Adhyaya 102

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति जलप्रभाववर्णनपूर्वकं तद्दानप्रशंसनम्।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। श्रुतं दानफलं तात यत्त्वया परिकीर्तितम्। अन्नदानं विशेषेण प्रशस्तमिह भारत।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati jalaprabhāvavarṇanapūrvakaṃ taddānapraśaṃsanam|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| śrutaṃ dānaphalaṃ tāta yattvayā parikīrtitam| annadānaṃ viśeṣeṇa praśastamiha bhārata||

Verse 2

पानीयदानमेवैतत्कथं चेह महाफलम्। इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह।।

pānīyadānamevaitatkathaṃ ceha mahāphalam| ityetacchrotumicchāmi vistareṇa pitāmaha||

Verse 3

भीष्म उवाच। हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद्भरतर्षभ। गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम। पानीयदानात्प्रभृति सर्वं वक्ष्यामि तेऽनघ।।

bhīṣma uvāca| hanta te vartayiṣyāmi yathāvadbharatarṣabha| gadatastanmamādyeha śṛṇu satyaparākrama| pānīyadānātprabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te'nagha||

Verse 4

यदन्नं यच्च पानीयं सम्प्रदायाश्नुते फलम्। न ताभ्यां परमं दानं किञ्चिदस्तीति मे मनः।।

yadannaṃ yacca pānīyaṃ sampradāyāśnute phalam| na tābhyāṃ paramaṃ dānaṃ kiñcidastīti me manaḥ||

Verse 5

अन्नात्प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वशः। तस्मादन्नं परं लोके सर्वदानेषु कथ्यते।।

annātprāṇabhṛtastāta pravartante hi sarvaśaḥ| tasmādannaṃ paraṃ loke sarvadāneṣu kathyate||

Verse 6

अन्नाद्बलं च तेजश्च प्राणिनां वर्धते सदा। अन्नादानमतस्तस्माच्छ्रेष्ठमाह प्रजापतिः।।

annādbalaṃ ca tejaśca prāṇināṃ vardhate sadā| annādānamatastasmācchreṣṭhamāha prajāpatiḥ||

Verse 7

सावित्र्या ह्यपि कौन्तेय श्रूयते वचनं शुभम्। यच्चेदं नान्यथा चैतद्देव सत्रे महामखे।।

sāvitryā hyapi kaunteya śrūyate vacanaṃ śubham| yaccedaṃ nānyathā caitaddeva satre mahāmakhe||

Verse 8

अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत। प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते।।

anne datte nareṇeha prāṇā dattā bhavantyuta| prāṇadānāddhi paramaṃ na dānamiha vidyate||

Verse 9

श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्वचः। प्राणान्दत्त्वा कपोताय यत्प्राप्तं शिबिना पुरा।।

śrutaṃ hi te mahābāho lomaśasyāpi tadvacaḥ| prāṇāndattvā kapotāya yatprāptaṃ śibinā purā||

Verse 10

यां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्न विशाम्पते। ततो विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नः श्रुतं।।

yāṃ gatiṃ labhate dattvā dvijasyānna viśāmpate| tato viśiṣṭāṃ gacchanti prāṇadā iti naḥ śrutaṃ||

Verse 11

अन्नं चापि प्रभवति पानीयात्कुरुसत्तम। नीरजातेन हि विना न किञ्चित्सम्प्रवर्तते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्व्यधिकशततमोऽध्यायः।। 102 ।।

annaṃ cāpi prabhavati pānīyātkurusattama| nīrajātena hi vinā na kiñcitsampravartate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi dvyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 102 ||

Verse 12

नीरजातश्च भगवान्सोमो ग्रहगणेश्वरः। अमृतं च सुधा चैव सुधा चैवामृतं तथा।। नीरजातेन जलोद्भवेन धान्यादिना।।

nīrajātaśca bhagavānsomo grahagaṇeśvaraḥ| amṛtaṃ ca sudhā caiva sudhā caivāmṛtaṃ tathā|| nīrajātena jalodbhavena dhānyādinā||

Verse 13

अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्च जलोद्भवाः। यतः प्राणभृतां प्राणाः सम्भवन्ति विशाम्पते।।

annauṣadhyo mahārāja vīrudhaśca jalodbhavāḥ| yataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥ sambhavanti viśāmpate||

Verse 14

देवानाममृतं ह्यन्नं नागानां च सुधा तथा। पितॄणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुधः।।

devānāmamṛtaṃ hyannaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā| pitṝṇāṃ ca svadhā proktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ||

Verse 15

अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिणः। तच्च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात्सम्प्रवर्तते।।

annameva manuṣyāṇāṃ prāṇānāhurmanīṣiṇaḥ| tacca sarvaṃ naravyāghra pānīyātsampravartate||

Verse 16

तस्मात्पानीयदानाद्वै न परं विद्यते क्वचित्। तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद्भूतिमात्मनः।।

tasmātpānīyadānādvai na paraṃ vidyate kvacit| tacca dadyānnaro nityaṃ yadīcchedbhūtimātmanaḥ||

Verse 17

धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते। शत्रूंश्चाप्यधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयदः।।

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ jaladānamihocyate| śatrūṃścāpyadhi kaunteya sadā tiṣṭhati toyadaḥ||

Verse 18

सर्वकामानवाप्नोति कीर्तिं चैव हि शाश्वतीम्। प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्च प्रमुच्यते।।

sarvakāmānavāpnoti kīrtiṃ caiva hi śāśvatīm| pretya cānantyamaśnāti pāpebhyaśca pramucyate||

Verse 19

तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्गं गत्वा महाद्युते। अक्षयान्समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः।।

toyado manujavyāghra svargaṃ gatvā mahādyute| akṣayānsamavāpnoti lokānityabravīnmanuḥ||