Adhyaya 104

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति गोभूविद्यादानप्रशंसनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिमुत्तमम्। कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषतः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati gobhūvidyādānapraśaṃsanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhimuttamam| kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ||

Verse 2

पृथिवीं क्षत्रियो दद्याद्ब्राह्मणायेष्टिकर्मिणे। विधिवत्प्रतिगृह्णीयान्न त्वन्यो दातुमर्हति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुरधिकशततमोऽध्यायः।। 104 ।।

pṛthivīṃ kṣatriyo dadyādbrāhmaṇāyeṣṭikarmiṇe| vidhivatpratigṛhṇīyānna tvanyo dātumarhati|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 104 ||

Verse 3

सर्ववर्णैस्तु यच्छक्यं प्रदातुं फलकाङ्क्षिभिः। वेदे वा यत्समाख्यातं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

sarvavarṇaistu yacchakyaṃ pradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ| vede vā yatsamākhyātaṃ tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 4

भीष्म उवाच। तुल्यनामानि देयानि त्रीणि तुल्यफलानि च। सर्वकामफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती।। इष्टिकर्मिणे याज्ञिकाय।।

bhīṣma uvāca| tulyanāmāni deyāni trīṇi tulyaphalāni ca| sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī|| iṣṭikarmiṇe yājñikāya||

Verse 5

यो ब्रूयाच्चापि शिष्याय धर्म्यां ब्राह्मीं सरस्वतीम्। पृथिवीगोप्रदानाभ्यां तुल्यं स फलमश्नुते।।

yo brūyāccāpi śiṣyāya dharmyāṃ brāhmīṃ sarasvatīm| pṛthivīgopradānābhyāṃ tulyaṃ sa phalamaśnute||

Verse 6

तथैव गाः प्रशंसन्ति न तु देयं ततः परम्। सन्निकृष्टफलास्ता हि लघ्वर्थाश्च युधिष्ठिर।। तुल्यनामानि गोपदवाच्यानि।।

tathaiva gāḥ praśaṃsanti na tu deyaṃ tataḥ param| sannikṛṣṭaphalāstā hi laghvarthāśca yudhiṣṭhira|| tulyanāmāni gopadavācyāni||

Verse 7

मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः। वृद्धिमाकाङ्क्षता नित्यं गावः कार्याः प्रदक्षिणाः

mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ| vṛddhimākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ pradakṣiṇāḥ

Verse 8

सन्ताड्या न तु पादेन गवां मध्ये न च व्रजेत्। मङ्गलायतनं देव्यस्तस्मात्पूज्याः सदैव गाः।।

santāḍyā na tu pādena gavāṃ madhye na ca vrajet| maṅgalāyatanaṃ devyastasmātpūjyāḥ sadaiva gāḥ||

Verse 9

प्रचोदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम्। पूर्वमेवाक्षरं चान्यदभिधेयं ततः परम्।। देयं दानयोग्यम्। परं श्रेष्ठम्।।

pracodanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatām| pūrvamevākṣaraṃ cānyadabhidheyaṃ tataḥ param|| deyaṃ dānayogyam| paraṃ śreṣṭham||

Verse 10

प्रचारे वा निवाते वा बुधो नोद्वेजयेत गाः। तृषिता ह्यभिवीक्षन्त्यो नरं हन्युः सबान्धवम्।। गवां बलीवर्दानां कर्मसु यज्ञाद्यर्थेषु कृष्याद्यर्थेषु कर्षणादिषु वर्ततां प्रचोदनं प्रतोदेन प्रेरणं देवैः कृतमिति न तत्र दोष इति भावः। तथापि पूर्वं यज्ञार्थमेव चोदनमक्षरं श्रेयस्करम्। अन्यत्कृष्याद्यर्थं तु ततः परं वैदिककर्षणमनुप्रवृत्तमभिधेयं वाच्यं निन्द्यमित्यर्थः।।

pracāre vā nivāte vā budho nodvejayeta gāḥ| tṛṣitā hyabhivīkṣantyo naraṃ hanyuḥ sabāndhavam|| gavāṃ balīvardānāṃ karmasu yajñādyartheṣu kṛṣyādyartheṣu karṣaṇādiṣu vartatāṃ pracodanaṃ pratodena preraṇaṃ devaiḥ kṛtamiti na tatra doṣa iti bhāvaḥ| tathāpi pūrvaṃ yajñārthameva codanamakṣaraṃ śreyaskaram| anyatkṛṣyādyarthaṃ tu tataḥ paraṃ vaidikakarṣaṇamanupravṛttamabhidheyaṃ vācyaṃ nindyamityarthaḥ||

Verse 11

पितृसद्मानि सततं देवतायतनानि च। पूयन्ते शकृता यासां पूतं किमधिकं ततः।।

pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca| pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kimadhikaṃ tataḥ||

Verse 12

घासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः। अकृत्वा स्वयमाहारं व्रतं तत्सार्वकामिकम्।। निवाते कठिनोपवेशने। अभिवीक्षन्त्यो जलमलभमानाः।।

ghāsamuṣṭiṃ paragave dadyātsaṃvatsaraṃ tu yaḥ| akṛtvā svayamāhāraṃ vrataṃ tatsārvakāmikam|| nivāte kaṭhinopaveśane| abhivīkṣantyo jalamalabhamānāḥ||

Verse 13

स हि पुत्रान्यशोऽर्थं च श्रियं चाप्यधिगच्छति। नाशयत्यशुभं चैव दुःस्वप्नं चाप्यपोहति।।

sa hi putrānyaśo'rthaṃ ca śriyaṃ cāpyadhigacchati| nāśayatyaśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ cāpyapohati||

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच। देयाः किंलक्षणा गावः काश्चापि परिवर्जयेत्। कीदृशाय प्रदातव्या न देयाः कीदृशाय च।।

yudhiṣṭhira uvāca| deyāḥ kiṃlakṣaṇā gāvaḥ kāścāpi parivarjayet| kīdṛśāya pradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca||

Verse 15

भीष्म उवाच। असद्वृत्ताय पापाय लुब्धायानृतवादिने। हव्यकव्यव्यपेताय न देया गौः कथञ्चन।।

bhīṣma uvāca| asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛtavādine| havyakavyavyapetāya na deyā gauḥ kathañcana||

Verse 16

भिक्षवे बहुपुत्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये। दत्त्वा दशगवां दाता लोकानाप्नोत्यनुत्तमान्।।

bhikṣave bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye| dattvā daśagavāṃ dātā lokānāpnotyanuttamān||

Verse 17

जुहोति यद्भोजयति यद्ददाति गवां रसैः। सर्वस्यैवांशभाग्दाता तन्निमित्तं प्रवर्तितः।।

juhoti yadbhojayati yaddadāti gavāṃ rasaiḥ| sarvasyaivāṃśabhāgdātā tannimittaṃ pravartitaḥ||

Verse 18

यश्चैव धर्मं कुरुते तस्य धर्मफलं च यत्। सर्वस्यैवांशभाग्दाता तन्निमित्तं प्रवृत्तयः।।

yaścaiva dharmaṃ kurute tasya dharmaphalaṃ ca yat| sarvasyaivāṃśabhāgdātā tannimittaṃ pravṛttayaḥ||

Verse 19

यश्चैनमुत्पादयते यश्चैनं त्रायते भयात्। यश्चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस्त्रयः।।

yaścainamutpādayate yaścainaṃ trāyate bhayāt| yaścāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitarastrayaḥ||

Verse 20

कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानो महद्यशः। अपुत्रतां त्रयः पुत्रा अवृत्तिं दश धेनवः।।

kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti māno mahadyaśaḥ| aputratāṃ trayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ||

Verse 21

वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य प्रज्ञानतृप्तस्य जितेन्द्रियस्य। शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव भूतेषु नित्यं प्रियवादिनश्च।। आहारं तदीयतक्राद्याहरणमकृत्वा।।

vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya prajñānatṛptasya jitendriyasya| śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva bhūteṣu nityaṃ priyavādinaśca|| āhāraṃ tadīyatakrādyāharaṇamakṛtvā||

Verse 22

यः क्षुद्भयाद्वै न विकर्म कुर्या- न्मृदुश्च शान्तौ ह्यतिथिप्रियश्च। शुभे पात्रे ये गुणा गोप्रदाने तावान्दोषो ब्राह्मणस्वापहारे।

yaḥ kṣudbhayādvai na vikarma kuryā- nmṛduśca śāntau hyatithipriyaśca| śubhe pātre ye guṇā gopradāne tāvāndoṣo brāhmaṇasvāpahāre|

Verse 23

सर्वावस्थं ब्राह्मणस्वापहारे दाराश्चैषां दूरतो वर्जनीयाः।।

sarvāvasthaṃ brāhmaṇasvāpahāre dārāścaiṣāṃ dūrato varjanīyāḥ||

Verse 24

विप्रदारे परिहृते तद्धनेऽपहृते च तु। परित्रायन्ति शक्तास्तु नमस्तेभ्यो मृताश्च ये।।

vipradāre parihṛte taddhane'pahṛte ca tu| paritrāyanti śaktāstu namastebhyo mṛtāśca ye||

Verse 25

न पालयन्ति निहतान्ये तान्वैवस्वतो यमः। दण्डयन्भर्सयन्नित्यं निरयेभ्यो न मुञ्चति।।

na pālayanti nihatānye tānvaivasvato yamaḥ| daṇḍayanbharsayannityaṃ nirayebhyo na muñcati||

Verse 26

तथा गवां परित्राणे पीडने च शुभाशुभम्। विप्रगोषु विशेषेण रक्षितेषु गृहेषु वा।।

tathā gavāṃ paritrāṇe pīḍane ca śubhāśubham| vipragoṣu viśeṣeṇa rakṣiteṣu gṛheṣu vā||