Adhyaya 97

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सयुक्तिकं युद्धस्य धर्म्यत्वसमर्थनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। क्षत्रधर्माद्धि पापीयान्न धर्मोऽस्ति नराधिप। अपयाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः।। 97।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sayuktikaṃ yuddhasya dharmyatvasamarthanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kṣatradharmāddhi pāpīyānna dharmo'sti narādhipa| apayāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptanavatitamo'dhyāyaḥ|| 97||

Verse 2

अथ स्म कर्मणा केन लोकाञ्जयति पार्थिवः। विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ।। महाजनं कटकाश्रितं वैश्यादिजनम्।।

atha sma karmaṇā kena lokāñjayati pārthivaḥ| vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha|| mahājanaṃ kaṭakāśritaṃ vaiśyādijanam||

Verse 3

भीष्म उवाच। निग्रहेण च पापानां साधूनां संग्रहेण च। यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयोऽमलाः।।

bhīṣma uvāca| nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ saṃgraheṇa ca| yajñairdānaiśca rājāno bhavanti śucayo'malāḥ||

Verse 4

उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः। त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः।। केन तद्वधप्रायश्चित्तं कृत्वा पुण्यफलमाप्नोतीत्यर्थः।।

uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ| ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ|| kena tadvadhaprāyaścittaṃ kṛtvā puṇyaphalamāpnotītyarthaḥ||

Verse 5

अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः। अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां विवर्धते।। उपरुन्धन्ति पीडयन्ति।।

apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ| anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyameṣāṃ vivardhate|| uparundhanti pīḍayanti||

Verse 6

यथैव क्षेत्रनिर्याता निर्यातं क्षेत्रमेव च। हिनस्ति धान्यकक्षं च न च धान्यं विनश्यति।। अपविध्यन्ति दूरीकुर्वन्ति।।

yathaiva kṣetraniryātā niryātaṃ kṣetrameva ca| hinasti dhānyakakṣaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati|| apavidhyanti dūrīkurvanti||

Verse 7

एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्याननेकधा। तस्यैषा निष्कृतिर्दृष्टा भूतानां भावनं पुनः।। निर्याता तृणाद्यपनयेन शोधकः। कक्षं तृणं। क्षेत्रनिर्वाहो निर्दहेत्क्षेत्रमेकदा इति द. पाठः।।

evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyānanekadhā| tasyaiṣā niṣkṛtirdṛṣṭā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ|| niryātā tṛṇādyapanayena śodhakaḥ| kakṣaṃ tṛṇaṃ| kṣetranirvāho nirdahetkṣetramekadā iti da. pāṭhaḥ||

Verse 8

यो भूतानि सदाऽनर्थाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति। दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट्।।

yo bhūtāni sadā'narthādvadhātkleśācca rakṣati| dasyubhyaḥ prāṇadānātsa dhanadaḥ sukhado virāṭ||

Verse 9

स सर्वयज्ञारीजानो राजाऽथाभयदक्षिणैः। अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्।।

sa sarvayajñārījāno rājā'thābhayadakṣiṇaiḥ| anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām||

Verse 10

ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योऽभिनिष्पत्य युध्यति। आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः।। भावनं वर्धनम्। पावनं महदिति द. पाठः।।

brāhmaṇārthe samutpanne yo'bhiniṣpatya yudhyati| ātmānaṃ yūpamutsṛjya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ|| bhāvanaṃ vardhanam| pāvanaṃ mahaditi da. pāṭhaḥ||

Verse 11

अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्य शरांस्तथा। न तस्मान्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन।।

abhīto vikirañśatrūnpratigṛhya śarāṃstathā| na tasmāntridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃcana||

Verse 12

तस्य शस्त्राणि यावन्ति त्वचं भिन्दन्ति संयुगे। तावतः सोऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान्।।

tasya śastrāṇi yāvanti tvacaṃ bhindanti saṃyuge| tāvataḥ so'śnute lokānsarvakāmaduho'kṣayān||

Verse 13

यदस्य रुधिरं गात्रादाहवे संप्रवर्तते। सह तेनैव स्रावेण सर्वपापैः प्रमुच्यते।।

yadasya rudhiraṃ gātrādāhave saṃpravartate| saha tenaiva srāveṇa sarvapāpaiḥ pramucyate||

Verse 14

यानि दुःखानि सहते प्राणानामतिपातने। न तपोऽस्ति ततो भूय इति धर्मविदो विदुः।।

yāni duḥkhāni sahate prāṇānāmatipātane| na tapo'sti tato bhūya iti dharmavido viduḥ||

Verse 15

पृष्ठतो भीरवः सङ्ख्ये वर्तन्ते धर्मपूरुषाः। शूराच्छरणमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनम्।।

pṛṣṭhato bhīravaḥ saṅkhye vartante dharmapūruṣāḥ| śūrāccharaṇamicchantaḥ parjanyādiva jīvanam||

Verse 16

यदि शूरं तथा क्षेमे प्रतीक्षेरन्यथा भये। प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा।।

yadi śūraṃ tathā kṣeme pratīkṣeranyathā bhaye| pratirūpaṃ janāḥ kuryurna ca tadvartate tathā||

Verse 17

यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम्। युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा।।

yadi te kṛtamājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam| yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryuste na ca tadvartate tathā||

Verse 18

पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम्। संग्रामेऽनीकवेलायामुत्कृष्टेषु पतत्सु च।। आत्मानं देहयूपं यज्ञस्तम्भं उत्सृज्य उच्छ्रित्य। यज्ञो युद्धयज्ञः।।

puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahadantaram| saṃgrāme'nīkavelāyāmutkṛṣṭeṣu patatsu ca|| ātmānaṃ dehayūpaṃ yajñastambhaṃ utsṛjya ucchritya| yajño yuddhayajñaḥ||

Verse 19

पतत्यभिमुखं शूरः परान्भीरुः पलायते। आस्थाय स्वर्ग्यमध्वानं सहायान्विषमे त्यजन्।। अनीकवेलायां अनीकानां संघट्टकाले।।

patatyabhimukhaṃ śūraḥ parānbhīruḥ palāyate| āsthāya svargyamadhvānaṃ sahāyānviṣame tyajan|| anīkavelāyāṃ anīkānāṃ saṃghaṭṭakāle||

Verse 20

मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्टाऽधर्मपूरुषान्।।

mā sma tāṃstādṛśāṃstāta janiṣṭā'dharmapūruṣān||

Verse 21

ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः। अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः।।

ye sahāyānraṇe hitvā svastimanto gṛhānyayuḥ| asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ||

Verse 22

त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुमिच्छति। तं हन्युः काष्ठलोहैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना। पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशाः।। विषमे प्राणसंकटे त्यजन् भीरुरिति संबन्धः।।

tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svānprāṇāṃstrātumicchati| taṃ hanyuḥ kāṣṭhalohairvā daheyurvā kaṭāgninā| paśuvanmārayeyurvā kṣatriyā ye syurīdṛśāḥ|| viṣame prāṇasaṃkaṭe tyajan bhīruriti saṃbandhaḥ||

Verse 23

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत्। विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन्।।

adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yacchayyāmaraṇaṃ bhavet| visṛjañśleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan||

Verse 24

अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति। क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः।।

avikṣatena dehena pralayaṃ yo'dhigacchati| kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ||

Verse 25

न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते। शौण्डीराणामशौण्डीर्यमधर्मं कृपणं च तत्।। ते तृणमये कटे बद्ध्वा दहनं कटाग्निना दाहः।।

na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate| śauṇḍīrāṇāmaśauṇḍīryamadharmaṃ kṛpaṇaṃ ca tat|| te tṛṇamaye kaṭe baddhvā dahanaṃ kaṭāgninā dāhaḥ||

Verse 26

इदं कृच्छ्रमहो दुःखं पापीय इति निष्टनन्। प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्याननुशोचयन्।। शौण्डीराणां शूरत्वाभिमानवताम्।।

idaṃ kṛcchramaho duḥkhaṃ pāpīya iti niṣṭanan| pratidhvastamukhaḥ pūtiramātyānanuśocayan|| śauṇḍīrāṇāṃ śūratvābhimānavatām||

Verse 27

अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युमपीच्छति। वीरो दृप्तो मनस्वी च नेदृशं मृत्युमर्हति।।

arogāṇāṃ spṛhayate muhurmṛtyumapīcchati| vīro dṛpto manasvī ca nedṛśaṃ mṛtyumarhati||

Verse 28

रणेषु कदनं कृत्वा सुहृद्भिः प्रतिपूजित। तीक्ष्णैः शस्त्रैरभिक्लिष्टः क्षत्रियो मुत्युमर्हति।।

raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā suhṛdbhiḥ pratipūjita| tīkṣṇaiḥ śastrairabhikliṣṭaḥ kṣatriyo mutyumarhati||

Verse 29

शूरो हि सत्वमन्युभ्यामाविष्टो युध्यते मशम्। कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते।।

śūro hi satvamanyubhyāmāviṣṭo yudhyate maśam| kṛtyamānāni gātrāṇi parairnaivāvabudhyate||

Verse 30

स सङ्ख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम्। स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम्।।

sa saṅkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam| svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām||

Verse 31

सर्वोपायै रणमुखमातिष्ठंस्त्यक्तजीवितः। प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठमदर्शयन्।।

sarvopāyai raṇamukhamātiṣṭhaṃstyaktajīvitaḥ| prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭhamadarśayan||

Verse 32

यत्रयत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवारितः। अक्षयांल्लभते लोकान्यदि दैन्यं न सेवते।।

yatrayatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ parivāritaḥ| akṣayāṃllabhate lokānyadi dainyaṃ na sevate||