तासन्सर्वे तुल्या भृगोर्गुणैः। च्यवनो वज्रशीर्षश्च शुचिरौर्वस्तथैव च।।

bhṛgostu putrāḥ saptāsansarve tulyā bhṛgorguṇaiḥ| cyavano vajraśīrṣaśca śuciraurvastathaiva ca||

Verse 41

शुक्रो वरेण्यश्च विभुः सवनश्चेति सप्त ते। भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवानपि।।

śukro vareṇyaśca vibhuḥ savanaśceti sapta te| bhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavānapi||

Verse 42

अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास्तेऽप्यवारुणाः। बृहस्पतिरुचथ्यश्च वयस्यः शान्तिरेव च।।

aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇāste'pyavāruṇāḥ| bṛhaspatirucathyaśca vayasyaḥ śāntireva ca||

Verse 43

घोरो विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः स्मृतः। एतेऽष्टौ वह्निजाः सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामयाः।।

ghoro virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ smṛtaḥ| ete'ṣṭau vahnijāḥ sarve jñānaniṣṭhā nirāmayāḥ||

Verse 44

ब्राह्मणाश्च कवेः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताः। अष्टौ प्रसवजैर्युक्ता गुणैर्ब्रह्मविदः शुभाः।। त्रीणि भृग्वङ्गिरःकविसंज्ञानि।।

brāhmaṇāśca kaveḥ putrā vāruṇāste'pyudāhṛtāḥ| aṣṭau prasavajairyuktā guṇairbrahmavidaḥ śubhāḥ|| trīṇi bhṛgvaṅgiraḥkavisaṃjñāni||

Verse 45

कविः काव्यश्च विष्णुश्च बुद्धिमानुशना तथा। भृगुश्च वरुणश्चैव काश्यपोऽग्निश्च धर्मवित्।।

kaviḥ kāvyaśca viṣṇuśca buddhimānuśanā tathā| bhṛguśca varuṇaścaiva kāśyapo'gniśca dharmavit||

Verse 46

अष्टौ कविसुता ह्येते सर्वमेभिर्जगत्ततम्। प्रजापतय एते हि प्रजानां यैरिमाः प्रजाः।।

aṣṭau kavisutā hyete sarvamebhirjagattatam| prajāpataya ete hi prajānāṃ yairimāḥ prajāḥ||

Verse 47

एवमङ्गिरसश्चैव कवेश्च प्रसवान्वयैः। भृगोश्च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत्।।

evamaṅgirasaścaiva kaveśca prasavānvayaiḥ| bhṛgośca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagat||

Verse 48

वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुरीश्वरः। कविं तात भृगुं चापि तस्मात्तौ वारुणौ स्मृतौ।।

varuṇaścādito vipra jagrāha prabhurīśvaraḥ| kaviṃ tāta bhṛguṃ cāpi tasmāttau vāruṇau smṛtau||

Verse 49

जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद्भुताशनः। तस्मादाङ्गिरसा ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः।।

jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmādbhutāśanaḥ| tasmādāṅgirasā jñeyāḥ sarva eva tadanvayāḥ||

Verse 50

ब्रह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः प्रसादितः। इमे नः सन्तरिष्यन्ति प्रजाभिर्जगदीश्वराः।। कवेः पुत्रा वारुणा इत्यनेनि स्वीयभागोपि कविर्ब्रह्मणा वरुणाय समर्पित इत्युन्नेयम्।।

brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ prasāditaḥ| ime naḥ santariṣyanti prajābhirjagadīśvarāḥ|| kaveḥ putrā vāruṇā ityaneni svīyabhāgopi kavirbrahmaṇā varuṇāya samarpita ityunneyam||

Verse 51

सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चातितपस्विनः। त्वत्प्रसादादिमं लोकं धारयिष्यन्ति शाश्वतं।।

sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cātitapasvinaḥ| tvatprasādādimaṃ lokaṃ dhārayiṣyanti śāśvataṃ||

Verse 52

तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धनाः। भवेयुर्वेदविदुषः सर्वे च कृतिनस्तथा।। नोऽस्मान् सन्तरिष्यन्ति सन्तारयिष्यन्ति।।

tathaiva vaṃśakartārastava tejovivardhanāḥ| bhaveyurvedaviduṣaḥ sarve ca kṛtinastathā|| no'smān santariṣyanti santārayiṣyanti||

Verse 53

देवपक्षचराः सौम्याः प्राजापत्या महर्षयः। अनन्तं ब्रह्म सत्यं च तपश्च परमं भुवि।।

devapakṣacarāḥ saumyāḥ prājāpatyā maharṣayaḥ| anantaṃ brahma satyaṃ ca tapaśca paramaṃ bhuvi||

Verse 54

सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवाः प्रभो। देवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह।।

sarve hi vayamete ca tavaiva prasavāḥ prabho| devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca tvaṃ hi kartā pitāmaha||

Verse 55

मारीचमादितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः। अपत्यानीति सम्प्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह।।

mārīcamāditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥ| apatyānīti samprekṣya kṣamayāma pitāmaha||

Verse 56

अथ स्वेनैव रूपेणि प्रजनिष्यन्ति वै प्रजाः। स्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा।। विदुषो विद्वांसः।।

atha svenaiva rūpeṇi prajaniṣyanti vai prajāḥ| sthāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādinidhane tathā|| viduṣo vidvāṃsaḥ||

Verse 57

इत्युक्तः स तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः। ततेत्येवाब्रवीत्प्रीतस्तेऽपि जग्मुर्यथागतम्।।

ityuktaḥ sa tadā taistu brahmā lokapitāmahaḥ| tatetyevābravītprītaste'pi jagmuryathāgatam||

Verse 58

एवमेतत्पुरावृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः। देवश्रेष्ठस्य लोकादौ वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्।। आदिनिधने उत्पत्तिप्रलययोरन्तराले।।

evametatpurāvṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ| devaśreṣṭhasya lokādau vāruṇīṃ bibhratastanum|| ādinidhane utpattipralayayorantarāle||

Verse 59

अग्निर्ब्रह्म पशुपतिः शर्वो रुद्रः प्रजापतिः। अग्नेरपत्यमेतद्वै सुवर्णमिति धारणाः।। देवश्रेष्ठस्य रुद्रस्य।।

agnirbrahma paśupatiḥ śarvo rudraḥ prajāpatiḥ| agnerapatyametadvai suvarṇamiti dhāraṇāḥ|| devaśreṣṭhasya rudrasya||

Verse 60

अग्न्यभावे च कुरुते वह्निस्थानेषु काञ्चनम्। जामदग्न्यप्रमाणज्ञो वेदश्रुतिनिदर्शनात्।।

agnyabhāve ca kurute vahnisthāneṣu kāñcanam| jāmadagnyapramāṇajño vedaśrutinidarśanāt||

Verse 61

कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णे तत्र च स्थिते। वल्मीकस्य वपायां च कर्णे वाजस्य दक्षिणे।। धारणा निश्चयः।।

kuśastambe juhotyagniṃ suvarṇe tatra ca sthite| valmīkasya vapāyāṃ ca karṇe vājasya dakṣiṇe|| dhāraṇā niścayaḥ||

Verse 62

शकटोर्व्या परस्याप्सु ब्राह्मणस्य करे तथा। हुते प्रीतिकरीमृद्धिं भगवांस्तत्र मन्यते।। ब्राह्मणपाण्यजकर्णदर्भस्तम्बाप्सु काष्ठेष्वित्येतानि श्रुतौ दृश्यन्ते। वपायां रन्ध्रे।।

śakaṭorvyā parasyāpsu brāhmaṇasya kare tathā| hute prītikarīmṛddhiṃ bhagavāṃstatra manyate|| brāhmaṇapāṇyajakarṇadarbhastambāpsu kāṣṭheṣvityetāni śrutau dṛśyante| vapāyāṃ randhre||

Verse 63

तस्मादग्निपराः सर्वे देवता इति शुश्रुम। ब्रह्मणो हि प्रभूतोऽग्निरग्नेरपि च काञ्चनम्।।

tasmādagniparāḥ sarve devatā iti śuśruma| brahmaṇo hi prabhūto'gniragnerapi ca kāñcanam||

Verse 64

तस्माद्ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनः। देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम्।। शकटोर्वीं तु श्रुत्यन्तरात् ज्ञेया। परस्य तीर्थादेरप्सु।।

tasmādye vai prayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥ| devatāste prayacchanti samastā iti naḥ śrutam|| śakaṭorvīṃ tu śrutyantarāt jñeyā| parasya tīrthāderapsu||

Verse 65

तस्य वा तपसो लोकान्गच्छतः परमां गतिम्। स्वर्लोके राजराज्येन सोभिषिच्येत भार्गव।।

tasya vā tapaso lokāngacchataḥ paramāṃ gatim| svarloke rājarājyena sobhiṣicyeta bhārgava||

Verse 66

आदित्योदयने प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम्। ददाति काञ्चनं यो वाः दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः।।

ādityodayane prāpte vidhimantrapuraskṛtam| dadāti kāñcanaṃ yo vāḥ duḥsvapnaṃ pratihanti saḥ||

Verse 67

ददात्युदितमात्रे यस्यस्य पाप्मा विधूयते। मध्याह्ने ददतो रुक्मं हन्ति पापमनागतम्।।

dadātyuditamātre yasyasya pāpmā vidhūyate| madhyāhne dadato rukmaṃ hanti pāpamanāgatam||

Verse 68

ददाति पस्चिमां सन्ध्यां यः सुवर्णं यतव्रतः। ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः।।

dadāti pascimāṃ sandhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ yatavrataḥ| brahmavāyvagnisomānāṃ sālokyamupayāti saḥ||

Verse 69

सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठा विन्दते शुभाम्। इह लोके यशः प्राप्य शान्तपाप्मा च मोदते।।

sendreṣu caiva lokeṣu pratiṣṭhā vindate śubhām| iha loke yaśaḥ prāpya śāntapāpmā ca modate||

Verse 70

ततः सम्पद्यतेऽन्येषु लोकेष्वप्रतिमः सदा। अनावृतगतिश्चैव कामचारो भवत्युत।।

tataḥ sampadyate'nyeṣu lokeṣvapratimaḥ sadā| anāvṛtagatiścaiva kāmacāro bhavatyuta||

Verse 71

न च क्षरति तेभ्यश्च यशश्चैवाप्नुते महत्। सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकांश्चाप्नोति पुष्कलान्।। सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति नराः शुद्धेन चेतसेति ध.पाठः।।

na ca kṣarati tebhyaśca yaśaścaivāpnute mahat| suvarṇamakṣayaṃ dattvā lokāṃścāpnoti puṣkalān|| suvarṇaṃ ye prayacchanti narāḥ śuddhena cetaseti dha.pāṭhaḥ||

Verse 72

यस्तु सञ्जनयित्वाऽग्निमादित्योदयनं प्रति। दद्याद्‌वै व्रतमुद्दिश्य सर्वकामान्समश्नुते।।

yastu sañjanayitvā'gnimādityodayanaṃ prati| dadyād‌vai vratamuddiśya sarvakāmānsamaśnute||

Verse 73

अग्निरित्येव तत्प्राहुः प्रदानं च सुखावहम्। यथेष्टगुणसंवृत्तं प्रवर्तकमिति स्मृतम्।।

agnirityeva tatprāhuḥ pradānaṃ ca sukhāvaham| yatheṣṭaguṇasaṃvṛttaṃ pravartakamiti smṛtam||

Verse 74

एषा सुवर्णस्योत्पत्तिः कथिता ते मयाऽनघ। कार्तिकेयस्य च विभो तद्विद्धि भृगुनन्दन।।

eṣā suvarṇasyotpattiḥ kathitā te mayā'nagha| kārtikeyasya ca vibho tadviddhi bhṛgunandana||

Verse 75

कार्तिकेयस्तु संवृद्धः कालेन महता तदा। देवैः सेनापतित्वेन वृतः सेन्द्रैर्भृगूद्वह।।

kārtikeyastu saṃvṛddhaḥ kālena mahatā tadā| devaiḥ senāpatitvena vṛtaḥ sendrairbhṛgūdvaha||

Verse 76

जघान तारकं चापि दैत्यमन्यांस्तथाऽसुरान्। त्रिदशेन्द्राज्ञया ब्रह्मँल्लोकानां हितकाम्यया।।

jaghāna tārakaṃ cāpi daityamanyāṃstathā'surān| tridaśendrājñayā brahma~llokānāṃ hitakāmyayā||

Verse 77

सुवर्णदाने च मया कथितास्ते गुणा विभो। तस्मात्सुवर्णं विप्रेभ्यः प्रयच्छ तदतांवर।।

suvarṇadāne ca mayā kathitāste guṇā vibho| tasmātsuvarṇaṃ viprebhyaḥ prayaccha tadatāṃvara||

Verse 78

भीष्म उवाच। इत्युक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः प्रतापवान्। ददौ सुवर्णं विप्रभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्।।

bhīṣma uvāca| ityuktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ pratāpavān| dadau suvarṇaṃ viprabhyo vyamucyata ca kilbiṣāt||

Verse 79

एतत्ते सर्वमाख्यातं सुवर्णस्य महीपते। प्रदानस्य फलं चैव जन्म चास्य युधिष्ठिर।।

etatte sarvamākhyātaṃ suvarṇasya mahīpate| pradānasya phalaṃ caiva janma cāsya yudhiṣṭhira||

Verse 80

तस्मात्त्वमपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहुः। ददत्सुवर्णं नृपते किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसि।।

tasmāttvamapi viprebhyaḥ prayaccha kanakaṃ bahuḥ| dadatsuvarṇaṃ nṛpate kilbiṣādvipramokṣyasi||