Adhyaya 120

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति पेनपोपाख्यानकथनारभ्यः।। 1 ।। त्रिशिखरगिर्याश्रमवासिने सुमित्रनाम्ने विप्रवराय आङ्गिरसेनैकस्या गोर्दानम्।। 2 ।। तस्या वंशेऽसङ्ख्येयानां गवां सम्भवः।। 3 ।। सुमित्रेण वत्समुखोद्गतक्षीरफेनपानात्फेनप इति नामाधिगमः।। 4 ।। युधिष्ठिर उवाच। कः फेनपेति नाम्नाऽसौ कथं वा भक्षितः पुरा। मृत उज्जीवितः कस्मात्कथं गोलोकमाश्रितः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati penapopākhyānakathanārabhyaḥ|| 1 || triśikharagiryāśramavāsine sumitranāmne vipravarāya āṅgirasenaikasyā gordānam|| 2 || tasyā vaṃśe'saṅkhyeyānāṃ gavāṃ sambhavaḥ|| 3 || sumitreṇa vatsamukhodgatakṣīraphenapānātphenapa iti nāmādhigamaḥ|| 4 || yudhiṣṭhira uvāca| kaḥ phenapeti nāmnā'sau kathaṃ vā bhakṣitaḥ purā| mṛta ujjīvitaḥ kasmātkathaṃ golokamāśritaḥ||

Verse 2

विरुद्वे मानुषे लोके तथा समयवर्त्मसु। क्रते दैवं हि दुष्प्रपं मानुषेषु विशेषतः। संशयो मे महानत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

virudve mānuṣe loke tathā samayavartmasu| krate daivaṃ hi duṣprapaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ| saṃśayo me mahānatra tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 3

भीष्म उवाच। श्रूयते भार्गवे वंशे सुमित्रो नाम भारत। वेदाध्ययनसम्पन्नो विपुले तपसि स्थितः।।

bhīṣma uvāca| śrūyate bhārgave vaṃśe sumitro nāma bhārata| vedādhyayanasampanno vipule tapasi sthitaḥ||

Verse 4

वानप्रस्थाश्रमे युक्तः स्वकर्मनिरतः सदा। विनयाचारतत्वज्ञः सर्वधर्मार्थकोविदः।।

vānaprasthāśrame yuktaḥ svakarmanirataḥ sadā| vinayācāratatvajñaḥ sarvadharmārthakovidaḥ||

Verse 5

यत्नात्त्रिषवणस्नायी संध्योपासनतत्परः। अग्निहोत्ररतः क्षान्तो जपञ्जुह्वच्च नित्यदाः।।

yatnāttriṣavaṇasnāyī saṃdhyopāsanatatparaḥ| agnihotrarataḥ kṣānto japañjuhvacca nityadāḥ||

Verse 6

पितृदेवांश्च नियतमतिर्थींश्च स पूजयन्। प्राणसन्धारणार्थं च यत्किंचिदुपहारयन्।।

pitṛdevāṃśca niyatamatirthīṃśca sa pūjayan| prāṇasandhāraṇārthaṃ ca yatkiṃcidupahārayan||

Verse 7

गिरिस्त्रिशिखरो नाम यतः प्रभवते नदी। कुलजेति पुराणेषु विश्रुता रुद्रनिर्मिता।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 120 ।।

giristriśikharo nāma yataḥ prabhavate nadī| kulajeti purāṇeṣu viśrutā rudranirmitā|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 120 ||

Verse 8

तस्यास्तीरे समे देशे पुष्पमालासमाकुले। वन्यौषधिद्रुमोपेते नानापक्षिमृगायुते।।

tasyāstīre same deśe puṣpamālāsamākule| vanyauṣadhidrumopete nānāpakṣimṛgāyute||

Verse 9

व्यपेतदंशमशके ध्वाङ्क्षगृध्रैरसेविते। कृष्णदर्भतृणप्राये सुरम्ये ज्योतिरश्मिनि।।

vyapetadaṃśamaśake dhvāṅkṣagṛdhrairasevite| kṛṣṇadarbhatṛṇaprāye suramye jyotiraśmini||

Verse 10

सर्वोन्नतैः समैः श्यामैर्याज्ञीयैस्तरुभिर्वृते। तत्राश्रमपदं पुण्यं भृगूणामभवत्पुरा।

sarvonnataiḥ samaiḥ śyāmairyājñīyaistarubhirvṛte| tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ bhṛgūṇāmabhavatpurā|

Verse 11

उवास तत्र नियतः सुमित्रो नाम भार्गवः। यथोद्दिष्टेन पूर्वेषां भृगूणां साधुवर्त्मना।।

uvāsa tatra niyataḥ sumitro nāma bhārgavaḥ| yathoddiṣṭena pūrveṣāṃ bhṛgūṇāṃ sādhuvartmanā||

Verse 12

तस्मा आङ्गिरसः कश्चिद्ददौ गां शर्करीं शुभाम्। वर्षासु पश्चिमे मासि पौर्णमास्यां शुचिव्रतः।।

tasmā āṅgirasaḥ kaściddadau gāṃ śarkarīṃ śubhām| varṣāsu paścime māsi paurṇamāsyāṃ śucivrataḥ||

Verse 13

स तां लब्ध्वा धर्मशीलश्चिन्तयामास तत्परः। सुमित्रः परया भक्त्या जननीमिव मातरम्।।

sa tāṃ labdhvā dharmaśīlaścintayāmāsa tatparaḥ| sumitraḥ parayā bhaktyā jananīmiva mātaram||

Verse 14

तेन सन्धुक्ष्यमाणा सा रोहिणी कामरूपिणी। प्रवृद्धिमगमच्छ्रेष्ठा प्राणतश्च सुदर्शना।।

tena sandhukṣyamāṇā sā rohiṇī kāmarūpiṇī| pravṛddhimagamacchreṣṭhā prāṇataśca sudarśanā||

Verse 15

सिराविमुक्तपार्श्वान्ता विपुलां कान्तिमुद्वहत्। श्यामपार्श्वान्तपृष्ठा सा सुरभिर्मधुपिङ्गला।।

sirāvimuktapārśvāntā vipulāṃ kāntimudvahat| śyāmapārśvāntapṛṣṭhā sā surabhirmadhupiṅgalā||

Verse 16

बृहती सूक्ष्मरोमान्ता रूपोदग्रा तनुत्वचा। कृष्णपुच्छा श्वेतवक्त्रा समवृत्तपयोधरा।।

bṛhatī sūkṣmaromāntā rūpodagrā tanutvacā| kṛṣṇapucchā śvetavaktrā samavṛttapayodharā||

Verse 17

पृष्ठोन्नता पूर्वनता शङ्कुकर्णी सुलोचना। दीर्घजिह्वा ह्रस्वशृङ्गी सम्पूर्णदशनान्तरा।।

pṛṣṭhonnatā pūrvanatā śaṅkukarṇī sulocanā| dīrghajihvā hrasvaśṛṅgī sampūrṇadaśanāntarā||

Verse 18

मांसाधिकगलान्ता सा प्रसन्ना शुभदर्शना। नित्यं शमयुता स्निग्धा सम्पूर्णोदात्तनिस्वना।।

māṃsādhikagalāntā sā prasannā śubhadarśanā| nityaṃ śamayutā snigdhā sampūrṇodāttanisvanā||

Verse 19

प्राजापत्यैर्गवां नित्यं प्रशस्तैर्लक्षणैर्युता। यौवनस्थेव वनिता शुशुभे रूपशोभया।।

prājāpatyairgavāṃ nityaṃ praśastairlakṣaṇairyutā| yauvanastheva vanitā śuśubhe rūpaśobhayā||

Verse 20

वृषेणोपगता सा तु कल्या मधुरदर्शना। मिथुनं जनयामास तुल्यरूपमिवात्मनः।।

vṛṣeṇopagatā sā tu kalyā madhuradarśanā| mithunaṃ janayāmāsa tulyarūpamivātmanaḥ||

Verse 21

संवर्धयामास स तां सवत्सां भार्गवो मुनिः। तयोः प्रजाधिसंसर्गात्सहस्रं च गवामभूत्।।

saṃvardhayāmāsa sa tāṃ savatsāṃ bhārgavo muniḥ| tayoḥ prajādhisaṃsargātsahasraṃ ca gavāmabhūt||

Verse 22

गवां जातिसहस्राणि सम्भूतानि परस्परम्। ऋषभाणां च राजेन्द्र नैवान्तः प्रतिदृश्यते।।

gavāṃ jātisahasrāṇi sambhūtāni parasparam| ṛṣabhāṇāṃ ca rājendra naivāntaḥ pratidṛśyate||

Verse 23

तैराश्रमपदं रम्यमरण्यं चैव सर्वशः। समाकुलं समभवन्मेघैरिव नभस्थलम्।।

tairāśramapadaṃ ramyamaraṇyaṃ caiva sarvaśaḥ| samākulaṃ samabhavanmeghairiva nabhasthalam||

Verse 24

कानि चित्पद्मवर्णानि किंशुकाभानि कानिचित्। रुक्मवर्णानि चान्यानि चन्द्रांशुसदृशानि च।।

kāni citpadmavarṇāni kiṃśukābhāni kānicit| rukmavarṇāni cānyāni candrāṃśusadṛśāni ca||

Verse 25

तथा राजतवर्णानि कानिचिल्लोहितानि वै। नीललोहितताम्राणि कृष्णानि कपिलानि च। नानारागविचित्राणि यूथानि कुलयूथप।।

tathā rājatavarṇāni kānicillohitāni vai| nīlalohitatāmrāṇi kṛṣṇāni kapilāni ca| nānārāgavicitrāṇi yūthāni kulayūthapa||

Verse 26

न च क्षीरं सुतस्नेहाद्वत्सानामुपजीवति। भार्गवः केवलं चासीद्गवां प्राणायने रतः।।

na ca kṣīraṃ sutasnehādvatsānāmupajīvati| bhārgavaḥ kevalaṃ cāsīdgavāṃ prāṇāyane rataḥ||

Verse 27

तथा शुश्रूषतस्तस्य गवां हितमवेक्षतः। व्यतीयात्सुमाहान्कालो वत्सोच्छिष्टेन वर्ततः।।

tathā śuśrūṣatastasya gavāṃ hitamavekṣataḥ| vyatīyātsumāhānkālo vatsocchiṣṭena vartataḥ||

Verse 28

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तः सततं प्रस्रवं गवाम्। वत्सैरुच्छिष्टमुदितं बहुक्षीरतया बहु।।

kṣutpipāsāpariśrāntaḥ satataṃ prasravaṃ gavām| vatsairucchiṣṭamuditaṃ bahukṣīratayā bahu||

Verse 29

पीतवांस्तेन नामास्य फेनपेत्यभिविश्रुतम्। गौतमस्याभिनिष्पन्नमेवं नाम युधिष्ठिर।।

pītavāṃstena nāmāsya phenapetyabhiviśrutam| gautamasyābhiniṣpannamevaṃ nāma yudhiṣṭhira||