Adhyaya 105

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति ब्राह्मणस्वापहारस्यानर्थहेतुतायां दृष्टान्ततया नृगोपाख्यानकथनम्।। 1 भीष्म उवाच। अत्रैव कीर्त्यते सद्भिर्ब्राह्मणस्वाभिमर्शने। नृगेण सुमहत्कृच्छ्रुं यदवाप्तं कुरूद्वह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati brāhmaṇasvāpahārasyānarthahetutāyāṃ dṛṣṭāntatayā nṛgopākhyānakathanam|| 1 bhīṣma uvāca| atraiva kīrtyate sadbhirbrāhmaṇasvābhimarśane| nṛgeṇa sumahatkṛcchruṃ yadavāptaṃ kurūdvaha||

Verse 2

निविशन्त्यां पुरा पार्थ द्वारवत्यामिति श्रुतिः। अदृश्यत महाकूपस्तृणवीरुत्समावृतः।

niviśantyāṃ purā pārtha dvāravatyāmiti śrutiḥ| adṛśyata mahākūpastṛṇavīrutsamāvṛtaḥ|

Verse 3

प्रयत्नं तत्र कुर्वाणास्तस्मात्कूपाज्जलार्थिनः। श्रमेण महता युक्तास्तस्मिंस्तोये सुसंवृते।।

prayatnaṃ tatra kurvāṇāstasmātkūpājjalārthinaḥ| śrameṇa mahatā yuktāstasmiṃstoye susaṃvṛte||

Verse 4

ददृशुस्ते महाकायं कृकलासमवस्थितम्। तस्य चोद्धरणे यत्नमकुर्वंस्ते सहस्रशः।।

dadṛśuste mahākāyaṃ kṛkalāsamavasthitam| tasya coddharaṇe yatnamakurvaṃste sahasraśaḥ||

Verse 5

प्रग्रहैश्चर्मपट्टैश्च तं बद्ध्वा पर्वतोपमम्। नाशक्नुवन्समुद्धर्तुं ततो जग्मुर्जनार्दनम्।।

pragrahaiścarmapaṭṭaiśca taṃ baddhvā parvatopamam| nāśaknuvansamuddhartuṃ tato jagmurjanārdanam||

Verse 6

खमावृत्योदपानस्य कृकलासः स्थितो महान्। तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्येतत्कृष्णे न्यवेदयन्।।

khamāvṛtyodapānasya kṛkalāsaḥ sthito mahān| tasya nāsti samuddhartetyetatkṛṣṇe nyavedayan||

Verse 7

स वासुदेवेन समुद्धृतश्च पृष्टश्च कामान्निजगाद राजा। नृगस्तदाऽऽत्मानमथो न्यवेदय- त्पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम्।।

sa vāsudevena samuddhṛtaśca pṛṣṭaśca kāmānnijagāda rājā| nṛgastadā''tmānamatho nyavedaya- tpurātanaṃ yajñasahasrayājinam||

Verse 8

तथा ब्रुवाणं तु तमाह माधवः शुभं त्वया कर्म कृतं न पापकम्। कथं भवान्दुर्गतिमीदृशीं गतो नरेन्द्र तद्ब्रूहि किमेतदीदृशम्।।

tathā bruvāṇaṃ tu tamāha mādhavaḥ śubhaṃ tvayā karma kṛtaṃ na pāpakam| kathaṃ bhavāndurgatimīdṛśīṃ gato narendra tadbrūhi kimetadīdṛśam||

Verse 9

शतं सहस्राणि गवां शतं पुनः पुनः शतान्यष्टशतायुतानि। नृप द्विजेभ्यः क्व नु तद्गतं तव।।

śataṃ sahasrāṇi gavāṃ śataṃ punaḥ punaḥ śatānyaṣṭaśatāyutāni| nṛpa dvijebhyaḥ kva nu tadgataṃ tava||

Verse 10

नृगस्ततोऽब्रवीत्कृष्णं ब्राह्मणस्याग्निहोत्रिणः। प्रोषितस्य परिभ्रष्टा गौरेका मम गोधने।।

nṛgastato'bravītkṛṣṇaṃ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ| proṣitasya paribhraṣṭā gaurekā mama godhane||

Verse 11

गवां सहस्रे संख्याता तदा सा पशुपैर्मम। सा ब्राह्मणाय मे दत्ता प्रेत्यार्थमभिकाङ्क्षता।।

gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupairmama| sā brāhmaṇāya me dattā pretyārthamabhikāṅkṣatā||

Verse 12

अपश्यत्परिमार्गंश्च तां गां परगृहे द्विजः। ममेयमिति चोवाच ब्राह्मणो यस्य साऽभवत्।।

apaśyatparimārgaṃśca tāṃ gāṃ paragṛhe dvijaḥ| mameyamiti covāca brāhmaṇo yasya sā'bhavat||

Verse 13

तावुभौ समनुप्राप्तौ विवदन्तौ भृशज्वरौ। भवान्दाता भवान्हर्तेत्यथ तौ मामवोचताम्।।

tāvubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau| bhavāndātā bhavānhartetyatha tau māmavocatām||

Verse 14

शतेन शतसङ्ख्येन गवां विनिमयेन वै। याचे प्रतिग्रहीतारं स तु मामब्रवीदिदम्।।

śatena śatasaṅkhyena gavāṃ vinimayena vai| yāce pratigrahītāraṃ sa tu māmabravīdidam||

Verse 15

देशकालोपसम्पन्ना दोग्ध्री शान्ताऽतिवत्सला। स्वादुक्षीरप्रदा धन्या मम नित्यं निवेशने।।

deśakālopasampannā dogdhrī śāntā'tivatsalā| svādukṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane||

Verse 16

कृशं च भरते सा गौर्मम पुत्रमपस्तनम्। न सा शक्या मया दातुमित्युक्त्वा स जगाम ह।।

kṛśaṃ ca bharate sā gaurmama putramapastanam| na sā śakyā mayā dātumityuktvā sa jagāma ha||

Verse 17

ततस्तमपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै। गवां शतसहस्रं हि तत्कृते गृह्यतामिति।।

tatastamaparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai| gavāṃ śatasahasraṃ hi tatkṛte gṛhyatāmiti||

Verse 18

ब्राह्मण उवाच। न राज्ञां प्रतिगृह्णामि शक्तोऽहं स्वस्य मार्गणे। सैव गौर्दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन।।

brāhmaṇa uvāca| na rājñāṃ pratigṛhṇāmi śakto'haṃ svasya mārgaṇe| saiva gaurdīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana||

Verse 19

रुक्ममश्वांश्च ददतो रजतस्यन्दनांस्तथा। न जग्राह ययौ चापि तदा स ब्राह्मणर्षभः।।

rukmamaśvāṃśca dadato rajatasyandanāṃstathā| na jagrāha yayau cāpi tadā sa brāhmaṇarṣabhaḥ||

Verse 20

एतस्मिन्नेव काले तु चोदितः कालधर्मणा। पितृलोकमहं प्राप्य धर्मराजमुपागमम्।।

etasminneva kāle tu coditaḥ kāladharmaṇā| pitṛlokamahaṃ prāpya dharmarājamupāgamam||

Verse 21

यमस्तु पूजयित्वा मां ततो वचनमब्रवीत्। नान्तः सङ्ख्यायते राजंस्तव पुण्यस्य कर्मणः।।

yamastu pūjayitvā māṃ tato vacanamabravīt| nāntaḥ saṅkhyāyate rājaṃstava puṇyasya karmaṇaḥ||

Verse 22

अस्ति चैव कृतं पापमज्ञानात्तदपि त्वया। चरस्व पापं पश्चाद्वा पूर्वं वा त्वं यथेच्छसि।।

asti caiva kṛtaṃ pāpamajñānāttadapi tvayā| carasva pāpaṃ paścādvā pūrvaṃ vā tvaṃ yathecchasi||

Verse 23

रक्षितास्मीति चोक्तं ते प्रतिज्ञा चानृता तव। ब्राह्मणस्वस्य चादानं द्विविधस्ते व्यतिक्रमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः।। 105 ।।

rakṣitāsmīti coktaṃ te pratijñā cānṛtā tava| brāhmaṇasvasya cādānaṃ dvividhaste vyatikramaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi pañcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 105 ||

Verse 24

पूर्वं कृच्छं चरिष्येऽहं पश्चाच्छुभमिति प्रभो। धर्मराजं ब्रुवन्नेवं पतितोस्मि महीतले।। प्रतिज्ञा च कृता त्वयेति, त्रिविधस्ते व्यतिक्रम इति च.थ.ध. पाठः।।

pūrvaṃ kṛcchaṃ cariṣye'haṃ paścācchubhamiti prabho| dharmarājaṃ bruvannevaṃ patitosmi mahītale|| pratijñā ca kṛtā tvayeti, trividhaste vyatikrama iti ca.tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 25

अश्रौषं पतितश्चाहं यमस्योच्चैः प्रभाषतः। वासुदेवः समुद्धर्ता भविता ते जनार्दनः।।

aśrauṣaṃ patitaścāhaṃ yamasyoccaiḥ prabhāṣataḥ| vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ||

Verse 26

पूर्णे वर्षसहस्रान्ते क्षीणे कर्मणि दुष्कृते। प्राप्लस्यसे शाश्वताँल्लोकाञ्जितान्स्वेनैव कर्मणा।।

pūrṇe varṣasahasrānte kṣīṇe karmaṇi duṣkṛte| prāplasyase śāśvatā~llokāñjitānsvenaiva karmaṇā||

Verse 27

कूपेऽऽत्मानमधःशीर्षमपश्यं पतितं च ह। तिर्यग्योनिमनुप्राप्तं न च मामजहात्स्मृतिः।।

kūpe''tmānamadhaḥśīrṣamapaśyaṃ patitaṃ ca ha| tiryagyonimanuprāptaṃ na ca māmajahātsmṛtiḥ||

Verse 28

त्वया तु तारितोऽस्म्यद्य किमन्यत्र तपोबलात्। अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवमद्य वै।।

tvayā tu tārito'smyadya kimanyatra tapobalāt| anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divamadya vai||

Verse 29

अनुज्ञातः स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम्। विमानं दिव्यमास्थाय ययौ दिवमरिन्दमः।।

anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanam| vimānaṃ divyamāsthāya yayau divamarindamaḥ||

Verse 30

ततस्तस्मिन्दिवं याते नृगे भरतसत्तम। वासुदेव इमाञ्श्लोकाञ्जगाद कुरुनन्दन।।

tatastasmindivaṃ yāte nṛge bharatasattama| vāsudeva imāñślokāñjagāda kurunandana||

Verse 31

ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता। ब्राह्मणस्वं हृतं हन्ति नृगं ब्राह्मणगौरिव।। कृच्छ्रं चरिष्ये पापफलं भोक्ष्ये।।

brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā| brāhmaṇasvaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ brāhmaṇagauriva|| kṛcchraṃ cariṣye pāpaphalaṃ bhokṣye||

Verse 32

सतां समागमः सद्भिर्नाफलः पार्थ विद्यते। विमुक्तं नरकात्पश्य नृगं साधुसमागमात्।।

satāṃ samāgamaḥ sadbhirnāphalaḥ pārtha vidyate| vimuktaṃ narakātpaśya nṛgaṃ sādhusamāgamāt||

Verse 33

प्रदानं फलवत्तत्र द्रोहस्तत्र तथाऽफलः। अपहारं गवां तस्माद्वर्जयेत युधिष्ठिर।।

pradānaṃ phalavattatra drohastatra tathā'phalaḥ| apahāraṃ gavāṃ tasmādvarjayeta yudhiṣṭhira||