Adhyaya 119

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति इन्द्रस्य वत्सभावेन सुरभ्याः क्षीरपानादमरत्वादिलाभकथनम्।। 1 ।। तथा इन्द्रदिदेवानां वासार्थं सुरभेरनुमत्या तदीयमुखाद्यवयवसमाश्रयणकथनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। सुरभ्यास्तु तदा देव्याः कीर्तिर्लक्ष्मीः सरस्वती। मेधा च प्रवरा देवी याश्चतस्रोऽभिविश्रुताः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati indrasya vatsabhāvena surabhyāḥ kṣīrapānādamaratvādilābhakathanam|| 1 || tathā indradidevānāṃ vāsārthaṃ surabheranumatyā tadīyamukhādyavayavasamāśrayaṇakathanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| surabhyāstu tadā devyāḥ kīrtirlakṣmīḥ sarasvatī| medhā ca pravarā devī yāścatasro'bhiviśrutāḥ||

Verse 2

पृथग्गोभ्यः किमेताः स्युरुताहो गोषु संश्रिताः। देवाः के वाऽऽश्रिता गोषु तन्मे ब्रूहि पितामह।।

pṛthaggobhyaḥ kimetāḥ syurutāho goṣu saṃśritāḥ| devāḥ ke vā''śritā goṣu tanme brūhi pitāmaha||

Verse 3

भीष्म उवाच। यं देवं संश्रिता गावस्तं देवं देवसंज्ञितम्। यद्यद्देवाश्रितं दैवं तत्तद्दैवं द्विजा विदुः।।

bhīṣma uvāca| yaṃ devaṃ saṃśritā gāvastaṃ devaṃ devasaṃjñitam| yadyaddevāśritaṃ daivaṃ tattaddaivaṃ dvijā viduḥ||

Verse 4

सर्वेषामेव देवानां पूर्वं किल समुद्भवे। अमृतार्थे सुरपतिः सुरभिं समुपस्थितः।।

sarveṣāmeva devānāṃ pūrvaṃ kila samudbhave| amṛtārthe surapatiḥ surabhiṃ samupasthitaḥ||

Verse 5

इन्द्र उवाच। इच्छेयममृतं दत्तं त्वया देवि रसाधिकम्। त्वत्प्रसादाच्छिवं मह्यममरत्वं भवेदिति।।

indra uvāca| iccheyamamṛtaṃ dattaṃ tvayā devi rasādhikam| tvatprasādācchivaṃ mahyamamaratvaṃ bhavediti||

Verse 6

सुरभिरुवाच। वत्सो भूत्वा सुपरते पिबस्व प्रस्रवं मम। ततोऽमरत्वमपि तस्थानमैन्द्रमवाप्स्यसि।।

surabhiruvāca| vatso bhūtvā suparate pibasva prasravaṃ mama| tato'maratvamapi tasthānamaindramavāpsyasi||

Verse 7

न च ते वृत्रहन्युद्धे व्यथाऽरिभ्यो भविष्यति। बलार्थमात्मनः शक्र प्रस्रवं पिब मे विभो।।

na ca te vṛtrahanyuddhe vyathā'ribhyo bhaviṣyati| balārthamātmanaḥ śakra prasravaṃ piba me vibho||

Verse 8

भीष्म उवाच। ततोऽपिबत्स्नं तस्याः सुरभ्याः सुरसत्तमः। अमरत्वं सुरूपत्वं बलं चापदनुत्तमम्।।

bhīṣma uvāca| tato'pibatsnaṃ tasyāḥ surabhyāḥ surasattamaḥ| amaratvaṃ surūpatvaṃ balaṃ cāpadanuttamam||

Verse 9

पुरंदरोऽमृतं पीत्वा प्रहृष्टः समुपस्थितः। पुत्रोऽहं तव भद्रं ते ब्रूहि किं करवाणि ते।।

puraṃdaro'mṛtaṃ pītvā prahṛṣṭaḥ samupasthitaḥ| putro'haṃ tava bhadraṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te||

Verse 10

सुरभिरुवाच। कृतं पुत्र त्वया सर्वमुपयाहि त्रिविष्टपम्। पालयस्व सुरान्सर्वाञ्जहि ये सुरशत्रवः।।

surabhiruvāca| kṛtaṃ putra tvayā sarvamupayāhi triviṣṭapam| pālayasva surānsarvāñjahi ye suraśatravaḥ||

Verse 11

न च गोब्राह्मणेऽवज्ञा कार्या ते शान्तिमिच्छता। गोब्राह्मणस्य निश्वासः शोषयेदपि देवताः।।

na ca gobrāhmaṇe'vajñā kāryā te śāntimicchatā| gobrāhmaṇasya niśvāsaḥ śoṣayedapi devatāḥ||

Verse 12

गोब्राह्मणप्रियो नित्यं स्वस्तिशब्दमुदाहरन्। पृथिव्यामन्तरिक्षे च नाकपृष्ठे च विक्रमेत्।।

gobrāhmaṇapriyo nityaṃ svastiśabdamudāharan| pṛthivyāmantarikṣe ca nākapṛṣṭhe ca vikramet||

Verse 13

यच्च तेऽन्यद्भवेत्कृत्यं तन्मे ब्रूयाः समासतः। तत्ते सर्वं करिष्यामि सत्येनैतद्ब्रवीमि ते।।

yacca te'nyadbhavetkṛtyaṃ tanme brūyāḥ samāsataḥ| tatte sarvaṃ kariṣyāmi satyenaitadbravīmi te||

Verse 14

इन्द्र उवाच। इच्छेयं गोषु नियतं वस्तुं देवि ब्रवीमि ते। एभिः सुरगणैः सार्धं ममानुग्रहमाचर।।

indra uvāca| iccheyaṃ goṣu niyataṃ vastuṃ devi bravīmi te| ebhiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ mamānugrahamācara||

Verse 15

सुरभिरुवाच। गवां शरीरं प्रत्यक्षमेतत्कौशिक लक्ष्ये। यो यत्रोत्सहते वस्तुं स तत्र वसतां सुरः।।

surabhiruvāca| gavāṃ śarīraṃ pratyakṣametatkauśika lakṣye| yo yatrotsahate vastuṃ sa tatra vasatāṃ suraḥ||

Verse 16

सर्वं पवित्रं परमं गवां गात्रं सुपूजितम्। तथा कुरुष्व भद्रं ते यथा त्वं शक्र मन्यसे।।

sarvaṃ pavitraṃ paramaṃ gavāṃ gātraṃ supūjitam| tathā kuruṣva bhadraṃ te yathā tvaṃ śakra manyase||

Verse 17

भीष्म उवाच। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सुरभ्याः सुरसत्तमः। सह सर्वैः सुरगणैरभजत्सौरभीं प्रजाम्।।

bhīṣma uvāca| tasyāstadvacanaṃ śrutvā surabhyāḥ surasattamaḥ| saha sarvaiḥ suragaṇairabhajatsaurabhīṃ prajām||

Verse 18

शृङ्गे वक्त्रे च जिह्वायां देवराजः समाविशत्। सर्वच्छिद्रेषु पवनः पादेषु मरुतां गणाः।।

śṛṅge vaktre ca jihvāyāṃ devarājaḥ samāviśat| sarvacchidreṣu pavanaḥ pādeṣu marutāṃ gaṇāḥ||

Verse 19

ककुदं सर्वगो रुद्रः कुक्षौ चैव हुताशनः। सरस्वती स्तनेष्वग्र्या श्रीः पुरीषे जगत्प्रिया।।

kakudaṃ sarvago rudraḥ kukṣau caiva hutāśanaḥ| sarasvatī staneṣvagryā śrīḥ purīṣe jagatpriyā||

Verse 20

मूत्रे कीर्तिश्च गङ्गा च मेधा पयसि शाश्वती। वक्त्रे सोमश्च वै देवो हृदये भगवान्यमः।।

mūtre kīrtiśca gaṅgā ca medhā payasi śāśvatī| vaktre somaśca vai devo hṛdaye bhagavānyamaḥ||

Verse 21

धर्मः पुच्छे क्रिया लोम्नि भास्करश्चक्षुषी श्रितः। सिद्धाः सन्धिषु सिद्धिश्च तपस्तेजश्च चेष्टने।।

dharmaḥ pucche kriyā lomni bhāskaraścakṣuṣī śritaḥ| siddhāḥ sandhiṣu siddhiśca tapastejaśca ceṣṭane||

Verse 22

एवं सर्वे सुरगणा नियता गात्रवर्त्मसु। महती देवता गावो ब्राह्मणैः परिसंस्कृताः।।

evaṃ sarve suragaṇā niyatā gātravartmasu| mahatī devatā gāvo brāhmaṇaiḥ parisaṃskṛtāḥ||

Verse 23

गामाश्रयन्ति सहिता देवा हि प्रभविष्णवः। किमासां सर्वभावेन विदध्याद्भगवान्प्रियम्।।

gāmāśrayanti sahitā devā hi prabhaviṣṇavaḥ| kimāsāṃ sarvabhāvena vidadhyādbhagavānpriyam||

Verse 24

भवांश्च परया भक्त्या पूजयस्व नरेश्वर। गावस्तु परमं लोके पवित्रं पावनं हविः।।

bhavāṃśca parayā bhaktyā pūjayasva nareśvara| gāvastu paramaṃ loke pavitraṃ pāvanaṃ haviḥ||

Verse 25

निपात्य भक्षितः स्वर्गाद्भार्गवः फेनपः किल। स च प्राणान्पुनर्लब्ध्वा ततो गोलोकमाश्रितः।।

nipātya bhakṣitaḥ svargādbhārgavaḥ phenapaḥ kila| sa ca prāṇānpunarlabdhvā tato golokamāśritaḥ||