Adhyaya 112

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति गोसामान्योत्पत्तिप्रकारकथनपूर्वकं कपिलोत्पत्तिप्रकारकथनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। ततो युधिष्ठिरे राजा भूयः शान्तनवं नृपम्। गोदानविस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati gosāmānyotpattiprakārakathanapūrvakaṃ kapilotpattiprakārakathanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| tato yudhiṣṭhire rājā bhūyaḥ śāntanavaṃ nṛpam| godānavistaraṃ dhīmānpapraccha vinayānvitaḥ||

Verse 2

गोप्रदानगुणान्सम्यक् पुनर्मे ब्रूहि भारत। न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम्।।

gopradānaguṇānsamyak punarme brūhi bhārata| na hi tṛpyāmyahaṃ vīra śṛṇvāno'mṛtamīdṛśam||

Verse 3

इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शान्तनवो नृपः। सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान्।।

ityukto dharmarājena tadā śāntanavo nṛpaḥ| samyagāha guṇāṃstasmai gopradānasya kevalān||

Verse 4

भीष्म उवाच। वत्सलां गुणसम्प्रन्ना तरुणीं वस्त्रसंयुताम्। दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

bhīṣma uvāca| vatsalāṃ guṇasamprannā taruṇīṃ vastrasaṃyutām| dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate||

Verse 5

असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तान्न गच्छति।

asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tānna gacchati|

Verse 6

पीतोदकां जग्धतृणां नष्टक्षीरां निरिन्द्रियाम्। जरारोगोपसम्पन्नां जीर्णां वापीमिवाजलाम्। दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः।। 112 ।।

pītodakāṃ jagdhatṛṇāṃ naṣṭakṣīrāṃ nirindriyām| jarārogopasampannāṃ jīrṇāṃ vāpīmivājalām| dattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 112 ||

Verse 7

रुष्टा दुष्टा व्याधिता दुर्बला वा नो दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः। क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति तस्याऽवीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः।।

ruṣṭā duṣṭā vyādhitā durbalā vā no dātavyā yāśca mūlyairadattaiḥ| kleśairvipraṃ yo'phalaiḥ saṃyunakti tasyā'vīryāścāphalāścaiva lokāḥ||

Verse 8

बलान्विताः शीलवीर्योपपन्नाः सर्वे प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः। यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा तथाऽर्जुनीनां कपिला वरिष्ठा।।

balānvitāḥ śīlavīryopapannāḥ sarve praśaṃsanti sugandhavatyaḥ| yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā tathā'rjunīnāṃ kapilā variṣṭhā||

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम्। विशेषमिच्छामि महाप्रभावं श्रोतुं समर्थोस्मि भवान्प्रवक्तुम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| kasmātsamāne bahulāpradāne sadbhiḥ praśastaṃ kapilāpradānam| viśeṣamicchāmi mahāprabhāvaṃ śrotuṃ samarthosmi bhavānpravaktum||

Verse 10

भीष्म उवाच। वृद्धानां ब्रुवतां श्रुत्वा कपिलानामथोद्भवम्। वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा।।

bhīṣma uvāca| vṛddhānāṃ bruvatāṃ śrutvā kapilānāmathodbhavam| vakṣyāmi tadaśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā||

Verse 11

प्रजाः सृजेति चादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा। नासृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया।। अनन्ता नाम ते लोका गां दत्त्वा यत्र गच्छतीति थ.ध.पाठः।।

prajāḥ sṛjeti cādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā| nāsṛjadvṛttimevāgre prajānāṃ hitakāmyayā|| anantā nāma te lokā gāṃ dattvā yatra gacchatīti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 12

यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः। तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो।।

yathā hyamṛtamāśritya vartayanti divaukasaḥ| tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho||

Verse 13

अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः। ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः।।

acarebhyaśca bhūtebhyaścarāḥ śreṣṭhāstato narāḥ| brāhmaṇāśca tataḥ śreṣṭhāstaṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ||

Verse 14

यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः। ताभ्यो देवाः प्रमोदन्ते प्रजानां वृत्तिरासु च।।

yajñairāpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ| tābhyo devāḥ pramodante prajānāṃ vṛttirāsu ca||

Verse 15

ततः प्रजासु सृष्टासु दक्षाद्यैः क्षुधिताः प्रजाः। प्रजापतिमुपाधावन्विनिश्चित्य चतुर्मखम्।।

tataḥ prajāsu sṛṣṭāsu dakṣādyaiḥ kṣudhitāḥ prajāḥ| prajāpatimupādhāvanviniścitya caturmakham||

Verse 16

प्रजातान्येव भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया। वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत्।।

prajātānyeva bhūtāni prākrośanvṛttikāṅkṣayā| vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat||

Verse 17

इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः। प्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा। शंसतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धात्सुरभिरुत्थिता।।

itīdaṃ manasā gatvā prajāsargārthamātmanaḥ| prajāpatirbalādhānamamṛtaṃ prāpibattadā| śaṃsatastasya tṛptiṃ tu gandhātsurabhirutthitā||

Verse 18

मुखजा साऽसृजद्धातुः सुरभिर्लोकमातरम्। दर्शनीयरसं वृत्तिं सुरभिं मुखजां सुताम्।।

mukhajā sā'sṛjaddhātuḥ surabhirlokamātaram| darśanīyarasaṃ vṛttiṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām||

Verse 19

साऽसृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातृकाः। सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः।।

sā'sṛjatsaurabheyīstu surabhirlokamātṛkāḥ| suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛttidhenavaḥ||

Verse 20

तासाममृतवृत्तीनां क्षरन्तीनां समन्ततः। बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः।। पीतोदकां त्यक्ततृणामिति थ.ध.पाठः।।

tāsāmamṛtavṛttīnāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥ| babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnāmivormijaḥ|| pītodakāṃ tyaktatṛṇāmiti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 21

स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः। शिरस्यवापतत्क्रुद्धः स तदैक्षत च प्रभुः। ललाटप्रभवेणाक्ष्णा रोहिणीं प्रदहन्निव।।

sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ| śirasyavāpatatkruddhaḥ sa tadaikṣata ca prabhuḥ| lalāṭaprabhaveṇākṣṇā rohiṇīṃ pradahanniva||

Verse 22

तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिलां गां विशाम्पते। नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः।।

tattejastu tato raudraṃ kapilāṃ gāṃ viśāmpate| nānāvarṇatvamanayanmeghāniva divākaraḥ||

Verse 23

यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताः। यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्था न नीताश्चान्यवर्णतां।। असृजद्वृत्तिमेवाग्र इति झ.पाठः।।

yāstu tasmādapakramya somamevābhisaṃśritāḥ| yathotpannāḥ svavarṇasthā na nītāścānyavarṇatāṃ|| asṛjadvṛttimevāgra iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 24

अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत। अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम्।।

atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatirabhāṣata| amṛtenāvasiktastvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām||

Verse 25

यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनः। तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसम्भवाः।।

yathā hyamṛtamādāya somo viṣyandate punaḥ| tathā kṣīraṃ kṣarantyetā rohiṇyo'mṛtasambhavāḥ||

Verse 26

न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः। नामृतेनामृतं पीतं न वत्सैर्दुष्यते पयः।। स्रवन्तीनां नदीनां।।

na duṣyatyanilo nāgnirna suvarṇaṃ na codadhiḥ| nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ na vatsairduṣyate payaḥ|| sravantīnāṃ nadīnāṃ||

Verse 27

इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्रवेण च। आसामैश्वर्यमिच्छन्ति सर्वेऽमृतमयं शुभम्।।

imā~llokānbhariṣyanti haviṣā prasraveṇa ca| āsāmaiśvaryamicchanti sarve'mṛtamayaṃ śubham||

Verse 28

वृषभं च ददौ तस्मै भगवाँल्लोकभावनः। प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत।।

vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai bhagavā~llokabhāvanaḥ| prasādayāmāsa manastena rudrasya bhārata||

Verse 29

प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा। ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः।।

prītaścāpi mahādevaścakāra vṛṣabhaṃ tadā| dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmātsa vṛṣabhadhvajaḥ||

Verse 30

ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः। ईश्वरः स गवां मध्ये वृषभाङ्कः प्रकीर्तितः।।

tato devairmahādevastadā paśupatiḥ kṛtaḥ| īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣabhāṅkaḥ prakīrtitaḥ||

Verse 31

एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम्। प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः।।

evamavyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasām| pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsāmeva kīrtitaḥ||

Verse 32

लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता रुद्रोद्भूताः सोमविष्यन्दभूताः। सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात्।।

lokajyeṣṭhā lokavṛttipravṛttā rudrodbhūtāḥ somaviṣyandabhūtāḥ| saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāśca gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt||

Verse 33

इदं गवां प्रभवविधानमुत्तमं पठन्सदा शुचिरपि मङ्गलप्रियः। विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः प्रियान्सुतान्धनपशुमाप्नुयात्सदा।।

idaṃ gavāṃ prabhavavidhānamuttamaṃ paṭhansadā śucirapi maṅgalapriyaḥ| vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ priyānsutāndhanapaśumāpnuyātsadā||

Verse 34

हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म यानं वासो वृद्धबालस्य तुष्टिः। एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव।।

havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śāntikarma yānaṃ vāso vṛddhabālasya tuṣṭiḥ| etānsarvāngopradāne guṇānvai dātā rājannāpnuyādvai sadaiva||

Verse 35

वैशम्पायन उवाच। पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं राजा सह भ्रातृभिराजमीढः। सुवर्णवर्णानडुहस्तथा गाः पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः।। ता ह्येता नान्यवर्णगा इति ट.थ.ध.पाठः।।

vaiśampāyana uvāca| pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ rājā saha bhrātṛbhirājamīḍhaḥ| suvarṇavarṇānaḍuhastathā gāḥ pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ|| tā hyetā nānyavarṇagā iti ṭa.tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 36

तथैव तेभ्योपि ददौ द्विजेभ्यो गवां सहस्राणि शतानि चैव। यज्ञान्समुद्धिश्य च दक्षिणार्थे लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम्।।

tathaiva tebhyopi dadau dvijebhyo gavāṃ sahasrāṇi śatāni caiva| yajñānsamuddhiśya ca dakṣiṇārthe lokānvijetuṃ paramāṃ ca kīrtim||