Adhyaya 116

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति गवां तपःप्रसन्नाद्ब्रह्मणः शृङ्गप्राप्त्यादिकथनम्।। 1 ।। तथा गोदानप्राप्यपुण्यलोकवर्णनम्।। 2 ।। युधिष्ठिर उवाच। पवित्राणां पवित्रं यच्छ्रेष्ठं लोके च यद्भवेत्। पावनं परमं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati gavāṃ tapaḥprasannādbrahmaṇaḥ śṛṅgaprāptyādikathanam|| 1 || tathā godānaprāpyapuṇyalokavarṇanam|| 2 || yudhiṣṭhira uvāca| pavitrāṇāṃ pavitraṃ yacchreṣṭhaṃ loke ca yadbhavet| pāvanaṃ paramaṃ caiva tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। गावो महार्थाः पुण्याश्च तारयन्ति च मानवान्। धारयन्ति प्रजाश्चेमा हविषा पयसा तथा।।

bhīṣma uvāca| gāvo mahārthāḥ puṇyāśca tārayanti ca mānavān| dhārayanti prajāścemā haviṣā payasā tathā||

Verse 3

न हि पुण्यतमं किञ्चिद्गोभ्यो भरतसत्तम। एताः पुण्याः पवित्राश्च त्रिषु लोकेषु सत्तमाः।।

na hi puṇyatamaṃ kiñcidgobhyo bharatasattama| etāḥ puṇyāḥ pavitrāśca triṣu lokeṣu sattamāḥ||

Verse 4

देवानामुपरिष्टाच्च गावः प्रतिवसन्ति वै। दत्त्वा चैतास्तारयते यान्ति स्वर्गं मनीषिणः।।

devānāmupariṣṭācca gāvaḥ prativasanti vai| dattvā caitāstārayate yānti svargaṃ manīṣiṇaḥ||

Verse 5

मान्धाता यौवनाश्वश्च ययातिर्नहुषस्तथा। गा वै ददन्तः सततं सहस्रशतसम्मिताः।।

māndhātā yauvanāśvaśca yayātirnahuṣastathā| gā vai dadantaḥ satataṃ sahasraśatasammitāḥ||

Verse 6

गताः परमकं स्थानं देवैरपि सुदुर्लभम्। अपि चात्र पुरावृत्तं कथयिष्यामि तेऽनघ।।

gatāḥ paramakaṃ sthānaṃ devairapi sudurlabham| api cātra purāvṛttaṃ kathayiṣyāmi te'nagha||

Verse 7

ऋषीणामुत्तमं धीमान्कृष्णद्वैपायनं शुकः। अभिवाद्याह्निकं कृत्वा शुचिः प्रयतमानसः।।

ṛṣīṇāmuttamaṃ dhīmānkṛṣṇadvaipāyanaṃ śukaḥ| abhivādyāhnikaṃ kṛtvā śuciḥ prayatamānasaḥ||

Verse 8

पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलोकपरावरम्। को यज्ञः सर्वयज्ञानां वरिष्ठोऽभ्युपलक्ष्यते।।

pitaraṃ paripapraccha dṛṣṭalokaparāvaram| ko yajñaḥ sarvayajñānāṃ variṣṭho'bhyupalakṣyate||

Verse 9

किञ्च कृत्वा परं स्थानं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः। केन देवाः पवित्रेण स्वर्गमश्नन्ति वा विभो।।

kiñca kṛtvā paraṃ sthānaṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ| kena devāḥ pavitreṇa svargamaśnanti vā vibho||

Verse 10

किञ्च यज्ञस्य यज्ञत्वं क्व च यज्ञः प्रतिष्ठितः। दानानामुत्तमं किञ्च किञ्च सत्रमितः परम्। पवित्राणां पवित्रं च यत्तद्ब्रूहि महामुने।।

kiñca yajñasya yajñatvaṃ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ| dānānāmuttamaṃ kiñca kiñca satramitaḥ param| pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca yattadbrūhi mahāmune||

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः परमधर्मवित्। पुत्रायाकथयत्सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ।।

etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ paramadharmavit| putrāyākathayatsarvaṃ tattvena bharatarṣabha||

Verse 12

गावः प्रतिष्ठा भूतानां तथा गावः परायणम्। गावः पुण्याः पवित्राश्च गोधनं पावनं तथा।।

gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ tathā gāvaḥ parāyaṇam| gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāśca godhanaṃ pāvanaṃ tathā||

Verse 13

पूर्वमासन्नंशृङ्गा वै गाव इत्यनुशश्रुम। शृङ्गार्थे समुपासन्त ताः किल प्रभुमव्ययम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षोडशाधिकशततमोऽध्यायः।। 116 ।।

pūrvamāsannaṃśṛṅgā vai gāva ityanuśaśruma| śṛṅgārthe samupāsanta tāḥ kila prabhumavyayam|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 116 ||

Verse 14

ततो ब्रह्मा तु गाः सत्रमुपविष्टाः समीक्ष्य ह। ईप्सितं प्रददौ ताभ्यो गोभ्यः प्रत्येकशः प्रभुः।। अशृङ्का इत्यखुरा इत्यस्याप्युपलक्षणम्।।

tato brahmā tu gāḥ satramupaviṣṭāḥ samīkṣya ha| īpsitaṃ pradadau tābhyo gobhyaḥ pratyekaśaḥ prabhuḥ|| aśṛṅkā ityakhurā ityasyāpyupalakṣaṇam||

Verse 15

तासां शृङ्गाण्यजायन्त तस्या यादृङ्भनोगतम्। नानावर्णाः शृङ्गवन्त्यस्ता व्यरोचन्त पुत्रक।।

tāsāṃ śṛṅgāṇyajāyanta tasyā yādṛṅbhanogatam| nānāvarṇāḥ śṛṅgavantyastā vyarocanta putraka||

Verse 16

ब्रह्मणा वरदत्तास्ता हव्यकव्यप्रदाः शुभाः। पुण्याः पवित्राः सुभगा दिव्यसंस्थानलक्षणाः।।

brahmaṇā varadattāstā havyakavyapradāḥ śubhāḥ| puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṃsthānalakṣaṇāḥ||

Verse 17

गावस्तेजो महद्दिव्यं गवां दानं प्रशस्यते। ये चैताः सम्प्रयच्छन्ति साधवो वीतमत्सराः।।

gāvastejo mahaddivyaṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate| ye caitāḥ samprayacchanti sādhavo vītamatsarāḥ||

Verse 18

ते वै सुकृतिनः प्रोक्ताः सर्वदानप्रदाश्च ते। गवां लोकं तथा पुण्यमाप्नुवन्ति च तेऽनघ।।

te vai sukṛtinaḥ proktāḥ sarvadānapradāśca te| gavāṃ lokaṃ tathā puṇyamāpnuvanti ca te'nagha||

Verse 19

यत्र वृक्षा मधुफला दिव्यपुष्पफलोपगाः। पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि द्विजसत्तम।।

yatra vṛkṣā madhuphalā divyapuṣpaphalopagāḥ| puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni dvijasattama||

Verse 20

सर्वा मणिभयी भूमिः सर्वकाञ्चनवालुकाः। सर्वर्तुसुखसंस्पर्शा निष्पङ्का निरजाः शुभाः।।

sarvā maṇibhayī bhūmiḥ sarvakāñcanavālukāḥ| sarvartusukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nirajāḥ śubhāḥ||

Verse 21

रक्तोत्पलवनैश्चैव मणिखण्डैर्हिरण्मयैः। तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः।।

raktotpalavanaiścaiva maṇikhaṇḍairhiraṇmayaiḥ| taruṇādityasaṅkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ||

Verse 22

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः। नीलोत्पलविमिश्रैश्च सरोभिर्बहुपङ्कजैः।।

mahārhamaṇipatraiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ| nīlotpalavimiśraiśca sarobhirbahupaṅkajaiḥ||

Verse 23

करवीरवनैः फुल्लैः सहस्रावर्तसंवृतैः। सन्तानकवनैः फुल्लैर्वृक्षेश्च समलङ्कृताः।।

karavīravanaiḥ phullaiḥ sahasrāvartasaṃvṛtaiḥ| santānakavanaiḥ phullairvṛkṣeśca samalaṅkṛtāḥ||

Verse 24

निर्मिलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाप्रभैः। उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्चि निम्नगाः।।

nirmilābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahāprabhaiḥ| udbhūtapulināstatra jātarūpaiści nimnagāḥ||

Verse 25

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा द्रुमोत्तमैः। जातरूपमयैश्चान्यैर्हुताशनसमप्रभैः।।

sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā drumottamaiḥ| jātarūpamayaiścānyairhutāśanasamaprabhaiḥ||

Verse 26

सौवर्णि गिरयस्तत्र मणिरत्नशिलोच्चयाः। सर्वरत्नमयैर्भान्ति शृङ्गैश्चारुभिरुच्छ्रितैः।।

sauvarṇi girayastatra maṇiratnaśiloccayāḥ| sarvaratnamayairbhānti śṛṅgaiścārubhirucchritaiḥ||

Verse 27

नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः। दिव्यगन्धरसैः पुष्पैः फलैश्च भरतर्षभ।। गाः प्रायमुपविष्टा इति झ.पाठः।।

nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ patrarathākulāḥ| divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiśca bharatarṣabha|| gāḥ prāyamupaviṣṭā iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 28

रमन्ते पुण्यकर्माणस्तत्र नित्यं युधिष्ठिर। सर्वकामसमृद्धार्था निःशोका गतमन्यवः।।

ramante puṇyakarmāṇastatra nityaṃ yudhiṣṭhira| sarvakāmasamṛddhārthā niḥśokā gatamanyavaḥ||

Verse 29

विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत। मोदन्ते पुण्यकर्माणो विरहन्तो यशस्विनः।।

vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata| modante puṇyakarmāṇo virahanto yaśasvinaḥ||

Verse 30

उपक्रीडन्ति तान्राजञ्शुभाश्चाप्सरसां गणाः। एतान्लोकानवाप्नोति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर।।

upakrīḍanti tānrājañśubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ| etānlokānavāpnoti gāṃ dattvā vai yudhiṣṭhira||

Verse 31

यासामधिपतिः पूषा मारुतो बलवान्बले। ऐश्वर्ये वरुणो राजा ता मां पान्तु युगन्धराः।।

yāsāmadhipatiḥ pūṣā māruto balavānbale| aiśvarye varuṇo rājā tā māṃ pāntu yugandharāḥ||

Verse 32

सुरूपा बहुरूपाश्च विश्वरूपाश्च मातरः। प्राजापत्या इति ब्रह्मञ्जपेन्नित्यं यतव्रतः।।

surūpā bahurūpāśca viśvarūpāśca mātaraḥ| prājāpatyā iti brahmañjapennityaṃ yatavrataḥ||

Verse 33

गाश्च शुश्रूषते यश्च समन्वेति च सर्वशः। तस्मै तुष्टाः प्रयच्छन्ति वरानपि सुदुर्लभान्।।

gāśca śuśrūṣate yaśca samanveti ca sarvaśaḥ| tasmai tuṣṭāḥ prayacchanti varānapi sudurlabhān||

Verse 34

द्रुह्येन मनसा वाऽपि गोषु ता हि सुखप्रदाः। अर्चयेत सदा चैव नमस्कारैश्च पूजयेत्।।

druhyena manasā vā'pi goṣu tā hi sukhapradāḥ| arcayeta sadā caiva namaskāraiśca pūjayet||

Verse 35

दान्तः प्रीतमना नित्यं गवां व्युष्टिं तथाऽश्नुते। त्र्यहमुष्णं पिबेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं पिबेत्पयः।।

dāntaḥ prītamanā nityaṃ gavāṃ vyuṣṭiṃ tathā'śnute| tryahamuṣṇaṃ pibenmūtraṃ tryahamuṣṇaṃ pibetpayaḥ||

Verse 36

गवामुष्णं पयः पीत्वा त्र्यहमुष्णं घृतं विबेत्। त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत्र्यहम्।।

gavāmuṣṇaṃ payaḥ pītvā tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ vibet| tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavetryaham||

Verse 37

योन देवाः पवित्रेणि भुञ्जते लोकमुत्तमम्। यत्पवित्रं पवित्राणां तद्धृतं शिरसा वहेत्।।

yona devāḥ pavitreṇi bhuñjate lokamuttamam| yatpavitraṃ pavitrāṇāṃ taddhṛtaṃ śirasā vahet||

Verse 38

घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत्। घृतं प्राशेद्धृतं दद्याद्गवां पुष्टिं तथाऽश्नुते।।

ghṛtena juhuyādagniṃ ghṛtena svasti vācayet| ghṛtaṃ prāśeddhṛtaṃ dadyādgavāṃ puṣṭiṃ tathā'śnute||

Verse 39

निर्हृतैश्च यवैर्गोभिर्मासं प्रश्रितयावकः। ब्रह्महत्यासमं पापं सर्वमेतेन शुध्यते।। गनाः वृक्षाः। पत्ररथाः पक्षिणः।।

nirhṛtaiśca yavairgobhirmāsaṃ praśritayāvakaḥ| brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ sarvametena śudhyate|| ganāḥ vṛkṣāḥ| patrarathāḥ pakṣiṇaḥ||

Verse 40

पराभवार्थं दैत्यानां देवैः शौचमिदं कृतम्।। ते देवत्वमपि प्राप्ताः संसिद्धाश्च महाबलाः।।

parābhavārthaṃ daityānāṃ devaiḥ śaucamidaṃ kṛtam|| te devatvamapi prāptāḥ saṃsiddhāśca mahābalāḥ||

Verse 41

गावः पवित्राः पुण्याश्च पावनं परमं महत्। ताश्च दत्त्वा द्विजातिभ्यो नरः स्वर्गमुपाश्नुते।।

gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāśca pāvanaṃ paramaṃ mahat| tāśca dattvā dvijātibhyo naraḥ svargamupāśnute||

Verse 42

गवां मध्ये शुचिर्भूत्वा गोमतीं मनसा जपेत्। पूताभिरद्भिराचम्यि शुचिर्भवति निर्मलः।।

gavāṃ madhye śucirbhūtvā gomatīṃ manasā japet| pūtābhiradbhirācamyi śucirbhavati nirmalaḥ||

Verse 43

अग्निमध्ये गवां मध्ये ब्राह्मणानां च संसदि। विद्यावेदप्रतस्नाता ब्राह्मणाः पुण्यकर्मिणः।।

agnimadhye gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi| vidyāvedapratasnātā brāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ||

Verse 44

अध्यापयेरञ्शिष्यान्वै गोमतीं यज्ञसम्मिताम्। त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा गोमतीं लभते वरम्।। निर्हृतैः गोमयनिर्गतैः।।

adhyāpayerañśiṣyānvai gomatīṃ yajñasammitām| trirātropoṣito bhūtvā gomatīṃ labhate varam|| nirhṛtaiḥ gomayanirgataiḥ||

Verse 45

पुत्रिकामश्च लभते पुत्रं धनमथापि वा।। पतिकामा च भर्तारं सर्वकामांश्च मानवः।।

putrikāmaśca labhate putraṃ dhanamathāpi vā|| patikāmā ca bhartāraṃ sarvakāmāṃśca mānavaḥ||

Verse 46

गावस्तुष्टाः प्रयच्छन्ति सेविता वै न संशयः। एवमेतां महाभागा यज्ञियाः सर्वकामदाः। रोहिण्य इति जानीहि नैताभ्यो विद्यते परम्।।

gāvastuṣṭāḥ prayacchanti sevitā vai na saṃśayaḥ| evametāṃ mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ| rohiṇya iti jānīhi naitābhyo vidyate param||

Verse 47

इत्युक्तः स महातेजाः शुकः पित्रा महात्मना। पूजयामास तां नित्यं तस्मात्त्वमपि पूजय।।

ityuktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā| pūjayāmāsa tāṃ nityaṃ tasmāttvamapi pūjaya||