Adhyaya 12

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणप्रशंसनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। यथैव ते नमस्कार्याः प्रोक्ताः शक्रेण मानद। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येभ्यः स्पृहयसे नृपः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇapraśaṃsanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| yathaiva te namaskāryāḥ proktāḥ śakreṇa mānada| etanme sarvamācakṣva yebhyaḥ spṛhayase nṛpaḥ||

Verse 2

उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः। मनुष्यलोके सर्वस्मिन्यदमुत्रेह चाप्युत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्वादशोऽध्यायः।। 12 ।।

uttamāpadgatasyāpi yatra te vartate manaḥ| manuṣyaloke sarvasminyadamutreha cāpyuta|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvādaśo'dhyāyaḥ|| 12 ||

Verse 3

भीष्म उवाच। स्पृहयामि द्विजातिभ्यो येषां ब्रह्म परं धनम्। येषां संप्रत्ययः स्वर्गस्तपःस्वाध्यायसाधनम्।।

bhīṣma uvāca| spṛhayāmi dvijātibhyo yeṣāṃ brahma paraṃ dhanam| yeṣāṃ saṃpratyayaḥ svargastapaḥsvādhyāyasādhanam||

Verse 4

येषां बालाश्च वृद्धाश्च पितृपैतामहीं धुरम्। उद्वहन्ति न सीदन्ति तेभ्यो वै स्पृहयाम्यहम्।।

yeṣāṃ bālāśca vṛddhāśca pitṛpaitāmahīṃ dhuram| udvahanti na sīdanti tebhyo vai spṛhayāmyaham||

Verse 5

विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम्। श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाऽक्षरविदां सताम्।। यदमुत्रेह च हितं तद्वदेति शेषः।।

vidyāsvabhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇām| śrutavṛttopapannānāṃ sadā'kṣaravidāṃ satām|| yadamutreha ca hitaṃ tadvadeti śeṣaḥ||

Verse 6

संसत्सु वदतां तात हंसानामिव सङ्घशः। मङ्गल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः।। अक्षरं ब्रह्म तद्विदाम्।।

saṃsatsu vadatāṃ tāta haṃsānāmiva saṅghaśaḥ| maṅgalyarūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ|| akṣaraṃ brahma tadvidām||

Verse 7

सम्यगुच्चरिता वाचः श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर। शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहाः।। हंससादृश्यं क्षीरनीरयोरिव सारसारयोर्विवेचनात्।।

samyaguccaritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira| śuśrūṣamāṇe nṛpatau pretya ceha sukhāvahāḥ|| haṃsasādṛśyaṃ kṣīranīrayoriva sārasārayorvivecanāt||

Verse 8

ये चापि तेषां श्रोतारः सदा सदसि सम्मताः। विज्ञानगुणसम्पन्नास्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्।। नृपतौ नृपतेः समीपे उच्चरिताः।।

ye cāpi teṣāṃ śrotāraḥ sadā sadasi sammatāḥ| vijñānaguṇasampannāstebhyaśca spṛhayāmyaham|| nṛpatau nṛpateḥ samīpe uccaritāḥ||

Verse 9

सुसंस्कृतानि प्रयताः शुचीनि गुणवन्ति च। ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठर। ये चापि सततं राजंस्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्।।

susaṃskṛtāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca| dadatyannāni tṛptyarthaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhara| ye cāpi satataṃ rājaṃstebhyaśca spṛhayāmyaham||

Verse 10

शक्यं ह्येवाहवे योद्धुं न दातुमनसूयितुम्।।

śakyaṃ hyevāhave yoddhuṃ na dātumanasūyitum||

Verse 11

शूरा वीराश्च शतशः सन्ति लोके युधिष्ठिर। तेषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते।।

śūrā vīrāśca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira| teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūro viśiṣyate||

Verse 12

भद्रं तु जन्म सम्प्राप्य भूयो ब्राह्मणको भवेत्। बन्धुमध्ये कुले जातः सुदुरापमवाप्नुयात्।।

bhadraṃ tu janma samprāpya bhūyo brāhmaṇako bhavet| bandhumadhye kule jātaḥ sudurāpamavāpnuyāt||

Verse 13

धन्यः स्यां यद्यहं भूयः सौम्यब्राह्मणकोपि वा। कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायणः।। ये चापि तेषां दातार इति ध. पाठः।।

dhanyaḥ syāṃ yadyahaṃ bhūyaḥ saumyabrāhmaṇakopi vā| kule jāto dharmagatistapovidyāparāyaṇaḥ|| ye cāpi teṣāṃ dātāra iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 14

न मे त्वत्तः प्रियतरो लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन। त्वत्तश्चापि प्रियतरा ब्राह्मणा एव भारत।।

na me tvattaḥ priyataro loke'sminpāṇḍunandana| tvattaścāpi priyatarā brāhmaṇā eva bhārata||

Verse 15

यथा मम प्रियतमास्त्वत्तो विप्राः कुरूत्तम। तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शन्तनुः।।

yathā mama priyatamāstvatto viprāḥ kurūttama| tena satyena gaccheyaṃ lokānyatra sa śantanuḥ||

Verse 16

न मे पिता प्रियतरो ब्रह्मणेभ्यस्तथाऽभवत्। न मे पितुः पिता वाऽपि ये चान्येऽपि सुहृञ्जनाः।।

na me pitā priyataro brahmaṇebhyastathā'bhavat| na me pituḥ pitā vā'pi ye cānye'pi suhṛñjanāḥ||

Verse 17

न हि मे वृजिनं किञ्चिद्विद्यते ब्राह्मणेष्विह। अणु वा यदि वा स्थूलं विद्यते साधुकर्मसु।। ब्राह्मणकः कुत्सितब्राह्मणोपि यद्यहं स्यां तर्हि धन्यः किमुत फुले जातः।।

na hi me vṛjinaṃ kiñcidvidyate brāhmaṇeṣviha| aṇu vā yadi vā sthūlaṃ vidyate sādhukarmasu|| brāhmaṇakaḥ kutsitabrāhmaṇopi yadyahaṃ syāṃ tarhi dhanyaḥ kimuta phule jātaḥ||

Verse 18

कर्मणा मनसा वाऽपि वाचा वाऽपि परंतप। यन्मे कृतं ब्राह्मणेभ्यस्तेनाद्य न तपाम्यहम्।। यृजिनं सङ्कटम्। फलाशेथियावत्। पूज्यत्वादेव तान्पूजयामि नतु फलायेत्यर्थः।।

karmaṇā manasā vā'pi vācā vā'pi paraṃtapa| yanme kṛtaṃ brāhmaṇebhyastenādya na tapāmyaham|| yṛjinaṃ saṅkaṭam| phalāśethiyāvat| pūjyatvādeva tānpūjayāmi natu phalāyetyarthaḥ||

Verse 19

ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचाऽस्मि तोषितः। एतदेव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं स्मृतम्।। तेन ब्राह्मणारावनेन। न तपामि न व्यथां प्राप्तोमि।।

brahmaṇya iti māmāhustayā vācā'smi toṣitaḥ| etadeva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ smṛtam|| tena brāhmaṇārāvanena| na tapāmi na vyathāṃ prāptomi||

Verse 20

पश्यामि लोकानमलाञ्शुचीन्ब्राह्मणतोषणात्। तेषु मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च।।

paśyāmi lokānamalāñśucīnbrāhmaṇatoṣaṇāt| teṣu me tāta gantavyamahnāya ca cirāya ca||

Verse 21

यथा भर्त्राश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके युदिष्ठिर। स देवः सा गतिर्नान्या क्षत्रियस्य तथा द्विजाः।।

yathā bhartrāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudiṣṭhira| sa devaḥ sā gatirnānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ||

Verse 22

क्षत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी द्विजोत्तमः। पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोर्हि ब्राह्मणो गुरुः।।

kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī dvijottamaḥ| pitāputrau ca vijñeyau tayorhi brāhmaṇo guruḥ||

Verse 23

नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम्। पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्।।

nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patim| pṛthivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṃ kurute patim||

Verse 24

ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्यं राज्यं च सपुरोहितैः। तद्रक्षणेन स्वर्गोऽस्य तत्कोपान्नरकोऽक्षयः।।

brāhmaṇānujñayā grāhyaṃ rājyaṃ ca sapurohitaiḥ| tadrakṣaṇena svargo'sya tatkopānnarako'kṣayaḥ||

Verse 25

पुत्रवच्चैव ते रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते। अग्निवच्चोपचार्या वै ब्राह्मणाः कुरुसत्तम्।।

putravaccaiva te rakṣyā upāsyā guruvacca te| agnivaccopacāryā vai brāhmaṇāḥ kurusattam||

Verse 26

ऋजुन्सतः सत्यशीलान्सर्वभूतहिते रतान्। आशीविषानिव क्रुद्धान्द्विजान्परिचरेत्सदा।।

ṛjunsataḥ satyaśīlānsarvabhūtahite ratān| āśīviṣāniva kruddhāndvijānparicaretsadā||

Verse 27

तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्युधिष्ठिर। उभे चैते परित्याज्ये तेजश्चैव तपस्तथा।। ब्रह्मण्यो ब्रह्मजातौ आसक्तः।।

tejasastapasaścaiva nityaṃ bibhyedyudhiṣṭhira| ubhe caite parityājye tejaścaiva tapastathā|| brahmaṇyo brahmajātau āsaktaḥ||

Verse 28

व्यवसायस्तयोः शीघ्रमुभयोरेव विद्यते। हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विनः।। ब्राह्मणाद्बिभ्येत् नतु तत्र तेजस्तपसी स्वीये प्रकाशयेदित्यर्थः। तेजः क्रोधबलम्। तपो योगबलम्।।

vyavasāyastayoḥ śīghramubhayoreva vidyate| hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ|| brāhmaṇādbibhyet natu tatra tejastapasī svīye prakāśayedityarthaḥ| tejaḥ krodhabalam| tapo yogabalam||

Verse 29

दूरतो मातृवत्पूज्या विप्रदाराः सुरक्षया। अकोपनापराधेन भूयो नरकमश्नुते।।

dūrato mātṛvatpūjyā vipradārāḥ surakṣayā| akopanāparādhena bhūyo narakamaśnute||

Verse 30

भूयः स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्यदकोपनात्। कुर्यादुभयतः शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्।। तयोस्तपस्तेजसोर्ब्रह्मणक्षत्रियस्थयोर्व्यवसायः फलमभिभवरूपं शीघ्रं तीव्रं तथापि तपस्विन एवेतरान् हन्युर्न तेजस्विन इत्यर्थः।।

bhūyaḥ syādubhayaṃ dattaṃ brāhmaṇādyadakopanāt| kuryādubhayataḥ śeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayet|| tayostapastejasorbrahmaṇakṣatriyasthayorvyavasāyaḥ phalamabhibhavarūpaṃ śīghraṃ tīvraṃ tathāpi tapasvina evetarān hanyurna tejasvina ityarthaḥ||

Verse 31

दण्डपाणिर्यथा गोष्ठं पालो नित्यं हि रक्षयेत्। ब्राह्मणेषु स्थितं ब्रह्म क्षत्रियः परिपालयेत्।।

daṇḍapāṇiryathā goṣṭhaṃ pālo nityaṃ hi rakṣayet| brāhmaṇeṣu sthitaṃ brahma kṣatriyaḥ paripālayet||

Verse 32

पितेव पुत्रान्रक्षेथा ब्राह्मणान्ब्रह्मतेजसः। गृहे चैषामवेक्षेथाः किंस्विदस्तीति जीवनम्।। ल्यब्लोपे पञ्चमी। अकोपनं ब्राह्मणं प्राप्य यद्भूयः बहुतरं उभयं तपस्तेजआख्यं स्यात् तद्दत्तं खण्डितं भवतीति शेषः। उभयत उभयं चेत् शेषं कुर्याद् दत्तशेषं शेषयेदित्यन्वयः। द्वाभ्यां अन्योन्यस्मिन्प्रयुक्तं तेजआदिद्वयं न निःशेषं नश्यति किन्तु शेषम्। क्षमावता खण्डितस्य तस्यावशिष्टं तु न शेषयेन्न शिष्यते अपितु निःशेषमेव नश्यतीत्यर्थः।। 30 ।।

piteva putrānrakṣethā brāhmaṇānbrahmatejasaḥ| gṛhe caiṣāmavekṣethāḥ kiṃsvidastīti jīvanam|| lyablope pañcamī| akopanaṃ brāhmaṇaṃ prāpya yadbhūyaḥ bahutaraṃ ubhayaṃ tapastejaākhyaṃ syāt taddattaṃ khaṇḍitaṃ bhavatīti śeṣaḥ| ubhayata ubhayaṃ cet śeṣaṃ kuryād dattaśeṣaṃ śeṣayedityanvayaḥ| dvābhyāṃ anyonyasminprayuktaṃ tejaādidvayaṃ na niḥśeṣaṃ naśyati kintu śeṣam| kṣamāvatā khaṇḍitasya tasyāvaśiṣṭaṃ tu na śeṣayenna śiṣyate apitu niḥśeṣameva naśyatītyarthaḥ|| 30 ||

Verse 42

अभावे तद्देयमित्यर्थः।।

abhāve taddeyamityarthaḥ||