Adhyaya 131

Verse 1

तारकासुरबाधितैर्देवैर्ब्रह्माणं प्रति स्वेषां पार्वतीशापेनानपत्यत्वकथनपूर्वकमसुरवधोपायकथनप्रार्थना।। 1 ।। ब्रह्मणां देवान्प्रति अग्नेरसन्निहितत्वेन देवीशापाविषयतया देवेन स्ववीर्यनिरोधकाले भुवि प्रस्कन्नकिञ्चिद्वीर्यांशस्य तस्मिन्संसृष्टतया च तेन गङ्गायां कुमारोत्पादनकथनेनाग्न्यन्वेषणचोदना।। 2 ।। अग्निना देवानां प्रार्थनया गङ्गायां स्वयंसृष्टरुद्रवीर्याधानम्।। 3 ।। गङ्ग्याऽग्निता स्वस्मिन्नाहितगर्भस्य मेरुगिरौ समुत्सर्जने तदीयतेजोव्याप्तयावद्वस्तूनां काञ्चनीभावप्राप्तिः।। 4 ।। एवं भीष्मेण सुवर्णोत्पत्तिप्रकारकथनम्।। 5 ।। देवा ऊचुः। असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवरः प्रभो। सुरानृषींश्च क्लिश्नाति वधस्तस्य विधीयताम्।।

tārakāsurabādhitairdevairbrahmāṇaṃ prati sveṣāṃ pārvatīśāpenānapatyatvakathanapūrvakamasuravadhopāyakathanaprārthanā|| 1 || brahmaṇāṃ devānprati agnerasannihitatvena devīśāpāviṣayatayā devena svavīryanirodhakāle bhuvi praskannakiñcidvīryāṃśasya tasminsaṃsṛṣṭatayā ca tena gaṅgāyāṃ kumārotpādanakathanenāgnyanveṣaṇacodanā|| 2 || agninā devānāṃ prārthanayā gaṅgāyāṃ svayaṃsṛṣṭarudravīryādhānam|| 3 || gaṅgyā'gnitā svasminnāhitagarbhasya merugirau samutsarjane tadīyatejovyāptayāvadvastūnāṃ kāñcanībhāvaprāptiḥ|| 4 || evaṃ bhīṣmeṇa suvarṇotpattiprakārakathanam|| 5 || devā ūcuḥ| asurastārako nāma tvayā dattavaraḥ prabho| surānṛṣīṃśca kliśnāti vadhastasya vidhīyatām||

Verse 2

तस्माद्भयं समुत्पन्नमस्माकं वै पितामह। परित्रायस्व नो देव न ह्यन्या गतिरस्ति नः।।

tasmādbhayaṃ samutpannamasmākaṃ vai pitāmaha| paritrāyasva no deva na hyanyā gatirasti naḥ||

Verse 3

ब्रह्मोवाच। समोहं सर्वभूतानामधर्मं नेह रोचये। हन्यतां तारकः क्षिप्र सुरर्षिगणबाधिता।।

brahmovāca| samohaṃ sarvabhūtānāmadharmaṃ neha rocaye| hanyatāṃ tārakaḥ kṣipra surarṣigaṇabādhitā||

Verse 4

वेदा धर्माश्च नोच्छेदं गच्छेयुः सुरसत्तमाः। विहितं पूर्वमेवात्र मया वै व्येतु वो ज्वरः।।

vedā dharmāśca nocchedaṃ gaccheyuḥ surasattamāḥ| vihitaṃ pūrvamevātra mayā vai vyetu vo jvaraḥ||

Verse 5

देवा ऊचुः। वरदानाद्भगवतो दैतेयो बलगर्वितः। देवैर्न शक्यते हन्तु स कथं प्रशमं व्रजेत्।।

devā ūcuḥ| varadānādbhagavato daiteyo balagarvitaḥ| devairna śakyate hantu sa kathaṃ praśamaṃ vrajet||

Verse 6

स हि नैव स्म देवानां नासुराणां न रक्षसाम्। वध्यः स्यामिति जग्राह वरं त्वत्तः पितामह।।

sa hi naiva sma devānāṃ nāsurāṇāṃ na rakṣasām| vadhyaḥ syāmiti jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha||

Verse 7

देवाश्च शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुरा कृते। न भविष्यति वोऽपत्यमिति सर्वे जगत्पते।।

devāśca śaptā rudrāṇyā prajocchede purā kṛte| na bhaviṣyati vo'patyamiti sarve jagatpate||

Verse 8

ब्रह्मोवाच। हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमाः। स उत्पादयिताऽपत्यं वधाय त्रिदशद्विषाम्।।

brahmovāca| hutāśano na tatrāsīcchāpakāle surottamāḥ| sa utpādayitā'patyaṃ vadhāya tridaśadviṣām||

Verse 9

तद्वै सर्वानतिक्रम्य देवदानवराक्षसान्। मानुषानथ गन्धर्वान्नागानथ च पक्षिणः।।

tadvai sarvānatikramya devadānavarākṣasān| mānuṣānatha gandharvānnāgānatha ca pakṣiṇaḥ||

Verse 10

अस्त्रेणामोघपातेन शक्त्या तं घातयिष्यति। यतो वो भयपुत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः।।

astreṇāmoghapātena śaktyā taṃ ghātayiṣyati| yato vo bhayaputpannaṃ ye cānye suraśatravaḥ||

Verse 11

सनातनो हि सङ्कल्पः काम इत्यभिधीयते। रुद्रस्य तेजः प्रस्कन्नमग्नौ निपतितं च यत्।।

sanātano hi saṅkalpaḥ kāma ityabhidhīyate| rudrasya tejaḥ praskannamagnau nipatitaṃ ca yat||

Verse 12

तत्तजोऽग्निर्महद्भूतं द्वितीयमिव पावकम्। वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति।।

tattajo'gnirmahadbhūtaṃ dvitīyamiva pāvakam| vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati||

Verse 13

स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक्तदा। तस्माद्वो भयहृद्देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 131 ।।

sa tu nāvāpa taṃ śāpaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuktadā| tasmādvo bhayahṛddevāḥ samutpatsyati pāvakiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 131 ||

Verse 14

अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम्। तारकस्य वधोपायः कथितो वै मयाऽनघाः।।

anviṣyatāṃ vai jvalanastathā cādya niyujyatām| tārakasya vadhopāyaḥ kathito vai mayā'naghāḥ||

Verse 15

न हि तेजस्विनां शापास्तेजःसु प्रभवन्ति वै। बलान्यतिबलं प्राप्य दुर्बलानि भवन्ति वै।।

na hi tejasvināṃ śāpāstejaḥsu prabhavanti vai| balānyatibalaṃ prāpya durbalāni bhavanti vai||

Verse 16

हन्यादवध्यान्वरदानपि चैव तपस्विनः। सङ्कल्पाभिरुचिः कामः सनातनतमोऽभवत्।। नष्टः अदर्शं गतः।।

hanyādavadhyānvaradānapi caiva tapasvinaḥ| saṅkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātanatamo'bhavat|| naṣṭaḥ adarśaṃ gataḥ||

Verse 17

जगत्पतिरनिर्देश्य सर्वगः सर्वभावनः। हृच्छयः सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्रादपि प्रभुः।।

jagatpatiranirdeśya sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ| hṛcchayaḥ sarvabhūtānāṃ jyeṣṭho rudrādapi prabhuḥ||

Verse 18

अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिर्हुताशनः। स वो मनोगतं कामं देवः सम्पादयिष्यति।।

anviṣyatāṃ sa tu kṣipraṃ tejorāśirhutāśanaḥ| sa vo manogataṃ kāmaṃ devaḥ sampādayiṣyati||

Verse 19

एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ततो देवा महात्मनः। जग्मु- संसिद्धसङ्कल्पाः पर्येषन्तो विभावसुम्।।

etadvākyamupaśrutya tato devā mahātmanaḥ| jagmu- saṃsiddhasaṅkalpāḥ paryeṣanto vibhāvasum||

Verse 20

ततस्त्रैलोक्यमृषयो व्यचिन्वन्त सुरैः सह। काङ्क्षन्तो दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः।।

tatastrailokyamṛṣayo vyacinvanta suraiḥ saha| kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ||

Verse 21

परेण तपसा युक्ताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः। लोकानन्वचरन्सिद्धाः सर्व एव भृगूत्तम। नष्टमात्मनि संलीनं नाभिजग्मुर्हुताशनम्।। कामः काम्यमानो वह्निः।।

pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ| lokānanvacaransiddhāḥ sarva eva bhṛgūttama| naṣṭamātmani saṃlīnaṃ nābhijagmurhutāśanam|| kāmaḥ kāmyamāno vahniḥ||

Verse 22

ततः संजातसंत्रासानग्निदर्शनलालसान्। जलेचरः क्लान्तमनास्तेजसाऽग्नेः प्रदीपितः। उवाच देवान्मण्डूको रसातलतलोत्थितः।

tataḥ saṃjātasaṃtrāsānagnidarśanalālasān| jalecaraḥ klāntamanāstejasā'gneḥ pradīpitaḥ| uvāca devānmaṇḍūko rasātalatalotthitaḥ|

Verse 23

रसातलतले देवा वसत्यग्निरिति प्रभो। सन्तापादिह सम्प्राप्तः पावकप्रभवादहम्।।

rasātalatale devā vasatyagniriti prabho| santāpādiha samprāptaḥ pāvakaprabhavādaham||

Verse 24

स संसुप्तो जले देवा भगवान्हव्यवाहनः। अपः संसृज्य तेजोभिस्तेन सन्तापिता वयम्।।

sa saṃsupto jale devā bhagavānhavyavāhanaḥ| apaḥ saṃsṛjya tejobhistena santāpitā vayam||

Verse 25

तस्य दर्शनमिष्टं वो यदि देवा विभावसोः। तत्रैवमधिगच्छध्वं कार्यं वो यदि वह्निना।।

tasya darśanamiṣṭaṃ vo yadi devā vibhāvasoḥ| tatraivamadhigacchadhvaṃ kāryaṃ vo yadi vahninā||

Verse 26

गम्यतां साधयिष्यामो वयं ह्यग्निभयात्सुराः। एतावदुक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलमाविशत्।। नष्टं अदर्शनं गतम्। आत्मनि जले जलस्य तेजोजन्यत्वात्।।

gamyatāṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ hyagnibhayātsurāḥ| etāvaduktvā maṇḍūkastvarito jalamāviśat|| naṣṭaṃ adarśanaṃ gatam| ātmani jale jalasya tejojanyatvāt||

Verse 27

हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्य च पैशुनम्। शशाप स तमासाद्य न रसान्वेत्स्यसीति वै।। मृग्यतां साधयिष्याम इति थ.ध.पाठः।।

hutāśanastu bubudhe maṇḍūkasya ca paiśunam| śaśāpa sa tamāsādya na rasānvetsyasīti vai|| mṛgyatāṃ sādhayiṣyāma iti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 28

तं वै संयुज्य शापेन मण्डूकं त्वरितो ययौ। अन्यत्र वासाय विभुर्न चात्मानमदर्शयत्।। न रसानिति। रसनेन्द्रियहीनो भविष्यसीत्यर्थः।।

taṃ vai saṃyujya śāpena maṇḍūkaṃ tvarito yayau| anyatra vāsāya vibhurna cātmānamadarśayat|| na rasāniti| rasanendriyahīno bhaviṣyasītyarthaḥ||

Verse 29

देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर्मण्डूकानां भृगूत्तम। यत्तच्छृणु महाबाहो गदतो मम सर्वशः।।

devāstvanugrahaṃ cakrurmaṇḍūkānāṃ bhṛgūttama| yattacchṛṇu mahābāho gadato mama sarvaśaḥ||

Verse 30

देवा ऊचुः। अग्निशापादजिह्वाऽपि रसज्ञानबहिष्कृताः। सरस्वतीं बहुविधां यूममुच्चारयिष्यथ।। नच देवानदर्शयदिति थ.ध.पाठः।।

devā ūcuḥ| agniśāpādajihvā'pi rasajñānabahiṣkṛtāḥ| sarasvatīṃ bahuvidhāṃ yūmamuccārayiṣyatha|| naca devānadarśayaditi tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 31

बिलवासं गतांश्चैव निराहारानचेतसः। गतासूनपि वः शुष्कान्भूमिः सन्धारयिष्यति।।

bilavāsaṃ gatāṃścaiva nirāhārānacetasaḥ| gatāsūnapi vaḥ śuṣkānbhūmiḥ sandhārayiṣyati||

Verse 32

तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ। इत्युक्त्वा तांस्ततो देवाः पुनरेव महीमिमाम्।।

tamoghanāyāmapi vai niśāyāṃ vicariṣyatha| ityuktvā tāṃstato devāḥ punareva mahīmimām||

Verse 33

परीयुर्ज्वलनस्यार्थे न चाविन्दन्हुताशनम्। अथ तान्द्विरदः कश्चित्सुरेन्द्रद्विरदोपमः।।

parīyurjvalanasyārthe na cāvindanhutāśanam| atha tāndviradaḥ kaścitsurendradviradopamaḥ||

Verse 34

अश्वत्थस्थोऽग्निरित्येवमाह देवान्भृगूद्वह। शशाप ज्वलनः सर्वान्द्विरदान्क्रोधमूर्च्छितः।।

aśvatthastho'gnirityevamāha devānbhṛgūdvaha| śaśāpa jvalanaḥ sarvāndviradānkrodhamūrcchitaḥ||

Verse 35

प्रतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह। इत्युक्त्वा निःसृतोऽश्वत्थादग्निर्वारणसूचितः। प्रविवेश शमीगर्भमथ वह्निः सुषुप्सया।।

pratīpā bhavatāṃ jihvā bhavitrīti bhṛgūdvaha| ityuktvā niḥsṛto'śvatthādagnirvāraṇasūcitaḥ| praviveśa śamīgarbhamatha vahniḥ suṣupsayā||

Verse 36

अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो। देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीत्या सत्यपराक्रमाः।।

anugrahaṃ tu nāgānāṃ yaṃ cakruḥ śṛṇu taṃ prabho| devā bhṛgukulaśreṣṭha prītyā satyaparākramāḥ||

Verse 37

देवा ऊचुः। प्रतीपया जिह्वयाऽपि सर्वाहारान्हरिष्यथ। वाचं चोच्चारयिष्यध्वमुच्चैरव्यञ्जिताक्षराम्। इत्युक्त्वा पुनरेवाग्निमनुसस्रुर्दिवौकसः।।

devā ūcuḥ| pratīpayā jihvayā'pi sarvāhārānhariṣyatha| vācaṃ coccārayiṣyadhvamuccairavyañjitākṣarām| ityuktvā punarevāgnimanusasrurdivaukasaḥ||

Verse 38

अश्वत्थान्निःसृतश्चाग्निः शमीगर्भमुपाविशत्। शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवाः समुपाद्रवन्।।

aśvatthānniḥsṛtaścāgniḥ śamīgarbhamupāviśat| śukena khyāpito vipra taṃ devāḥ samupādravan||

Verse 39

शशाप सुकमग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि। जिह्वामावर्तयामास तस्यापि हुतभुक्तदा।। अजिह्वा अपीति च्छेदः।।

śaśāpa sukamagnistu vāgvihīno bhaviṣyasi| jihvāmāvartayāmāsa tasyāpi hutabhuktadā|| ajihvā apīti cchedaḥ||

Verse 40

दृष्ट्वा तु ज्वलनं देवाः शुकमूचुर्दयान्विताः। भविता न त्वमत्यन्तं शुकत्वे नष्टवागिति।।

dṛṣṭvā tu jvalanaṃ devāḥ śukamūcurdayānvitāḥ| bhavitā na tvamatyantaṃ śukatve naṣṭavāgiti||

Verse 41

आवृत्तजिह्वस्य सतो वाक्यं कान्तं भविष्यति। बालस्येव प्रवृद्धस्य कलमव्यक्तमद्भुतम्।। जिह्वां च कर्तयामासेति ड.पाठः।।

āvṛttajihvasya sato vākyaṃ kāntaṃ bhaviṣyati| bālasyeva pravṛddhasya kalamavyaktamadbhutam|| jihvāṃ ca kartayāmāseti ḍa.pāṭhaḥ||

Verse 42

इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्निमालक्ष्य देवताः। तदेवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्वपि।।

ityuktvā taṃ śamīgarbhe vahnimālakṣya devatāḥ| tadevāyatanaṃ cakruḥ puṇyaṃ sarvakriyāsvapi||

Verse 43

तदाप्रभृति चाप्यग्निः शमीगर्भेषु दृश्यते। उत्पादने तथोपायमभिजग्मुश्च मानवाः।।

tadāprabhṛti cāpyagniḥ śamīgarbheṣu dṛśyate| utpādane tathopāyamabhijagmuśca mānavāḥ||

Verse 44

आपो रसातले यास्तु संस्पृष्टाश्चित्रभानुना। ताः पर्वतप्रस्रवणैरूष्मां मुञ्चन्ति भार्गव। पावकेनाधिशयता सन्तप्तास्तस्य तेजसा।। बालस्येव प्रवृत्तस्येति ड.थ.ध.पाठः।।

āpo rasātale yāstu saṃspṛṣṭāścitrabhānunā| tāḥ parvataprasravaṇairūṣmāṃ muñcanti bhārgava| pāvakenādhiśayatā santaptāstasya tejasā|| bālasyeva pravṛttasyeti ḍa.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 45

अथाग्निर्देवता दृष्ट्वा बभूव व्यथितस्तदा। किमागमनमित्येवं तानपृच्छत पावकः।।

athāgnirdevatā dṛṣṭvā babhūva vyathitastadā| kimāgamanamityevaṃ tānapṛcchata pāvakaḥ||

Verse 46

तमूचुर्विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः। त्वां नियोक्ष्यामहे कार्ये तद्भवान्कर्तुमर्हति। कृते च तस्मिन्भविता तवापि सुमहान्गुणः।।

tamūcurvibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ| tvāṃ niyokṣyāmahe kārye tadbhavānkartumarhati| kṛte ca tasminbhavitā tavāpi sumahānguṇaḥ||

Verse 47

अग्निरुवाच। ब्रूत यद्भवतां कार्यं कर्तास्मि तदहं सुराः। भवतां तु नियोज्योस्मि मावोत्रास्तु विचारणा।।

agniruvāca| brūta yadbhavatāṃ kāryaṃ kartāsmi tadahaṃ surāḥ| bhavatāṃ tu niyojyosmi māvotrāstu vicāraṇā||

Verse 48

देवा ऊचुः। असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः। अस्मान्प्रबाधते वीर्याद्वधस्तस्य विधीयताम्।।

devā ūcuḥ| asurastārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ| asmānprabādhate vīryādvadhastasya vidhīyatām||

Verse 49

इमान्देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा। ऋषींश्चापि महाभाग परित्रायस्व पावक।।

imāndevagaṇāṃstāta prajāpatigaṇāṃstathā| ṛṣīṃścāpi mahābhāga paritrāyasva pāvaka||

Verse 50

अपत्यं तेजसा युक्तं प्रवीरं जनयक प्रभो। यद्भयं नोऽसुरात्तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन।।

apatyaṃ tejasā yuktaṃ pravīraṃ janayaka prabho| yadbhayaṃ no'surāttasmānnāśayeddhavyavāhana||

Verse 51

शप्तानां नो महादेव्या नान्यदस्ति परायणम्। अन्यत्र भवतो वीर तस्मात्त्रायस्व नः प्रभो।।

śaptānāṃ no mahādevyā nānyadasti parāyaṇam| anyatra bhavato vīra tasmāttrāyasva naḥ prabho||

Verse 52

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भगवान्हव्यवाहनः। जगामाथ दुराधर्षो गङ्गां भागीरथीं प्रति।।

ityuktaḥ sa tathetyuktvā bhagavānhavyavāhanaḥ| jagāmātha durādharṣo gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati||

Verse 53

तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भं चास्यां दधे तदा। ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्णगतिर्यथा।। ऊष्मा ऊष्माणम्। अदिशयता अधिशयानेन। पावकेनाधिशयिता इति ट.ध.पाठः।।

tayā cāpyabhavanmiśro garbhaṃ cāsyāṃ dadhe tadā| vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kṛṣṇagatiryathā|| ūṣmā ūṣmāṇam| adiśayatā adhiśayānena| pāvakenādhiśayitā iti ṭa.dha.pāṭhaḥ||

Verse 54

तेजसा तस्य देवस्य गङ्गा विह्वलचेतना। सन्तापमगमत्तीव्रं वोढुं सा न शशाक ह।। दधे आदधे। गर्भश्वास्याभवत्तदेति थ.पाठः।।

tejasā tasya devasya gaṅgā vihvalacetanā| santāpamagamattīvraṃ voḍhuṃ sā na śaśāka ha|| dadhe ādadhe| garbhaśvāsyābhavattadeti tha.pāṭhaḥ||

Verse 55

आहिते ज्वलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते। गङ्गायामसुरः कश्चिद्भैरवं नादमानदत्।।

āhite jvalanenātha garbhe tejaḥsamanvite| gaṅgāyāmasuraḥ kaścidbhairavaṃ nādamānadat||

Verse 56

अबुद्धिपतितेनाथ नादेन विपुलेन सा।। वित्रस्तोद्धान्तनयना गङ्गा विप्लुतलोचना।। सोढुं सा न शशाक हेति थ.पाठः।।

abuddhipatitenātha nādena vipulena sā|| vitrastoddhāntanayanā gaṅgā viplutalocanā|| soḍhuṃ sā na śaśāka heti tha.pāṭhaḥ||

Verse 57

विसंज्ञा नाशकद्गर्भं वोढुमात्मानमेव च। सा तु तेजःपरीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी।।

visaṃjñā nāśakadgarbhaṃ voḍhumātmānameva ca| sā tu tejaḥparītāṅgī kampamānā ca jāhnavī||

Verse 58

उवाच ज्वलनं विप्र तदा गर्भबलोद्धुता। नते शक्ताऽस्मि भगवंस्तेजसोऽस्य विधारणे।।

uvāca jvalanaṃ vipra tadā garbhabaloddhutā| nate śaktā'smi bhagavaṃstejaso'sya vidhāraṇe||

Verse 59

विमूढाऽस्मि कृताऽनेन न मे स्वास्ध्यं यथा पुरा। विह्वला चास्मि भगवंश्चेतो नष्टं च मेऽनघ

vimūḍhā'smi kṛtā'nena na me svāsdhyaṃ yathā purā| vihvalā cāsmi bhagavaṃśceto naṣṭaṃ ca me'nagha

Verse 60

धारणे नास्य शक्ताऽहं गर्भस्य तपतांवर। उत्स्रक्ष्येऽहमिमं दुःखान्न तु कामात्कथञ्चन।।

dhāraṇe nāsya śaktā'haṃ garbhasya tapatāṃvara| utsrakṣye'hamimaṃ duḥkhānna tu kāmātkathañcana||

Verse 61

न तेजसाऽस्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो। आपदर्थे हि सम्बन्धः सुसूक्ष्मोऽपि महाद्युते।। अबुद्धिपतितेन अकस्माज्जातेन।।

na tejasā'sti saṃsparśo mama deva vibhāvaso| āpadarthe hi sambandhaḥ susūkṣmo'pi mahādyute|| abuddhipatitena akasmājjātena||

Verse 62

यदत्र गुणसम्पन्नमितरद्वा हुताशन। त्वय्येव तदहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ।।

yadatra guṇasampannamitaradvā hutāśana| tvayyeva tadahaṃ manye dharmādharmau ca kevalau||

Verse 63

तामुवाच ततो वह्निर्धार्यतां धार्यतामिति। गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदयः।।

tāmuvāca tato vahnirdhāryatāṃ dhāryatāmiti| garbho mattejasā yukto mahāguṇaphalodayaḥ||

Verse 64

शक्ता ह्यसि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा। न हि ते किञ्चिदप्राप्यमन्यतो धारणादृते।।

śaktā hyasi mahīṃ kṛtsnāṃ voḍhuṃ dhārayituṃ tathā| na hi te kiñcidaprāpyamanyato dhāraṇādṛte||

Verse 65

एवमुक्ता तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत। पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्। जगामेष्टं तदा देशं ततो भार्गवनन्दन।।

evamuktā tu sā devī tatraivāntaradhīyata| pāvakaścāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām| jagāmeṣṭaṃ tadā deśaṃ tato bhārgavanandana||

Verse 66

सा वह्निना वार्यमाणा देवैरपि सरिद्वरा। समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवेर तदा।।

sā vahninā vāryamāṇā devairapi saridvarā| samutsasarja taṃ garbhaṃ merau girivera tadā||

Verse 67

समर्था धारणे चापि रुद्रतेजःप्रधर्षिता। नाशकत्सा तदा गर्भं सन्धारयितुमोजसा। समुत्ससर्ज तं दुःखाद्दीप्तवैश्वानरप्रभम्।।

samarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā| nāśakatsā tadā garbhaṃ sandhārayitumojasā| samutsasarja taṃ duḥkhāddīptavaiśvānaraprabham||

Verse 68

दर्शयामास चाग्निस्तां तदा गङ्गां भृगूद्वह। पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद्गर्भः सुखोदयः।।

darśayāmāsa cāgnistāṃ tadā gaṅgāṃ bhṛgūdvaha| papraccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kaccidgarbhaḥ sukhodayaḥ||

Verse 69

कीदृग्गुणोपि वा देवि कीदृग्रूपश्च दृश्यते। तेजसा केन वा युक्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे।।

kīdṛgguṇopi vā devi kīdṛgrūpaśca dṛśyate| tejasā kena vā yuktaḥ sarvametadbravīhi me||

Verse 70

गङ्गोवाच। जातरूपः स गर्भो वै तेजसा त्वमिवानघ। सुवर्णो विमलो दीप्तः पर्वतं चावभासयन्।।

gaṅgovāca| jātarūpaḥ sa garbho vai tejasā tvamivānagha| suvarṇo vimalo dīptaḥ parvataṃ cāvabhāsayan||

Verse 71

पद्मोत्पलविमिश्राणां ह्रदानामिव शीतलः। गन्धोस्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतांवर।। न चेतसास्ति संस्पर्श इति थ.पाठः।।

padmotpalavimiśrāṇāṃ hradānāmiva śītalaḥ| gandhosya sa kadambānāṃ tulyo vai tapatāṃvara|| na cetasāsti saṃsparśa iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 72

तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः। यद्द्रव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु च। तत्सर्वं काञ्चनीभूतं समन्तात्प्रत्यदृश्यत।।

tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ| yaddravyaṃ parisaṃsṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ parvateṣu ca| tatsarvaṃ kāñcanībhūtaṃ samantātpratyadṛśyata||

Verse 73

पर्यधावत शैलांश्च नदीः प्रस्रवणानि च। व्यादीपयत्तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम्।।

paryadhāvata śailāṃśca nadīḥ prasravaṇāni ca| vyādīpayattejasā ca trailokyaṃ sacarācaram||

Verse 74

एवंरूपः स भगवान्पुत्रस्ते हव्यवाहन। सूर्यवैश्वानरसमः कान्त्या सोम इवापरः।।

evaṃrūpaḥ sa bhagavānputraste havyavāhana| sūryavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma ivāparaḥ||

Verse 75

वसिष्ठ उवाच। एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत। पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्। जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन।।

vasiṣṭha uvāca| evamuktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata| pāvakaścāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām| jagāmeṣṭaṃ tato deśaṃ tadā bhārgavanandana||

Verse 76

एतैः कर्मगुणैर्लोके नामाग्नेः परिगीयते। हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर्विबुधैस्तथा। पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै।।

etaiḥ karmaguṇairloke nāmāgneḥ parigīyate| hiraṇyaretā iti vai ṛṣibhirvibudhaistathā| pṛthivī ca tadā devī khyātā vasumatīti vai||

Verse 77

स तु गर्भो महातेजा गाङ्गेयः पावकोद्भवः। दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधेऽद्भुतदर्शनः।।

sa tu garbho mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ| divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe'dbhutadarśanaḥ||

Verse 78

ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम्। जातस्नेहास्तु तं बालं पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः।।

dadṛśuḥ kṛttikāstaṃ tu bālārkasadṛśadyutim| jātasnehāstu taṃ bālaṃ pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ||

Verse 79

ततः स कार्तिकेयत्वमवाप परमद्युतिः। स्कन्नत्वात्स्कन्दतां चापि गुहावासाद्गुहोऽभवत्।।

tataḥ sa kārtikeyatvamavāpa paramadyutiḥ| skannatvātskandatāṃ cāpi guhāvāsādguho'bhavat||

Verse 80

एवं सुवर्णमुत्पन्नमपत्यं जातवेदसः। तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठं देवानामपि भूषणम्।।

evaṃ suvarṇamutpannamapatyaṃ jātavedasaḥ| tatra jāmbūnadaṃ śreṣṭhaṃ devānāmapi bhūṣaṇam||

Verse 81

ततःप्रभृति चाप्येतञ्जातरूपमुदाहृतम्। रत्नानामुत्तमं रत्नं भूषणानां तथैव च।।

tataḥprabhṛti cāpyetañjātarūpamudāhṛtam| ratnānāmuttamaṃ ratnaṃ bhūṣaṇānāṃ tathaiva ca||

Verse 82

पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम्। यत्सुवर्णं स भगवानग्निरीशः प्रजापतिः।।

pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam| yatsuvarṇaṃ sa bhagavānagnirīśaḥ prajāpatiḥ||

Verse 83

पवित्राणां पवित्रं हि कनकं द्विजसत्तमाः। अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपमुदाहृतम्।। कदम्बानां कदम्बपुष्पाणाम्।।

pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi kanakaṃ dvijasattamāḥ| agnīṣomātmakaṃ caiva jātarūpamudāhṛtam|| kadambānāṃ kadambapuṣpāṇām||