Adhyaya 118

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति विस्तरेण गवोत्पत्तिप्रकारकथनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। सुरभेः काः प्रजाः पूर्वं मार्ताण्डादभवन्पुरा। एतन्मे शंस तत्वेनि गोषु मे प्रीयते मनः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati vistareṇa gavotpattiprakārakathanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| surabheḥ kāḥ prajāḥ pūrvaṃ mārtāṇḍādabhavanpurā| etanme śaṃsa tatveni goṣu me prīyate manaḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। शृणु नामानि दिव्यानि गोमातॄणां विशेषतः। याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिर्जनाधिप।।

bhīṣma uvāca| śṛṇu nāmāni divyāni gomātṝṇāṃ viśeṣataḥ| yābhirvyāptāstrayo lokāḥ kalyāṇībhirjanādhipa||

Verse 3

सुरभ्यः प्रथमोद्भूता याश्च स्युः प्रथमाः प्रजाः। मयोच्यमानाः शृणु ताः प्राप्स्यसे विपुलं यशः।।

surabhyaḥ prathamodbhūtā yāśca syuḥ prathamāḥ prajāḥ| mayocyamānāḥ śṛṇu tāḥ prāpsyase vipulaṃ yaśaḥ||

Verse 4

तप्त्वा तपो घोरतपाः सुरभिर्दिप्ततेजसः। सुषावैकादश सुतान्रुद्रा ये च्छन्दसि स्तुताः।।

taptvā tapo ghoratapāḥ surabhirdiptatejasaḥ| suṣāvaikādaśa sutānrudrā ye cchandasi stutāḥ||

Verse 5

अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्र्यम्बकश्च महायशाः। वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपाली रैवतस्तथा।।

ajaikapādahirbudhnyastryambakaśca mahāyaśāḥ| vṛṣākapiśca śambhuśca kapālī raivatastathā||

Verse 6

हरश्च बहुरूपश्च उग्र उग्रोऽथ वीर्यवान्। तस्य चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः।।

haraśca bahurūpaśca ugra ugro'tha vīryavān| tasya caivātmajaḥ śrīmānviśvarūpo mahāyaśāḥ||

Verse 7

एकादशैते कथिता रुद्रास्ते नाम नामतः। महात्मानो महायोगास्तेजोयुक्ता महाबलाः।।

ekādaśaite kathitā rudrāste nāma nāmataḥ| mahātmāno mahāyogāstejoyuktā mahābalāḥ||

Verse 8

एते वरिष्ठजन्मानो देवानां ब्रह्मवादिनाम्। विप्राणां प्रकृतिर्लोके एत एव हि विश्रुताः।।

ete variṣṭhajanmāno devānāṃ brahmavādinām| viprāṇāṃ prakṛtirloke eta eva hi viśrutāḥ||

Verse 9

एत एकादश प्रोक्ता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः। शतं त्वेतत्समाख्यातं शतरुद्रं महात्मनाम्।।

eta ekādaśa proktā rudrāstribhuvaneśvarāḥ| śataṃ tvetatsamākhyātaṃ śatarudraṃ mahātmanām||

Verse 10

सुषुवे प्रथमां कन्यां सुरभिः पृथिवीं तदा। विश्वकामदुघा धेनुर्या धारयति देहिनः।।

suṣuve prathamāṃ kanyāṃ surabhiḥ pṛthivīṃ tadā| viśvakāmadughā dhenuryā dhārayati dehinaḥ||

Verse 11

सुतं गोब्राह्मणं राजन्नेकमित्यभिधीयते। गोब्राह्मणस्य जननी सुरभिः परिकीर्त्यते।।

sutaṃ gobrāhmaṇaṃ rājannekamityabhidhīyate| gobrāhmaṇasya jananī surabhiḥ parikīrtyate||

Verse 12

सृष्ट्वा तु प्रथमं रुद्रान्वरदान्रुद्रसम्भवान्। पश्चात्प्रभुं ग्रहपतिं सुषुवे लोकसम्मतम्।।

sṛṣṭvā tu prathamaṃ rudrānvaradānrudrasambhavān| paścātprabhuṃ grahapatiṃ suṣuve lokasammatam||

Verse 13

सोमराजानममृतं यज्ञसर्वस्वमुत्तमम्। ओषधीनां रसानां च देवानां जीवितस्य च।।

somarājānamamṛtaṃ yajñasarvasvamuttamam| oṣadhīnāṃ rasānāṃ ca devānāṃ jīvitasya ca||

Verse 14

ततः श्रियं च मेधां च कीर्तिं देवीं सरस्वतीम्। चतस्रः सुषुवे कन्या योगेषु नियताः स्तिताः।।

tataḥ śriyaṃ ca medhāṃ ca kīrtiṃ devīṃ sarasvatīm| catasraḥ suṣuve kanyā yogeṣu niyatāḥ stitāḥ||

Verse 15

एताः सृष्ट्वा प्रजा एषा सुरभिः कामरूपिणी। सुषुवे परमं भूयो दिव्या गोमातरः शुभाः।।

etāḥ sṛṣṭvā prajā eṣā surabhiḥ kāmarūpiṇī| suṣuve paramaṃ bhūyo divyā gomātaraḥ śubhāḥ||

Verse 16

पुण्यां मायां मधुश्च्योतां शिवां शीघ्रां सरिद्वराम्। हिरण्यवर्णां सुभगां गव्यां पृश्नीं कुथावतीम्।।

puṇyāṃ māyāṃ madhuścyotāṃ śivāṃ śīghrāṃ saridvarām| hiraṇyavarṇāṃ subhagāṃ gavyāṃ pṛśnīṃ kuthāvatīm||

Verse 17

अङ्गावतीं घृतवतीं दधिक्षीरपयोवतीम्। अमोघां सुरमां सत्यां रेवतीं मारुतीं रसाम्।।

aṅgāvatīṃ ghṛtavatīṃ dadhikṣīrapayovatīm| amoghāṃ suramāṃ satyāṃ revatīṃ mārutīṃ rasām||

Verse 18

अजां च सिकतां चैव शुद्धधूमामधारिणीम्। जीवां प्राणवतीं धन्यां शुद्धां धेनुं धनावहाम्।।

ajāṃ ca sikatāṃ caiva śuddhadhūmāmadhāriṇīm| jīvāṃ prāṇavatīṃ dhanyāṃ śuddhāṃ dhenuṃ dhanāvahām||

Verse 19

इन्द्रामृद्धिं च शान्ति च शान्तपापां सरिद्वराम्। चत्वारिंशतिमेकां च धन्यास्ता दिवि पूजिताः।।

indrāmṛddhiṃ ca śānti ca śāntapāpāṃ saridvarām| catvāriṃśatimekāṃ ca dhanyāstā divi pūjitāḥ||

Verse 20

भूयो जज्ञे सुरभ्याश्च श्रीमांश्चन्द्रांशुसप्रभः। वृपो दक्ष इति ख्यातः कण्ढे मणितलप्रभः।

bhūyo jajñe surabhyāśca śrīmāṃścandrāṃśusaprabhaḥ| vṛpo dakṣa iti khyātaḥ kaṇḍhe maṇitalaprabhaḥ|

Verse 21

स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमान्मृणालसदृशप्रभः। सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेशअवरस्तु सः।।

sragvī kakudmāndyutimānmṛṇālasadṛśaprabhaḥ| surabhyanumate datto dhvajo māheśaavarastu saḥ||

Verse 22

सुरभ्यः कामरूपिण्यो गावः पुण्यार्थमुत्कटाः। आदित्येभ्यो वसुभ्यश्च विश्वेभ्यश्च ददौ वरान्।।

surabhyaḥ kāmarūpiṇyo gāvaḥ puṇyārthamutkaṭāḥ| ādityebhyo vasubhyaśca viśvebhyaśca dadau varān||

Verse 23

सुरभिस्तु तपस्तप्त्वा सुषुवे गास्ततः पुनः। या दत्ता लोकपालानामिन्द्रादीनां युधिष्ठिर।।

surabhistu tapastaptvā suṣuve gāstataḥ punaḥ| yā dattā lokapālānāmindrādīnāṃ yudhiṣṭhira||

Verse 24

सुष्टुनां कपिलां चैव रोहिणीं च यशस्विनीम्। सर्वकामदुघां चैव मरुतां कामरूपिणीम्।।

suṣṭunāṃ kapilāṃ caiva rohiṇīṃ ca yaśasvinīm| sarvakāmadughāṃ caiva marutāṃ kāmarūpiṇīm||

Verse 25

गावो मृष्टदुघा ह्येतास्ताश्चतस्रोऽत्र संस्तुताः। यासां भूत्वा पुरा वत्साः पिबन्त्यमृतमुत्तमम्।।

gāvo mṛṣṭadughā hyetāstāścatasro'tra saṃstutāḥ| yāsāṃ bhūtvā purā vatsāḥ pibantyamṛtamuttamam||

Verse 26

सुष्टुतां देवराजाय वासवाय महात्मने। कपिलां धर्मराजाय वरुणाय च रोहिणीम्।।

suṣṭutāṃ devarājāya vāsavāya mahātmane| kapilāṃ dharmarājāya varuṇāya ca rohiṇīm||

Verse 27

सर्वकामदुघां धेनुं राज्ञे वैश्रवणाय च। इत्येता लोकमहिता विश्रुताः सुरभेः प्रजाः।।

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ rājñe vaiśravaṇāya ca| ityetā lokamahitā viśrutāḥ surabheḥ prajāḥ||

Verse 28

एतासां प्रजया पूर्णा पृथिवी मुनिपुङ्गवः। गोभ्यः प्रभवते सर्वं यत्किंचिदिह शोभनम्।।

etāsāṃ prajayā pūrṇā pṛthivī munipuṅgavaḥ| gobhyaḥ prabhavate sarvaṃ yatkiṃcidiha śobhanam||

Verse 29

सुरभ्यपत्यमित्येतन्नामतस्तेऽनुपूर्वशः। कीर्तितं ब्रूहि राजेन्द्र किं भूयः कथयामि ते।।

surabhyapatyamityetannāmataste'nupūrvaśaḥ| kīrtitaṃ brūhi rājendra kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te||