Adhyaya 11

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शुकवासवसंवादानुवादेनानृशंस्यप्रशंसनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। आनृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान्भक्तजनस्य च। श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śukavāsavasaṃvādānuvādenānṛśaṃsyapraśaṃsanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| ānṛśaṃsyasya dharmajña guṇānbhaktajanasya ca| śrotumicchāmi dharmajña tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मनः।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| vāsavasya ca saṃvādaṃ śukasya ca mahātmanaḥ||

Verse 3

विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः। सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकादशोऽध्यायः।। 11 ।।

viṣaye kāśirājasya grāmānniṣkramya lubdhakaḥ| saviṣaṃ kāṇḍamādāya mṛgayāmāsa vai mṛgam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekādaśo'dhyāyaḥ|| 11 ||

Verse 4

तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने। अविदूरे मृगान्दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः।। विषये देशे। काण्डं बाणम्।।

tatra cāmiṣalubdhena lubdhakena mahāvane| avidūre mṛgāndṛṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ|| viṣaye deśe| kāṇḍaṃ bāṇam||

Verse 5

तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा। महान्वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया।। तत्र मृगयायाम्।।

tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā| mahānvanatarustatra viddho mṛgajighāṃsayā|| tatra mṛgayāyām||

Verse 6

स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्क्षतः। उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः।। दुर्वारितास्त्रेण दुर्वार्यशस्त्रेण। निमित्ताल्लक्ष्याच्चपलश्चलित इषुर्यस्य तेन। निमित्तविफलेषुणेति ध. पाठः।।

sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇātibalātkṣataḥ| utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣamāgataḥ|| durvāritāstreṇa durvāryaśastreṇa| nimittāllakṣyāccapalaścalita iṣuryasya tena| nimittaviphaleṣuṇeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः। न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः।।

tasminvṛkṣe tathābhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ| na jahāti śuko vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ||

Verse 8

निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि। कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा सोप्यशुष्यत।।

niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithilavāgapi| kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sopyaśuṣyata||

Verse 9

तमुदारं महासत्वमतिमानुषचेष्टितम्। समदुःखसुखं दृष्ट्वा विस्मितः पाकशासनः।।

tamudāraṃ mahāsatvamatimānuṣaceṣṭitam| samaduḥkhasukhaṃ dṛṣṭvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ||

Verse 10

ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः। तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्यमवस्थितः।। दिग्धेन लिप्तेन।।

tataścintāmupagataḥ śakraḥ kathamayaṃ dvijaḥ| tiryagyonāvasambhāvyamānṛśaṃsyamavasthitaḥ|| digdhena liptena||

Verse 11

अथवा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु। प्राणिनामपि सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते।। द्विजः पक्षी। आनृशंस्य परदुःखेन दुःखित्वम्।।

athavā nātra citraṃ hītyabhavadvāsavasya tu| prāṇināmapi sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate|| dvijaḥ pakṣī| ānṛśaṃsya paraduḥkhena duḥkhitvam||

Verse 12

ततो ब्राह्मणवेषेणि मानुषं रूपमास्थितः। अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह।।

tato brāhmaṇaveṣeṇi mānuṣaṃ rūpamāsthitaḥ| avatīrya mahīṃ śakrastaṃ pakṣiṇamuvāca ha||

Verse 13

शुक भो पक्षिणांश्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया। पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम्।। सर्वेषां नृतिर्यगादीनाम्। सर्वत्र जातौ। सर्वं कृपाऽनैष्टुर्यादिकं दृश्यते इति वासवस्य बुद्धिरभवदिति सम्बन्धः।।

śuka bho pakṣiṇāṃśreṣṭha dākṣeyī suprajāstvayā| pṛcche tvāṃ śukamenaṃ tvaṃ kasmānna tyajasi drumam|| sarveṣāṃ nṛtiryagādīnām| sarvatra jātau| sarvaṃ kṛpā'naiṣṭuryādikaṃ dṛśyate iti vāsavasya buddhirabhavaditi sambandhaḥ||

Verse 14

अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम्। स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया।। दाक्षेयो दक्षदौहित्री शुकीनाम।।

atha pṛṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam| svāgataṃ devarāja tvaṃ vijñātastapasā mayā|| dākṣeyo dakṣadauhitrī śukīnāma||

Verse 15

ततो दशशताक्षेण साधुसाध्विति भाषितम्। अहो विज्ञानमित्येवं मनसा पूजितस्ततः।।

tato daśaśatākṣeṇa sādhusādhviti bhāṣitam| aho vijñānamityevaṃ manasā pūjitastataḥ||

Verse 16

तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम्। जानन्नपि च तत्पापं पप्रच्छ बलसूदनः।।

tamevaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikam| jānannapi ca tatpāpaṃ papraccha balasūdanaḥ||

Verse 17

निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्त्रिणाम्। किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम्।।

niṣpatramaphalaṃ śuṣkamaśaraṇyaṃ patattriṇām| kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahadidaṃ vanam||

Verse 18

अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः। शुभाः पर्याप्तसञ्चारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने।।

anye'pi bahavo vṛkṣāḥ patrasaṃchannakoṭarāḥ| śubhāḥ paryāptasañcārā vidyante'sminmahāvane||

Verse 19

गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम्। विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम्।।

gatāyuṣamasāmarthyaṃ kṣīṇasāraṃ hataśriyam| vimṛśya prajñayā dhīra jahīmaṃ hyasthiraṃ drumam||

Verse 20

भीष्म उवाच। तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम्। सुदीर्घमतिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह।।

bhīṣma uvāca| tadupaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam| sudīrghamatiniḥśvasya dīno vākyamuvāca ha||

Verse 21

अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते। यत्राभवंस्तत्र भवांस्तन्निबोध सुराधिप।।

anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate| yatrābhavaṃstatra bhavāṃstannibodha surādhipa||

Verse 22

अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युते। चालभावेन सङ्गुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः।।

asminnahaṃ drume jātaḥ sādhubhiśca guṇairyute| cālabhāvena saṅguptaḥ śatrubhiśca na dharṣitaḥ||

Verse 23

किमनुक्रोश्यं वैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ। अनुरक्तस्य भक्तस्य संस्पृशे न च पावकम्। आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च।। तपसा ज्ञानदृष्ट्या।।

kimanukrośyaṃ vaiphalyamutpādayasi me'nagha| anuraktasya bhaktasya saṃspṛśe na ca pāvakam| ānṛśaṃsyābhiyuktasya bhaktasyānanyagasya ca|| tapasā jñānadṛṣṭyā||

Verse 24

अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम्। अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति।।

anukrośo hi sādhūnāṃ mahaddharmasya lakṣaṇam| anukrośaśca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati||

Verse 25

त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयात्। अतस्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः।। अनुक्रोश्य कृपायित्वा। वैफल्यं जन्मन इति शेषः।।

tvameva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayāt| atastvaṃ devadevānāmādhipatye pratiṣṭhitaḥ|| anukrośya kṛpāyitvā| vaiphalyaṃ janmana iti śeṣaḥ||

Verse 26

नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात्। समस्थमुपजीवन्वै विषमस्थं कथं त्यजेत्।।

nārhase māṃ sahasrākṣa drumaṃ tyājayituṃ cirāt| samasthamupajīvanvai viṣamasthaṃ kathaṃ tyajet||

Verse 27

तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः। शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः।।

tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ| śukaṃ provāca dharmajñamānṛśaṃsyena toṣitaḥ||

Verse 28

वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः। आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम्।। संशयात् संशयं प्राप्य। अतः संशयच्छेत्तृत्वात्।।

varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ| ānṛśaṃsyaparo nityaṃ tasya vṛkṣasya sambhavam|| saṃśayāt saṃśayaṃ prāpya| ataḥ saṃśayacchettṛtvāt||

Verse 29

विदित्वा च दृढां भक्तिं तां शुके शीलसम्पदम्। प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान्।।

viditvā ca dṛḍhāṃ bhaktiṃ tāṃ śuke śīlasampadam| prītaḥ kṣipramatho vṛkṣamamṛtenāvasiktavān||

Verse 30

ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोहराः। शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्तां प्राप स द्रुमः।।

tataḥ phalāni patrāṇi śākhāścāpi manoharāḥ| śukasya dṛḍhabhaktitvācchrīmattāṃ prāpa sa drumaḥ||

Verse 31

शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै। आयुषोन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम्।।

śukaśca karmaṇā tena ānṛśaṃsyakṛtena vai| āyuṣonte mahārāja prāpa śakrasalokatām||

Verse 32

एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः। सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः।।

evameva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ| sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ prāpya yathā drumaḥ||