Adhyaya 101

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति जलतिलभूम्यन्नगोदानादिफलकथनम्। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ। यत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiramprati jalatilabhūmyannagodānādiphalakathanam| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchatyupānahau| yatphalaṃ tasya bhavati tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। उपानहौ प्रयच्छेद्यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः। मर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपि।।

bhīṣma uvāca| upānahau prayacchedyo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ| mardate kaṇṭakānsarvānviṣamānnistaratyapi||

Verse 3

स शत्रूणामुपरि च सन्तिष्ठति युधिष्ठिर। यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशाम्पते।।

sa śatrūṇāmupari ca santiṣṭhati yudhiṣṭhira| yānaṃ cāśvatarīyuktaṃ tasya śubhraṃ viśāmpate||

Verse 4

उपतिष्ठति कौन्तेय रौप्यकाञ्चनभूषितम्। शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि।।

upatiṣṭhati kaunteya raupyakāñcanabhūṣitam| śakaṭaṃ damyasaṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम्। गोदाने चान्नदाने च भूयस्तद्ब्रूहि कौरव।।

yudhiṣṭhira uvāca| yatphalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam| godāne cānnadāne ca bhūyastadbrūhi kaurava||

Verse 6

भीष्म उवाच। शृणुष्व मम कौन्तैय तिलदानस्य यत्फलम्। निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम।।

bhīṣma uvāca| śṛṇuṣva mama kauntaiya tiladānasya yatphalam| niśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama||

Verse 7

पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवा। तिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकाधिकशततमोऽध्यायः।। 101 ।।

pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā| tiladānena vai tasmātpitṛpakṣaḥ pramodate|| || iti śrīmanmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi ekādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 101 ||

Verse 8

माघमासे तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति। सर्वसत्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति।।

māghamāse tilānyastu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati| sarvasatvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati||

Verse 9

सर्वसत्रैश्च यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन्। न चाकामेन दातव्यं तिलैः श्राद्धं कदाचन।। वै पुण्यं पितृलोके महीयते इति ध.पाठः।।

sarvasatraiśca yajate yastilairyajate pitṝn| na cākāmena dātavyaṃ tilaiḥ śrāddhaṃ kadācana|| vai puṇyaṃ pitṛloke mahīyate iti dha.pāṭhaḥ||

Verse 10

महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः। ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो

maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtāstilāḥ| tato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho

Verse 11

पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः। तस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते।।

pauṣṭikā rūpadāścaiva tathā pāpavināśanāḥ| tasmātsarvapradānebhyastiladānaṃ viśiṣyate||

Verse 12

आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा। महर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः।।

āpastambaśca medhāvī śaṅkhaśca likhitastathā| maharṣirgautamaścāpi tiladānairdivaṃ gatāḥ||

Verse 13

तिलहोमरता विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः। समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः।।

tilahomaratā viprāḥ sarve saṃyatamaithunāḥ| samā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ||

Verse 14

सर्वेषामिति दानानां तिलदानं विशिष्यते। अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते।।

sarveṣāmiti dānānāṃ tiladānaṃ viśiṣyate| akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānamihocyate||

Verse 15

उच्छिन्ने तु पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परन्तपः। तिलैरग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान्गतिमुत्तमाम्।।

ucchinne tu purā havye kuśikarṣiḥ parantapaḥ| tilairagnitrayaṃ hutvā prāptavāngatimuttamām||

Verse 16

इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम्। विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते।।

iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānamanuttamam| vidhānaṃ yena vidhinā tilānāmiha śasyate||

Verse 17

अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम्। समागमे महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा।।

ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭumicchatām| samāgame mahārāja brahmaṇā vai svayaṃbhuvā||

Verse 18

देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागे यियश्रवः। शुभं देशमयाचन्त यजेम इति पार्थिव।।

devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāge yiyaśravaḥ| śubhaṃ deśamayācanta yajema iti pārthiva||

Verse 19

देवा ऊचुः। भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च। यजेम हि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया।।

devā ūcuḥ| bhagavaṃstvaṃ prabhurbhūmeḥ sarvasya tridivasya ca| yajema hi mahābhāga yajñaṃ bhavadanujñayā||

Verse 20

नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते। त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च। प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि।।

nānanujñātabhūmirhi yajñasya phalamaśnute| tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca| prabhurbhavasi tasmāttvaṃ samanujñātumarhasi||

Verse 21

ब्रह्मोवाच। ददानि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाः। यस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञान्काश्यपनन्दनाः।।

brahmovāca| dadāni medinībhāgaṃ bhavadbhyo'haṃ surarṣabhāḥ| yasmindeśe kariṣyadhvaṃ yajñānkāśyapanandanāḥ||

Verse 22

दैवा ऊचुः। भगवन्कृतकामाः स्म यक्ष्महे स्वाप्तदक्षिणैः। इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्ति नित्यदा।। सर्वकामैश्च जयति यस्तिलैरिति नच कामेन दातव्यमिति च ध.पाठः।।

daivā ūcuḥ| bhagavankṛtakāmāḥ sma yakṣmahe svāptadakṣiṇaiḥ| imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanti nityadā|| sarvakāmaiśca jayati yastilairiti naca kāmena dātavyamiti ca dha.pāṭhaḥ||

Verse 23

ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिः। असितो देवलश्चैव देवयज्ञमुपागमन्।।

tato'gastyaśca kaṇvaśca bhṛguratrirvṛṣākapiḥ| asito devalaścaiva devayajñamupāgaman||

Verse 24

ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युतम्। तथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः।।

tato devā mahātmāna ījire yajñamacyutam| tathā samāpayāmāsuryathākālaṃ surarṣabhāḥ||

Verse 25

त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे। षष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे।

ta iṣṭayajñāstridaśā himavatyacalottame| ṣaṣṭhamaṃśaṃ kratostasya bhūmidānaṃ pracakrire|

Verse 26

प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम्। न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते।।

prādeśamātraṃ bhūmestu yo dadyādanupaskṛtam| na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇyavāpnute||

Verse 27

शीतवातातपसहां यागभूमिं सुसंस्कृताम्। प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते।। इमं हिमवत्सन्निहितम्।।

śītavātātapasahāṃ yāgabhūmiṃ susaṃskṛtām| pradāya suralokasthaḥ puṇyānte'pi na cālyate|| imaṃ himavatsannihitam||

Verse 28

मुदितो वसति प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव। पतिश्रयप्रदानाच्च सोऽपि स्वर्गे महीयते।।

mudito vasati prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva| patiśrayapradānācca so'pi svarge mahīyate||

Verse 29

अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः। गृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते।।

adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ| gṛhe yasya vasettuṣṭaḥ pradhānaṃ lokamaśnute||

Verse 30

तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं दृढम्। आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम।।

tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ dṛḍham| āsaptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama||

Verse 31

क्षेत्रभूमिं ददल्लोके शुभां श्रियमवाप्नुयात्। रत्नभूमिं प्रदद्यात्तु कुलवंशं प्रवर्धयेत्।।

kṣetrabhūmiṃ dadalloke śubhāṃ śriyamavāpnuyāt| ratnabhūmiṃ pradadyāttu kulavaṃśaṃ pravardhayet||

Verse 32

न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात्कथञ्चन। न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम्।।

na coṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyātkathañcana| na śmaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitām||

Verse 33

पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत्तु यः। तद्भूमिं वाऽपि पितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते।। प्रतिश्रयो वासार्थं स्थलम्।।

pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirvapettu yaḥ| tadbhūmiṃ vā'pi pitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate|| pratiśrayo vāsārthaṃ sthalam||

Verse 34

तस्मात्क्रीत्वा महीं दद्यात्स्वल्पामपि विचक्षणः। पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः।। तद्भूमिं परकीयां भूमिं वा यो निर्वपेत् पितृभिः पितृभ्यो दद्यात्तर्हि तच्छ्राद्धं तद्भूमिदानाख्यं कर्म चोभयं विहन्यते वृथा भवति।।

tasmātkrītvā mahīṃ dadyātsvalpāmapi vicakṣaṇaḥ| piṇḍaḥ pitṛbhyo datto vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ|| tadbhūmiṃ parakīyāṃ bhūmiṃ vā yo nirvapet pitṛbhiḥ pitṛbhyo dadyāttarhi tacchrāddhaṃ tadbhūmidānākhyaṃ karma cobhayaṃ vihanyate vṛthā bhavati||

Verse 35

अटवी पर्वताश्चैव नद्यस्तीर्थानि यानि च। सर्वाण्यस्वामिकान्याद्दुर्न हि तत्र परिग्रहः।।

aṭavī parvatāścaiva nadyastīrthāni yāni ca| sarvāṇyasvāmikānyāddurna hi tatra parigrahaḥ||

Verse 36

इत्येतद्भूमिदानस्य फलमुक्तं विशाम्पते। अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ।।

ityetadbhūmidānasya phalamuktaṃ viśāmpate| ataḥ paraṃ tu godānaṃ kīrtayiṣyāmi te'nagha||

Verse 37

गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात्सर्वेभ्य एव च। तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः सहास्थितः।।

gāvo'dhikāstapasvibhyo yasmātsarvebhya eva ca| tasmānmaheśvaro devastapastābhiḥ sahāsthitaḥ||

Verse 38

ब्राह्मे लोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत। यां तां ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम्।।

brāhme loke vasantyetāḥ somena saha bhārata| yāṃ tāṃ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṃ gatim||

Verse 39

पयसा हविषा दध्ना शकृता चाथ चर्मणा। अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत।।

payasā haviṣā dadhnā śakṛtā cātha carmaṇā| asthibhiścopakurvanti śṛṅgairvālaiśca bhārata||

Verse 40

नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते। न वर्षविषयं वाऽपि दुःखमासां भवत्युत।।

nāsāṃ śītātapau syātāṃ sadaitāḥ karma kurvate| na varṣaviṣayaṃ vā'pi duḥkhamāsāṃ bhavatyuta||

Verse 41

ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात्पारमकं पदम्। एकं गोब्राह्मणं तस्मात्प्रवदन्ति मनीषिणः।।

brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmātpāramakaṃ padam| ekaṃ gobrāhmaṇaṃ tasmātpravadanti manīṣiṇaḥ||

Verse 42

रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताः। अतश्चर्मण्वती राजन्गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता। पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिताः।।

rantidevasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥ| ataścarmaṇvatī rājangocarmabhyaḥ pravartitā| paśutvācca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥ||

Verse 43

ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते। निस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव।।

tā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpate| nistaredāpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamastho'pi pārthiva||

Verse 44

गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपद्यते। सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप।।

gavāṃ sahasradaḥ pretya narakaṃ na prapadyate| sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa||

Verse 45

अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपः। तस्माद्ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति।।

amṛtaṃ vai gavāṃ kṣīramityāha tridaśādhipaḥ| tasmāddadāti yo dhenumamṛtaṃ sa prayacchati||

Verse 46

अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुः। तस्माद्ददाति यो धेनुं स हौम्यं सम्प्रयच्छति।। तस्यां क्रीतायाम्।।

agnīnāmavyayaṃ hyetaddhaumyaṃ vedavido viduḥ| tasmāddadāti yo dhenuṃ sa haumyaṃ samprayacchati|| tasyāṃ krītāyām||

Verse 47

स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम्। विप्रे गुणयुते दद्यात्स वै स्वर्गे महीयते।।

svargo vai mūrtimāneṣa vṛṣabhaṃ yo gavāṃ patim| vipre guṇayute dadyātsa vai svarge mahīyate||

Verse 48

प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ। तस्माद्ददाति यो धेनुं प्राणानेष प्रयच्छति।।

prāṇā vai prāṇināmete procyante bharatarṣabha| tasmāddadāti yo dhenuṃ prāṇāneṣa prayacchati||

Verse 49

गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुः। तस्माद्ददाति यो धेनुं शरणं सम्प्रयच्छति।।

gāvaḥ śaraṇyā bhūtānāmiti vedavido viduḥ| tasmāddadāti yo dhenuṃ śaraṇaṃ samprayacchati||

Verse 50

न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके। गोजीविने न दातव्या तथा गौर्भरतर्षभ। गोरसानां न विक्रेतू रसं च यजनस्य च।।

na vadhārthaṃ pradātavyā na kīnāśe na nāstike| gojīvine na dātavyā tathā gaurbharatarṣabha| gorasānāṃ na vikretū rasaṃ ca yajanasya ca||

Verse 51

ददत्स तादृशानां वै नरो गां पापकर्मणाम्। अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्महर्षयः।।

dadatsa tādṛśānāṃ vai naro gāṃ pāpakarmaṇām| akṣayaṃ narakaṃ yātītyevamāhurmaharṣayaḥ||

Verse 52

न कृशां नापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथा। न व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद्गां ब्राह्मणाय वै।।

na kṛśāṃ nāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rogānvitāṃ tathā| na vyaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyādgāṃ brāhmaṇāya vai||

Verse 53

दशगोसहस्रदः सम्यक् शक्रेण सह मोदते। अक्षयाँल्लभते लोकान्नरः शतसहस्रशः।।

daśagosahasradaḥ samyak śakreṇa saha modate| akṣayā~llabhate lokānnaraḥ śatasahasraśaḥ||

Verse 54

इत्येतद्गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम्। तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत।।

ityetadgopradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitam| tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata||

Verse 55

अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षते। अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः।।

annadānaṃ pradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate| annasya hi pradānena rantidevo divaṃ gataḥ||

Verse 56

श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिप। स्वायंभुवं महात्स्थानं स गच्छति नराधिप।। आकुञ्चितमपि ह्येतद्धव्यं वेदविदो विदुरिति ध.पाठः।।

śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ yaḥ prayacchati bhūmipa| svāyaṃbhuvaṃ mahātsthānaṃ sa gacchati narādhipa|| ākuñcitamapi hyetaddhavyaṃ vedavido viduriti dha.pāṭhaḥ||

Verse 57

न हिरण्यैर्न वासोभिर्नान्यदानेन भारत। प्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथा ह्यन्नप्रदाः प्रभो।।

na hiraṇyairna vāsobhirnānyadānena bhārata| prāpnuvanti narāḥ śreyo yathā hyannapradāḥ prabho||

Verse 58

अन्नं वै प्रथमं द्रव्यमन्नं श्रीश्च परा मता। अन्नात्प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा।। स्वयंभुवं महाभागं स पश्यति नराधिपेति ध.पाठः।।

annaṃ vai prathamaṃ dravyamannaṃ śrīśca parā matā| annātprāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṃ balaṃ tathā|| svayaṃbhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipeti dha.pāṭhaḥ||

Verse 59

सद्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः। न स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवमाह पराशरः।।

sadyo dadāti yaścānnaṃ sadaikāgramanā naraḥ| na sa durgāṇyavāpnotītyevamāha parāśaraḥ||

Verse 60

अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्योऽन्नं निवेदयेत्। यदन्ना हि नरा राजंस्तदन्नास्तस्य देवतः।।

arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyo'nnaṃ nivedayet| yadannā hi narā rājaṃstadannāstasya devataḥ||

Verse 61

कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु योऽन्नदानं करोत्युत। स सन्तरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते।।

kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yo'nnadānaṃ karotyuta| sa santarati durgāṇi pretya cānantyamaśnute||

Verse 62

अभुक्त्वाऽतिथेये चान्नं प्रयच्छेद्यः समाहितः। स वै ब्रह्मविदां लोकान्प्राप्नुयाद्भरतर्षभ।।

abhuktvā'titheye cānnaṃ prayacchedyaḥ samāhitaḥ| sa vai brahmavidāṃ lokānprāpnuyādbharatarṣabha||

Verse 63

सुकृच्छ्रामापदं प्राप्तश्चान्नदः पुरुषस्तरेत्। पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति।।

sukṛcchrāmāpadaṃ prāptaścānnadaḥ puruṣastaret| pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati||

Verse 64

इत्येतदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह। भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम्।।

ityetadannadānasya tiladānasya caiva ha| bhūmidānasya ca phalaṃ godānasya ca kīrtitam||