Adhyaya 103

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति तिलजलदीपादिदानप्रशंसापरयमब्राह्मणसंवादानुवादः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। तिलानां कीदृशं दानमथ दीपस्य चैव हि। अन्नानां वाससा चैव भूय एव ब्रवीहि मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati tilajaladīpādidānapraśaṃsāparayamabrāhmaṇasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| tilānāṃ kīdṛśaṃ dānamatha dīpasya caiva hi| annānāṃ vāsasā caiva bhūya eva bravīhi me||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 3

मध्यदेशे महान्ग्रामो ब्राह्मणानां बभूव ह। गङ्गायमुनयोर्मध्ये यामुनस्य गिरेरधः।।

madhyadeśe mahāngrāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha| gaṅgāyamunayormadhye yāmunasya gireradhaḥ||

Verse 4

पर्णशालेति विख्यातो रमणीयो नराधिप। विद्वांशस्तत्र भूयिष्ठा ब्राह्मणाश्चावसंस्तथा।।

parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa| vidvāṃśastatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāścāvasaṃstathā||

Verse 5

अथ प्राह यमः कञ्चित्पुरुषं कृष्णवाससम्। रक्ताक्षमूर्ध्वरोमाणं काकजङ्घाक्षिनासिकम्।।

atha prāha yamaḥ kañcitpuruṣaṃ kṛṣṇavāsasam| raktākṣamūrdhvaromāṇaṃ kākajaṅghākṣināsikam||

Verse 6

गच्छ त्वं ब्राह्मणग्रामं ततो गत्वा तमानय। अगस्त्यं गोत्रतश्चापि नामतश्चापि शर्मिणम्।।

gaccha tvaṃ brāhmaṇagrāmaṃ tato gatvā tamānaya| agastyaṃ gotrataścāpi nāmataścāpi śarmiṇam||

Verse 7

शमे निविष्टं विद्वांसमध्यापकमनावृतम्। मा चान्यमानयेथास्त्वं सगोत्रं तस्य पार्श्वतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्र्यधिकशततमोऽध्यायः।। 103 ।।

śame niviṣṭaṃ vidvāṃsamadhyāpakamanāvṛtam| mā cānyamānayethāstvaṃ sagotraṃ tasya pārśvataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 103 ||

Verse 8

स हि तादृग्गुणस्तेन तुल्योऽध्ययनजन्मना। अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता। तमानय यथोद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे।।

sa hi tādṛgguṇastena tulyo'dhyayanajanmanā| apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā| tamānaya yathoddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me||

Verse 9

स गत्वा प्रतिकूलं तच्चकार यमशासनम्। तमाक्रम्यानयामास प्रतिषिद्धो यमेन यः।। अध्यापकमनानृतमिति थ.पाठः। अध्यापकमनारतमिति ध.पाठः।।

sa gatvā pratikūlaṃ taccakāra yamaśāsanam| tamākramyānayāmāsa pratiṣiddho yamena yaḥ|| adhyāpakamanānṛtamiti tha.pāṭhaḥ| adhyāpakamanāratamiti dha.pāṭhaḥ||

Verse 10

तस्मै यमः समुत्थाय पूजा कृत्वा च वीर्यवान्। प्रोवाच नीयतामेष सोऽन्य आनीयतामिति।।

tasmai yamaḥ samutthāya pūjā kṛtvā ca vīryavān| provāca nīyatāmeṣa so'nya ānīyatāmiti||

Verse 11

एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन स द्विजः। उवाच धर्मराजानं निर्विण्णोऽध्ययनेन वै। यो मे कालो भवेच्छेषस्तं वसेयमिहाच्युत।। चकारचयमाश्रय इति थ.ध.पाठः।।

evamukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ| uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇo'dhyayanena vai| yo me kālo bhaveccheṣastaṃ vaseyamihācyuta|| cakāracayamāśraya iti tha.dha.pāṭhaḥ||

Verse 12

यम उवाच। नाहं कालस्य विहितं प्राप्नोमीह कथञ्चन। यो हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम्।।

yama uvāca| nāhaṃ kālasya vihitaṃ prāpnomīha kathañcana| yo hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalam||

Verse 13

गच्छ विप्र त्वमद्यैव आलयं स्वं महाद्युते। ब्रूहि सर्वं यथा स्वैरं करवाणि किमच्युत।। इह यमलोके।।

gaccha vipra tvamadyaiva ālayaṃ svaṃ mahādyute| brūhi sarvaṃ yathā svairaṃ karavāṇi kimacyuta|| iha yamaloke||

Verse 14

ब्राह्मण उवाच। शुद्धदानं च सुमहत्पुण्यं स्यात्तद्ब्रवीहि मे। सर्वस्य हि प्रमाणं त्वं त्रैलोक्यस्यापि सत्तम।। कालस्य विहितं आयुःप्रमाणं न प्राप्नोमि न जानामि। कालेनाप्रवर्तितं त्वामिह स्थापयितुं न शक्नोमीत्यर्थः। विहितं प्रापयामीह कञ्चनेति थ.पाठः।।

brāhmaṇa uvāca| śuddhadānaṃ ca sumahatpuṇyaṃ syāttadbravīhi me| sarvasya hi pramāṇaṃ tvaṃ trailokyasyāpi sattama|| kālasya vihitaṃ āyuḥpramāṇaṃ na prāpnomi na jānāmi| kālenāpravartitaṃ tvāmiha sthāpayituṃ na śaknomītyarthaḥ| vihitaṃ prāpayāmīha kañcaneti tha.pāṭhaḥ||

Verse 15

यम उवाच। शृणु तत्त्वेन विप्रर्पे प्रदानविधिमुत्तमम्। तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम्।।

yama uvāca| śṛṇu tattvena viprarpe pradānavidhimuttamam| tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatam||

Verse 16

तिलाश्च सम्प्रदातव्या यथाशक्ति द्विजर्षभ। नित्यदानात्सर्वकामांस्तिला निर्वर्तयन्त्युत।।

tilāśca sampradātavyā yathāśakti dvijarṣabha| nityadānātsarvakāmāṃstilā nirvartayantyuta||

Verse 17

तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसन्ति दानमेतद्ध्यनुत्तमम्। तान्प्रयच्छस्व विप्रेभअयो विधिदृष्टेन कर्मणाः।। बृहि पृच्छ।।

tilāñśrāddhe praśaṃsanti dānametaddhyanuttamam| tānprayacchasva viprebhaayo vidhidṛṣṭena karmaṇāḥ|| bṛhi pṛccha||

Verse 18

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु तिलान्दद्याद्द्विजातिषु। तिला भक्षयितव्याश्च सदा त्वालम्भं च तैः निर्घर्तयन्ति साधयन्ति।।

vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu tilāndadyāddvijātiṣu| tilā bhakṣayitavyāśca sadā tvālambhaṃ ca taiḥ nirghartayanti sādhayanti||

Verse 19

कार्यं सततमिच्छद्भिः श्रेयः सर्वात्मना गृहे। तथाऽऽपः सर्वदा देयाः पेयाश्चैव न संशयः।।

kāryaṃ satatamicchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gṛhe| tathā''paḥ sarvadā deyāḥ peyāścaiva na saṃśayaḥ||

Verse 20

पुष्करिण्यस्तटाकानि कूपांश्चैवात्र खानयेत्। एतत्सुदुर्लभतरमिह लोके द्विजोत्तम।।

puṣkariṇyastaṭākāni kūpāṃścaivātra khānayet| etatsudurlabhataramiha loke dvijottama||

Verse 21

आपो नित्यं प्रदेयास्ते पुण्यं ह्येतदनुत्तमम्। प्रपाश्च कार्या दानार्थं नित्यं ते द्विजसत्तम। भुक्तेऽप्यथ प्रदेयं तु पानीयं वै विशेषतः।।

āpo nityaṃ pradeyāste puṇyaṃ hyetadanuttamam| prapāśca kāryā dānārthaṃ nityaṃ te dvijasattama| bhukte'pyatha pradeyaṃ tu pānīyaṃ vai viśeṣataḥ||

Verse 22

पानीयाभ्यर्थिनं दृष्ट्वा प्रीत्या दत्त्वा त्वरान्वितः। वस्त्रे तन्तुप्रमाणेन दीपे निमिषवत्सरम्।।

pānīyābhyarthinaṃ dṛṣṭvā prītyā dattvā tvarānvitaḥ| vastre tantupramāṇena dīpe nimiṣavatsaram||

Verse 23

गवां रोमप्रमाणेन स्वर्गभोगमुपाश्नुते। जलबिन्दुप्रमाणेन तदेतान्युपवर्तय।।।।

gavāṃ romapramāṇena svargabhogamupāśnute| jalabindupramāṇena tadetānyupavartaya||||

Verse 24

भीष्म उवाच। इत्युक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान्। नीतश्च कारयामास सर्वं तद्यमशासनम्।।

bhīṣma uvāca| ityukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhān| nītaśca kārayāmāsa sarvaṃ tadyamaśāsanam||

Verse 25

नीत्वा तं यमदूतोऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा। ययौ स धर्मराजाय न्यवेदयत चापि तम्।।

nītvā taṃ yamadūto'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā| yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam||

Verse 26

तं धर्मराजो धर्मज्ञं पूजयित्वा प्रतापवान्। कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम्।।

taṃ dharmarājo dharmajñaṃ pūjayitvā pratāpavān| kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatam||

Verse 27

तस्यापि च यमः सर्वमुपदेशं चकार ह। प्रेत्यैत्य च ततः सर्वं चकारोक्तं यमेन तत्।।

tasyāpi ca yamaḥ sarvamupadeśaṃ cakāra ha| pretyaitya ca tataḥ sarvaṃ cakāroktaṃ yamena tat||

Verse 28

तथा प्रशंसने दीपान्यमः पितृहितेप्सया। तस्माद्दीपप्रदो नित्यं सन्तारति वै पितॄन्।।

tathā praśaṃsane dīpānyamaḥ pitṛhitepsayā| tasmāddīpaprado nityaṃ santārati vai pitṝn||

Verse 29

दातव्याः सततं दीपास्तस्माद्भरतसत्तम। देवतानां पितॄणां च चक्षुष्यं चात्मनां विभो।।

dātavyāḥ satataṃ dīpāstasmādbharatasattama| devatānāṃ pitṝṇāṃ ca cakṣuṣyaṃ cātmanāṃ vibho||

Verse 30

रत्नदानं च सुमहत्पुण्यमुक्तं जनाधिप। यस्तान्विक्रीय यजते ब्राह्मणो ह्यभयंकरम्।।

ratnadānaṃ ca sumahatpuṇyamuktaṃ janādhipa| yastānvikrīya yajate brāhmaṇo hyabhayaṃkaram||

Verse 31

यद्वै ददाति विप्रेभ्यो ब्राह्मणः प्रतिगृह्य वै। उभयोः स्यात्तदक्षय्यं दातुरादातुरेव च।।

yadvai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigṛhya vai| ubhayoḥ syāttadakṣayyaṃ dāturādātureva ca||

Verse 32

यो ददाति स्थितः स्थित्यां तादृशाय प्रतिग्रहम्। उभयोरक्षयं धर्मं तं मनुः प्राह धर्मवित्।। आलम्भनं सर्वतः स्पर्शनं उद्वर्तनमित्यर्थः।।

yo dadāti sthitaḥ sthityāṃ tādṛśāya pratigraham| ubhayorakṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ prāha dharmavit|| ālambhanaṃ sarvataḥ sparśanaṃ udvartanamityarthaḥ||

Verse 33

वाससां सम्प्रदानेनि स्वदारनिरतो नरः। सुवस्त्रश्च सुवेषश्च भवतीत्यनुशुश्रुम।।

vāsasāṃ sampradāneni svadāranirato naraḥ| suvastraśca suveṣaśca bhavatītyanuśuśruma||

Verse 34

गावः सुवर्णं च तथा तिलाश्चैवानुवर्णिताः। बहुशः पुरुषव्याघ्र वेदप्रामाण्यदर्शनात्।।

gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāścaivānuvarṇitāḥ| bahuśaḥ puruṣavyāghra vedaprāmāṇyadarśanāt||

Verse 35

विवाहांश्चैव कुर्वीत पुत्रानुत्पादयेत च। पुत्रलाभो हि कौरव्य सर्वलाभाद्विशिष्यते।।

vivāhāṃścaiva kurvīta putrānutpādayeta ca| putralābho hi kauravya sarvalābhādviśiṣyate||