Adhyaya 129

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति गोलोकस्य देवलोकस्य देवलोकादप्युपरितनत्वे निमित्तप्रतिपादकब्रह्मशक्रसंवादानुवादः।। 1 ।। भीष्म उवाच। ये च गाः सम्प्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्च ये। तेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यमेव युधिष्ठिर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati golokasya devalokasya devalokādapyuparitanatve nimittapratipādakabrahmaśakrasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || bhīṣma uvāca| ye ca gāḥ samprayacchanti hutaśiṣṭāśinaśca ye| teṣāṃ satrāṇi yajñāśca nityameva yudhiṣṭhira||

Verse 2

ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः सम्प्रवर्तते। तेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतो मूलं च लक्ष्यते।।

ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ sampravartate| tena yajñasya yajñatvamato mūlaṃ ca lakṣyate||

Verse 3

दानानामपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यते। गावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतदुत्तमम्।।

dānānāmapi sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate| gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāśca pāvanaṃ hyetaduttamam||

Verse 4

पुष्ट्यर्थमेताः सेवेत शान्त्यर्थमपि चैव ह। पयो दधि घृतं चासां सर्वपापप्रमोचनम्।।

puṣṭyarthametāḥ seveta śāntyarthamapi caiva ha| payo dadhi ghṛtaṃ cāsāṃ sarvapāpapramocanam||

Verse 5

गावस्तेजः परं प्रोक्तमिह लोके परत्र च। न गोभ्यः परमं किञ्चित्पवित्रं भरतर्षभ।।

gāvastejaḥ paraṃ proktamiha loke paratra ca| na gobhyaḥ paramaṃ kiñcitpavitraṃ bharatarṣabha||

Verse 6

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| pitāmahasya saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 7

पराभूतेषु दैत्येषु शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः। प्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः।।

parābhūteṣu daityeṣu śakrastribhuvaneśvaraḥ| prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ||

Verse 8

अथर्षयः सगन्धर्वाः किन्नरोरगराक्षसाः। देवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथा। पर्युपासत कौन्तेय कदाचिद्वै पितामहम्।।

atharṣayaḥ sagandharvāḥ kinnaroragarākṣasāḥ| devāsurasuparṇāśca prajānāṃ patayastathā| paryupāsata kaunteya kadācidvai pitāmaham||

Verse 9

नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुहूः। दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासत तं प्रभुम्।।

nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasuhahāhuhūḥ| divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsata taṃ prabhum||

Verse 10

तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत्पवनस्तदा। आजह्रुर्ऋतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक्पृथक्।।

tatra divyāni puṣpāṇi prāvahatpavanastadā| ājahrurṛtavaścāpi sugandhīni pṛthakpṛthak||

Verse 11

तस्मिन्देवसमावाये सर्वभूतसमागमे। दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते। इन्द्रः पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च।।

tasmindevasamāvāye sarvabhūtasamāgame| divyavāditrasaṃghuṣṭe divyastrīcāraṇāvṛte| indraḥ papraccha deveśamabhivādya praṇamya ca||

Verse 12

देवानां भगवन्कस्माल्लोकेशानां पितामह। उपरिष्ठाद्गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम्।।

devānāṃ bhagavankasmāllokeśānāṃ pitāmaha| upariṣṭhādgavāṃ loka etadicchāmi veditum||

Verse 13

किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतमिहेश्वर।। देवानामुपरिष्टाद्यद्वसन्त्यरजसः सुखम्।।

kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtamiheśvara|| devānāmupariṣṭādyadvasantyarajasaḥ sukham||

Verse 14

ततः प्रोवाच ब्रह्मा तं शक्रं बलनिषूदनम्। अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिषूदन।।

tataḥ provāca brahmā taṃ śakraṃ balaniṣūdanam| avajñātāstvayā nityaṃ gāvo balaniṣūdana||

Verse 15

तेन त्वमासां माहात्म्यं न वेत्सि शृणु यत्प्रभो। गवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ।।

tena tvamāsāṃ māhātmyaṃ na vetsi śṛṇu yatprabho| gavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha||

Verse 16

यज्ञाङ्गं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव। एताभिश्च विना विज्ञो न वर्तेत कथञ्चन।।

yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava| etābhiśca vinā vijño na varteta kathañcana||

Verse 17

धारयन्ति प्रजाश्चैताः पयसा हविषा तथा। एतासां तनयाश्चापि कृषियोगमुपासते।।

dhārayanti prajāścaitāḥ payasā haviṣā tathā| etāsāṃ tanayāścāpi kṛṣiyogamupāsate||

Verse 18

जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च। ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः।।

janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca| tato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 19

पयो दधि घृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिप। वहन्ति विविधान्भोगान्क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः।।

payo dadhi ghṛtaṃ caiva puṇyāścaitāḥ surādhipa| vahanti vividhānbhogānkṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ||

Verse 20

मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणा। वासवाऽकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 128 ।।

munīṃśca dhārayantīha prajāścaivāpi karmaṇā| vāsavā'kūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekonatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 128 ||

Verse 21

उपरिष्टात्ततोऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि। एतत्ते कारणं शक्र निवासकृतमध्य वै। गावो देवोपरिष्टाद्धि समाख्याताः शतक्रतो।। वासव अकूटवाहिन्यः अमायाव्यवहारिण्यः।।

upariṣṭāttato'smākaṃ vasantyetāḥ sadaiva hi| etatte kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtamadhya vai| gāvo devopariṣṭāddhi samākhyātāḥ śatakrato|| vāsava akūṭavāhinyaḥ amāyāvyavahāriṇyaḥ||

Verse 22

एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चापि वासव। सुरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः।।

etā hi varadattāśca varadāścāpi vāsava| surabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ||

Verse 23

यदर्थं गां गताश्चैव सुरभ्यः सुरसत्तम। तच्च मे शृणु कार्स्न्येन वदतो बलसूदन।।

yadarthaṃ gāṃ gatāścaiva surabhyaḥ surasattama| tacca me śṛṇu kārsnyena vadato balasūdana||

Verse 24

पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु। त्रीँल्लोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते।।

purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu| trī~llokānanuśāsatsu viṣṇau garbhatvamāgate||

Verse 25

अदित्यां तप्यमानायां तपो घोरं सुदुश्चरम्। पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा।।

adityāṃ tapyamānāyāṃ tapo ghoraṃ suduścaram| putrārthamamaraśreṣṭha pādenaikena nityadā||

Verse 26

तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपः। दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर्नाम नामतः।।

tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahattapaḥ| dakṣasya duhitā devī surabhirnāma nāmataḥ||

Verse 27

अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणा। कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते।।

atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā| kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite||

Verse 28

व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थिता। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।।

vyatiṣṭhadekapādena paramaṃ yogamāsthitā| daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca||

Verse 29

सन्तप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाः। तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासत तां शुभां।।

santaptāstapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ| tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsata tāṃ śubhāṃ||

Verse 30

अथाहमब्रवं तत्र देवीं तां तपसाऽन्विताम्। किमर्थं तप्यसे देवि तपो घोरमनिन्दिते।।

athāhamabravaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasā'nvitām| kimarthaṃ tapyase devi tapo ghoramanindite||

Verse 31

प्रीतस्तेऽहं महाभागो तपसाऽनेन शोभने। वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरन्दर।।

prītaste'haṃ mahābhāgo tapasā'nena śobhane| varayasva varaṃ devi dātāsmīti purandara||

Verse 32

सुरभिरुवाच। वरेण भगवन्मह्यं कृतं लोकपितामह। एष एव वरो मेऽद्य यत्प्रीतोसि ममानघ।।

surabhiruvāca| vareṇa bhagavanmahyaṃ kṛtaṃ lokapitāmaha| eṣa eva varo me'dya yatprītosi mamānagha||

Verse 33

ब्रह्मोवाच। तामेव ब्रुवतीं देवीं सुरभिं त्रिदशेश्वर। प्रत्यब्रवं यद्देवेन्द्र तन्निबोध शचीपते।।

brahmovāca| tāmeva bruvatīṃ devīṃ surabhiṃ tridaśeśvara| pratyabravaṃ yaddevendra tannibodha śacīpate||

Verse 34

अलोभकाम्यया देवि तपसा शुचिना च ते। प्रसन्नोऽहं वरं तस्मादमरत्वं दादामि ते।।

alobhakāmyayā devi tapasā śucinā ca te| prasanno'haṃ varaṃ tasmādamaratvaṃ dādāmi te||

Verse 35

त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसि। मत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोकः सम्भविष्यति।।

trayāṇāmapi lokānāmupariṣṭānnivatsyasi| matprasādācca vikhyāto golokaḥ sambhaviṣyati||

Verse 36

मानुषेषु च कुर्वाणाः प्रजाः कर्म शुभास्तव। निवत्स्यन्ति महाभागो सर्वा दुहितरश्च ते।।

mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karma śubhāstava| nivatsyanti mahābhāgo sarvā duhitaraśca te||

Verse 37

मनसा चिन्तिता भोगास्त्वया वै दिव्यमानुषाः। यच्च स्वर्गसुखं देवि तत्ते सम्पत्स्यते शुभे।।

manasā cintitā bhogāstvayā vai divyamānuṣāḥ| yacca svargasukhaṃ devi tatte sampatsyate śubhe||

Verse 38

तस्या लोकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः। न तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावकः। न दैन्यं नाशुभं किञ्चिद्विद्यते तत्र वासव।।

tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ| na tatra kramate mṛtyurna jarā na ca pāvakaḥ| na dainyaṃ nāśubhaṃ kiñcidvidyate tatra vāsava||

Verse 39

तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि च। विमानानि सुयुक्तानि कामगानि च वासव।।

tatra divyānyaraṇyāni divyāni bhavanāni ca| vimānāni suyuktāni kāmagāni ca vāsava||

Verse 40

ब्रह्मचर्येण तपसा सत्येन च दमेन च। दानैश्च विविधैः पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात्।।

brahmacaryeṇa tapasā satyena ca damena ca| dānaiśca vividhaiḥ puṇyaistathā tīrthānusevanāt||

Verse 41

तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा। शक्यः समासादयितुं गोलोकः पुष्करेक्षण।।

tapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇā| śakyaḥ samāsādayituṃ golokaḥ puṣkarekṣaṇa||

Verse 42

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छते। न ते परिभवः कार्यो गवामसुरसूदन।।

etatte sarvamākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchate| na te paribhavaḥ kāryo gavāmasurasūdana||

Verse 43

भीष्म उवाच। एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षः पूजयामास नित्यदा। गाश्चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| etacchrutvā sahasrākṣaḥ pūjayāmāsa nityadā| gāścakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 44

एतत्ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युते। पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यमुत्तमम्।

etatte sarvamākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyute| pavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyamuttamam|

Verse 45

कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविमोचनम्। य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्यः समाहितः।।

kīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavimocanam| ya idaṃ kathayennityaṃ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ||

Verse 46

हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह। सार्वकामिकमक्षय्यं पितॄंस्तस्योपतिष्ठते।।

havyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva ha| sārvakāmikamakṣayyaṃ pitṝṃstasyopatiṣṭhate||

Verse 47

गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवः। स्त्रियोपि भक्ता या गोषु ताश्च काममवाप्नुयुः।।

goṣu bhaktaśca labhate yadyadicchati mānavaḥ| striyopi bhaktā yā goṣu tāśca kāmamavāpnuyuḥ||

Verse 48

पुत्रार्थीं लभते पुत्रं कन्यार्थी तामवाप्नुयात्। धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात्।। निवासार्थं कृतं निवासकृतम्।।

putrārthīṃ labhate putraṃ kanyārthī tāmavāpnuyāt| dhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmamāpnuyāt|| nivāsārthaṃ kṛtaṃ nivāsakṛtam||

Verse 49

विद्यार्थी चाप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम्। न किञ्चिद्दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत।।

vidyārthī cāpnuyādvidyāṃ sukhārthī prāpnuyātsukham| na kiñciddurlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata||