Adhyaya 96

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राजधर्मकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः। अधर्मविजयं लब्ध्वा को नु मन्येत भूमिपः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājadharmakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ| adharmavijayaṃ labdhvā ko nu manyeta bhūmipaḥ||

Verse 2

अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च। पातयत्येव राजानं महीं च भरतर्षभ।।

adharmayukto vijayo hyadhruvo'svargya eva ca| pātayatyeva rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha||

Verse 3

विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम्। कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत्।।

viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam| kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet||

Verse 4

बलेन विजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः। संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि जधर्मपर्वणि षण्णवतितमोऽध्यायः।। 96।।

balena vijito yaśca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ| saṃvatsaraṃ vipraṇayettasmājjātaḥ punarbhavet|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi jadharmaparvaṇi ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ|| 96||

Verse 5

नार्वाक्संवत्सरात्कन्या प्रष्टव्या विक्रमाहृता। एवमेव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसा हृतम्।। --णयेद्दासोऽस्मीति वदेति तं शिक्षयेत्। ततः संवत्सरादूध्वरा एवाऽब्रुवन्नपि ततो जातो जेतुः पुत्रएव भवेत्। ततश्च मोक्तव्य इत्यर्थः।।

nārvāksaṃvatsarātkanyā praṣṭavyā vikramāhṛtā| evameva dhanaṃ sarvaṃ yaccānyatsahasā hṛtam|| --ṇayeddāso'smīti vadeti taṃ śikṣayet| tataḥ saṃvatsarādūdhvarā evā'bruvannapi tato jāto jetuḥ putraeva bhavet| tataśca moktavya ityarthaḥ||

Verse 6

न तु वध्ये धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः। युञ्जीरन्नप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा पुनर्भवेत्।।

na tu vadhye dhanaṃ tiṣṭhetpibeyurbrāhmaṇāḥ payaḥ| yuñjīrannapyanaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā punarbhavet||

Verse 7

राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते। नान्यो राजानमभ्यस्येदराजन्यः कथंचन।। नश्व संवत्सरं कन्याः स्प्रष्टव्याः सहसाहृताः इति ड. पाठः।।

rājñā rājaiva yoddhavyastathā dharmo vidhīyate| nānyo rājānamabhyasyedarājanyaḥ kathaṃcana|| naśva saṃvatsaraṃ kanyāḥ spraṣṭavyāḥ sahasāhṛtāḥ iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 8

अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणोऽन्तरा। शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत्।।

anīkayoḥ saṃhatayoryadīyādbrāhmaṇo'ntarā| śāntimicchannubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet||

Verse 9

मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं योऽभिलङ्घयेत्। अथ चेल्लङ्घयेदेव मर्यादां क्षत्रियब्रुवः। असङ्ख्येपतदूर्ध्वं स्यादनादेयश्च संसदि।। अभ्यस्येदभिमुखं शस्त्रं क्षिपेत्।।

maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyādbrāhmaṇaṃ yo'bhilaṅghayet| atha cellaṅghayedeva maryādāṃ kṣatriyabruvaḥ| asaṅkhyepatadūrdhvaṃ syādanādeyaśca saṃsadi|| abhyasyedabhimukhaṃ śastraṃ kṣipet||

Verse 10

यस्तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च। तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः।। क्षत्रियब्रुवः क्षत्रियाधमः।।

yastu dharmavilopena maryādābhedanena ca| tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣurmahīpatiḥ|| kṣatriyabruvaḥ kṣatriyādhamaḥ||

Verse 11

धर्मलब्धाद्धि विजयाल्लाभः कोऽभ्यधिको भवेत्।।

dharmalabdhāddhi vijayāllābhaḥ ko'bhyadhiko bhavet||

Verse 12

सहसा न्याय्यभूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत्। सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः।।

sahasā nyāyyabhūtāni kṣiprameva prasādayet| sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ||

Verse 13

भुज्यमाना ह्यभोगेन स्वराष्ट्रादभितापिताः। अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः।।

bhujyamānā hyabhogena svarāṣṭrādabhitāpitāḥ| amitrānparyupāsīranvyasanaughapratīkṣiṇaḥ||

Verse 14

अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रमापदि। संतुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः।। असंख्येयः क्षत्रियेषु न गणनीयः।।

amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipramāpadi| saṃtuṣṭāḥ sarvato rājanrājavyasanakāṅkṣiṇaḥ|| asaṃkhyeyaḥ kṣatriyeṣu na gaṇanīyaḥ||

Verse 15

नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन। जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजेदेकदा नरः।। अमित्रोपग्रहं तद्वैरिणामानुकूल्यम्। ते बलाद्भुज्यमानाः।।

nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṃcana| jīvitaṃ hyapyaticchinnaḥ saṃtyajedekadā naraḥ|| amitropagrahaṃ tadvairiṇāmānukūlyam| te balādbhujyamānāḥ||

Verse 16

अल्पेनापि च संयुक्तस्तुष्यते नापराधितः। शुद्धं जीवितमेवापि तादृशो बहुमन्यते।।

alpenāpi ca saṃyuktastuṣyate nāparādhitaḥ| śuddhaṃ jīvitamevāpi tādṛśo bahumanyate||

Verse 17

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः। संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः।।

yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ| saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ||

Verse 18

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसत्तमाः। पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकविदुच्यते।।

ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasattamāḥ| pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokaviducyate||

Verse 19

एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः। अन्येऽपि चैव विजयं विजिगीषन्ति पार्थिवाः।।

etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ| anye'pi caiva vijayaṃ vijigīṣanti pārthivāḥ||

Verse 20

भूमिवर्जं धनं राजा जित्वा राजन्महाहवे। अपि चान्नोषधीः शश्वदाजहार प्रतर्दनः।।

bhūmivarjaṃ dhanaṃ rājā jitvā rājanmahāhave| api cānnoṣadhīḥ śaśvadājahāra pratardanaḥ||

Verse 21

अग्रिहोत्राग्निशेषं च हविर्भोजनमेव च। आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतोऽभवत्।। विनिकर्तव्यो निकृत्य वञ्चयितव्यः।।

agrihotrāgniśeṣaṃ ca havirbhojanameva ca| ājahāra divodāsastato viprakṛto'bhavat|| vinikartavyo nikṛtya vañcayitavyaḥ||

Verse 22

सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ। अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसार्थाच्च भारत।।

sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau| anyatra śrotriyasvācca tāpasārthācca bhārata||

Verse 23

उच्चावचानि वित्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर। आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते।। अग्निशेषं यज्ञाङ्गभूतं हविः। भोजनं सिद्धान्नम्। एतन्न हर्तव्यमित्यर्थः। विप्रकृतो वञ्चितः।।

uccāvacāni vittāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira| āsanrājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tanmama rocate|| agniśeṣaṃ yajñāṅgabhūtaṃ haviḥ| bhojanaṃ siddhānnam| etanna hartavyamityarthaḥ| viprakṛto vañcitaḥ||

Verse 24

सर्वविद्यातिरेकेण जयमिच्छेन्महीपतिः। न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः।।

sarvavidyātirekeṇa jayamicchenmahīpatiḥ| na māyayā na dambhena ya icchedbhūtimātmanaḥ||