Adhyaya 113

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति गोमहिमप्रतिपादकविसिष्ठसौदाससंवादानुवादः।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा ततो भीष्मः पुनर्धर्मसुतं नृपम्। जनमेजयभूपाल उवाचेदं सहेतुकम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati gomahimapratipādakavisiṣṭhasaudāsasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || vaiśampāyana uvāca| evamuktvā tato bhīṣmaḥ punardharmasutaṃ nṛpam| janamejayabhūpāla uvācedaṃ sahetukam||

Verse 2

एतस्मिन्नेव काले तु वसिष्ठमृषिसत्तमम्। इक्ष्वाकुवंशजो राजा सौदासो वदतां वरः।।

etasminneva kāle tu vasiṣṭhamṛṣisattamam| ikṣvākuvaṃśajo rājā saudāso vadatāṃ varaḥ||

Verse 3

सर्वलोकचरं सिद्धं ब्रह्मकोशं सनातनम्। पुरोहितमभिप्रष्टुमभिवाद्योपचक्रमे।।

sarvalokacaraṃ siddhaṃ brahmakośaṃ sanātanam| purohitamabhipraṣṭumabhivādyopacakrame||

Verse 4

त्रैलोक्ये भगवन्किंस्वित्पवित्रं कथ्यतेऽनघ। यत्कीर्तयन्सदा मर्त्यः प्राप्नुयात्पुण्यमुत्तमम्।।

trailokye bhagavankiṃsvitpavitraṃ kathyate'nagha| yatkīrtayansadā martyaḥ prāpnuyātpuṇyamuttamam||

Verse 5

भीष्म उवाच। तस्मै प्रोवाच वचनं प्रणताय हितं तदा। गवामुपनिषद्विद्यां नमस्कृत्य गवां शुचिः।।

bhīṣma uvāca| tasmai provāca vacanaṃ praṇatāya hitaṃ tadā| gavāmupaniṣadvidyāṃ namaskṛtya gavāṃ śuciḥ||

Verse 6

गावः सुरभिगन्धिन्यस्तथा गुग्गुलुगन्धयः। गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं महत्।।

gāvaḥ surabhigandhinyastathā guggulugandhayaḥ| gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ svastyayanaṃ mahat||

Verse 7

गावो भूतं च भव्यं च गावः पुष्टिः सनातनी। गावो लक्ष्म्यास्तथा मूलं गोषु दत्तं न नश्यति।।

gāvo bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca gāvaḥ puṣṭiḥ sanātanī| gāvo lakṣmyāstathā mūlaṃ goṣu dattaṃ na naśyati||

Verse 8

अन्नं हि परमं गावो देवानां परमं हविः। स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ।।

annaṃ hi paramaṃ gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ| svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau||

Verse 9

गावो यज्ञस्य हि फलं गोषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः। गावो भविष्यं भूतं च गोषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः।।

gāvo yajñasya hi phalaṃ goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ| gāvo bhaviṣyaṃ bhūtaṃ ca goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ||

Verse 10

सायं प्रातश्च सततं होमकाले महाद्युते। गावो ददति वै हौम्यमृषिभ्यः पुरुषर्षभ।।

sāyaṃ prātaśca satataṃ homakāle mahādyute| gāvo dadati vai haumyamṛṣibhyaḥ puruṣarṣabha||

Verse 11

यानि कानि च दुर्गाणि दुष्कृतानि कृतानि च। तरन्ति चैव पाप्मानं धेनुं ये ददति प्रभो।।

yāni kāni ca durgāṇi duṣkṛtāni kṛtāni ca| taranti caiva pāpmānaṃ dhenuṃ ye dadati prabho||

Verse 12

एकां च दशगुर्दद्याद्दश दद्याच्च गोशती। शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे तुल्यफला हि ते।।

ekāṃ ca daśagurdadyāddaśa dadyācca gośatī| śataṃ sahasragurdadyātsarve tulyaphalā hi te||

Verse 13

अनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः। समृद्धो यश्च कीनाशो नार्घमर्हन्ति ते त्रयः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः।। 113 ।।

anāhitāgniḥ śatagurayajvā ca sahasraguḥ| samṛddho yaśca kīnāśo nārghamarhanti te trayaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 113 ||

Verse 14

कपिलां ये प्रयच्छन्ति सवत्सां कांस्यदोहनाम्। सुव्रतां वस्त्रसंवीतामुभौ लोकौ जयन्ति ते।।

kapilāṃ ye prayacchanti savatsāṃ kāṃsyadohanām| suvratāṃ vastrasaṃvītāmubhau lokau jayanti te||

Verse 15

युवानमिन्द्रियोपेतं शतेन सहयूथपम्। गवेन्द्रं ब्राह्मणेन्द्राय भूरिशृङ्गमलङ्कृतम्।।

yuvānamindriyopetaṃ śatena sahayūthapam| gavendraṃ brāhmaṇendrāya bhūriśṛṅgamalaṅkṛtam||

Verse 16

वृषबं ये प्रयच्छन्ति श्रोत्रियाय परन्तप। ऐश्वर्यं तेऽधिगच्छन्ति जायमानाः पुनःपुनः।।

vṛṣabaṃ ye prayacchanti śrotriyāya parantapa| aiśvaryaṃ te'dhigacchanti jāyamānāḥ punaḥpunaḥ||

Verse 17

नाकीर्तयित्वा गाःक सुप्यात्तासां संस्मृत्य चोत्पतेत्। सायं प्रातर्नमस्येच्च गास्ततः पुष्टिमाप्नुयात्।।

nākīrtayitvā gāḥka supyāttāsāṃ saṃsmṛtya cotpatet| sāyaṃ prātarnamasyecca gāstataḥ puṣṭimāpnuyāt||

Verse 18

गवां मूत्रपुरीषस्य नोद्विजेत कथञ्चन। न चासां मांसमश्नीयाद्गवां पुष्टिं तथाऽऽप्नुयात्।।

gavāṃ mūtrapurīṣasya nodvijeta kathañcana| na cāsāṃ māṃsamaśnīyādgavāṃ puṣṭiṃ tathā''pnuyāt||

Verse 19

गाश्च संकीर्तयन्नित्यं नावमन्येत तास्तथा। अनिष्टं स्वप्नमालक्ष्य गां नरः सम्प्रकीर्तयेत्।।

gāśca saṃkīrtayannityaṃ nāvamanyeta tāstathā| aniṣṭaṃ svapnamālakṣya gāṃ naraḥ samprakīrtayet||

Verse 20

गोमयेन सदा स्नायाद्गोकरीषे च संविशेत्। श्लोष्ममूत्रपुरीषाणि प्रतिघातं च वर्जयेत्।।

gomayena sadā snāyādgokarīṣe ca saṃviśet| śloṣmamūtrapurīṣāṇi pratighātaṃ ca varjayet||

Verse 21

सार्द्रे चर्मणि भुञ्जीत निरीक्षेद्वारुणीं दिशम्। वाग्यतः सर्पिषा भूमौ गवां व्युष्टिं सदाऽऽश्नुते।। कीनाशः कर्षकः कृपणो वा। अर्घं पूजाम्।।

sārdre carmaṇi bhuñjīta nirīkṣedvāruṇīṃ diśam| vāgyataḥ sarpiṣā bhūmau gavāṃ vyuṣṭiṃ sadā''śnute|| kīnāśaḥ karṣakaḥ kṛpaṇo vā| arghaṃ pūjām||

Verse 22

घृतेन जुहुयादग्निं घृतेन स्वस्ति वाचयेत्। घृतं दद्याद्धृतं प्राशेद्गवां व्युष्टिं सदाऽऽश्नुते।।

ghṛtena juhuyādagniṃ ghṛtena svasti vācayet| ghṛtaṃ dadyāddhṛtaṃ prāśedgavāṃ vyuṣṭiṃ sadā''śnute||

Verse 23

गोमत्या विद्यया धेनुं तिलानामभिमन्त्र्य यः। सर्वरत्नमयीं दद्यान्न स शोचेत्कृताकृते।। सौम्ये चर्मणीति ध.पाठः।।

gomatyā vidyayā dhenuṃ tilānāmabhimantrya yaḥ| sarvaratnamayīṃ dadyānna sa śocetkṛtākṛte|| saumye carmaṇīti dha.pāṭhaḥ||

Verse 24

गावो मामुपतिष्ठन्तु हेमशृङ्ग्यः पयोमुचः। सुरभ्यः सौरभेय्यश्च सरितः सागरं यथा।।

gāvo māmupatiṣṭhantu hemaśṛṅgyaḥ payomucaḥ| surabhyaḥ saurabheyyaśca saritaḥ sāgaraṃ yathā||

Verse 25

गा वै पश्याम्यहं नित्यं गावः पश्यन्तु मां सदा। गावोस्माकं वयं तासां यतो गावस्ततो वयम्।।

gā vai paśyāmyahaṃ nityaṃ gāvaḥ paśyantu māṃ sadā| gāvosmākaṃ vayaṃ tāsāṃ yato gāvastato vayam||

Verse 26

एवं रात्रौ दिवा चापि समेषु विषमेषु च। महाभयेषु च नरः कीर्तयन्मुच्यते भवात्।।

evaṃ rātrau divā cāpi sameṣu viṣameṣu ca| mahābhayeṣu ca naraḥ kīrtayanmucyate bhavāt||