Adhyaya 93

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वामदेवसुमनस्संवादानुवादः।। 1।। वामदेव उवाच। यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः। तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रिनवतितमोऽध्यायः।। 93।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vāmadevasumanassaṃvādānuvādaḥ|| 1|| vāmadeva uvāca| yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥ| tāṃ vṛttimupajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi trinavatitamo'dhyāyaḥ|| 93||

Verse 2

राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम्। अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति।। यत्र राष्ट्रे। प्रणयते आरोपयति।।

rājānamanuvartante taṃ pāpābhipravartakam| avinītamanuṣyaṃ tatkṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati|| yatra rāṣṭre| praṇayate āropayati||

Verse 3

यद्वॄत्तमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः। तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते।। अनुवर्तन्तेऽन्ये।।

yadvṝttamupajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ| tadeva viṣamasthasya svajano'pi na mṛṣyate|| anuvartante'nye||

Verse 4

साहसप्रवृत्ते र्यत्र किंचिदुल्वणमाचरेत्। अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति।।

sāhasapravṛtte ryatra kiṃcidulvaṇamācaret| aśāstralakṣaṇo rājā kṣiprameva vinaśyati||

Verse 5

सद्वॄत्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते। जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः।। प्रकृतिः स्वधर्मः। विषमः कुमार्गः।।

sadvṝttācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate| jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ|| prakṛtiḥ svadharmaḥ| viṣamaḥ kumārgaḥ||

Verse 6

द्विषन्तं कृतकल्याणं गृहीत्वा नृपतिं रणे। यो न नयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः।। जित्तानामापन्नानाम्। अजितानां स्वस्थानाम्।।

dviṣantaṃ kṛtakalyāṇaṃ gṛhītvā nṛpatiṃ raṇe| yo na nayate dveṣātkṣatradharmādapaiti saḥ|| jittānāmāpannānām| ajitānāṃ svasthānām||

Verse 7

शक्तः आत्सुसुखो राजा कुर्यात्तारणमापदि। प्रियो अति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः।।

śaktaḥ ātsusukho rājā kuryāttāraṇamāpadi| priyo ati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ||

Verse 8

अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत्। अचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रिये प्रियमाचरेत्।।

apriyaṃ yasya kurvīta bhūyastasya priyaṃ caret| acireṇa priyaḥ sa syādyo'priye priyamācaret||

Verse 9

मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः। न कामान्न च संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत्।।

mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyamayācitaḥ| na kāmānna ca saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet||

Verse 10

अमाययैव वर्तेत न च सत्यं त्यजेद्बुधः। दमं धर्मं च शीलं च क्षत्रधर्मं प्रजाहितम्।।

amāyayaiva varteta na ca satyaṃ tyajedbudhaḥ| damaṃ dharmaṃ ca śīlaṃ ca kṣatradharmaṃ prajāhitam||

Verse 11

नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभाविगिरं सृजेत्। न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः।।

nāpatrapeta praśneṣu nābhibhāvigiraṃ sṛjet| na tvareta na cāsūyettathā saṃgṛhyate paraḥ||

Verse 12

प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्। न तप्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन्।। कृतकल्याणं प्रागुपकारं कृतवन्तम्।।

priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedapriye na ca saṃjvaret| na tapyedarthakṛcchreṣu prajāhitamanusmaran|| kṛtakalyāṇaṃ prāgupakāraṃ kṛtavantam||

Verse 13

यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः। तस्य कर्माणि सिद्ध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया।।

yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ| tasya karmāṇi siddhyanti na ca saṃtyajyate śriyā||

Verse 14

निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये। भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह।।

nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānamanupriye| bhaktaṃ bhajeta nṛpatistadvai vṛttaṃ satāmiha||

Verse 15

अप्रकीर्णेन्द्रियग्राममत्यन्तानुगतं शुचिम्। शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि।।

aprakīrṇendriyagrāmamatyantānugataṃ śucim| śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyānmahati karmaṇi||

Verse 16

श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यत्र दृश्यते। कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति। समर्थान्पूजयेद्यश्च न च स्पर्धेत यश्चतैः।।

śreyaso lakṣaṇaṃ caitadvikramo yatra dṛśyate| kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati| samarthānpūjayedyaśca na ca spardheta yaścataiḥ||

Verse 17

एवमेतैर्गुणैर्युक्तो योऽनुरज्यति भूमिपम्। भर्तुरर्थेष्वप्रमत्तं नियुञ्ज्यादर्थकर्मणि।। प्रियं भृत्यादीनाम्।।

evametairguṇairyukto yo'nurajyati bhūmipam| bharturartheṣvapramattaṃ niyuñjyādarthakarmaṇi|| priyaṃ bhṛtyādīnām||

Verse 18

मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम्। अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम्।।

mūḍhamaindriyakaṃ lubdhamanāryacaritaṃ śaṭham| anatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhimabahuśrutam||

Verse 19

त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम्। कार्ये महति युञ्जानो हीयते नृपतिः श्रिया।।

tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparam| kārye mahati yuñjāno hīyate nṛpatiḥ śriyā||

Verse 20

रक्षितात्मा च यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति। प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदश्नुते।।

rakṣitātmā ca yo rājā rakṣyānyaścānurakṣati| prajāśca tasya vardhante sukhaṃ ca mahadaśnute||

Verse 21

ये केचिद्भूमिपतयः सर्वांस्तानन्ववेक्षयेत्। सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते।। अनुरज्यत्यनुरञ्जयति। एवमेव गुणैर्युक्तो यो न रक्षति भूमिपम्। भर्तुरर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि इति ड.थ.पाठः।।

ye kecidbhūmipatayaḥ sarvāṃstānanvavekṣayet| suhṛdbhiranabhikhyātaistena rājā na riṣyate|| anurajyatyanurañjayati| evameva guṇairyukto yo na rakṣati bhūmipam| bharturartheṣvasūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi iti ḍa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 22

अपकृत्य बलस्थस्व दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्। श्येनाभिपतनैरेते निपतन्ति प्रमाद्यतः।।

apakṛtya balasthasva dūrastho'smīti nāśvaset| śyenābhipatanairete nipatanti pramādyataḥ||

Verse 23

दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः। अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः।।

dṛḍhamūlastvaduṣṭātmā viditvā balamātmanaḥ| abalānabhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ||

Verse 24

विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयेत्। आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः।।

vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayet| āhave nidhanaṃ kuryādrājā dharmaparāyaṇaḥ||

Verse 25

मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम्। तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेम पालयेत्।।

maraṇāntamidaṃ sarvaṃ neha kiṃcidanāmayam| tasmāddharme sthito rājā prajā dharmema pālayet||

Verse 26

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम्। मन्त्रचिन्ता सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही।। सुहृद्भिश्चारैः। अनभिख्यातैः स्वेषां परेषां चाविदितैः।।

rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam| mantracintā sukhaṃ kāle pañcabhirvardhate mahī|| suhṛdbhiścāraiḥ| anabhikhyātaiḥ sveṣāṃ pareṣāṃ cāviditaiḥ||

Verse 27

एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम। सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्‌क्ते महीमिमाम्।। रक्षाधिकरणं दुर्गादि। सुखं सुखप्रदानम्।।

etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama| satataṃ vartamāno'tra rājā bhuṅ‌kte mahīmimām|| rakṣādhikaraṇaṃ durgādi| sukhaṃ sukhapradānam||

Verse 28

नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनानुवीक्षितुम्। एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते चिरं महीम्।।

naitānyekena śakyāni sātatyenānuvīkṣitum| eteṣvāptānpratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte ciraṃ mahīm||

Verse 29

दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम्। असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते नृपम्।।

dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim| asaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate nṛpam||

Verse 30

यस्तु नैःश्रेयसं श्रुत्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते। आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते।।

yastu naiḥśreyasaṃ śrutvā jñānaṃ tatpratipadyate| ātmano matamutsṛjya taṃ loko'nuvidhīyate||

Verse 31

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते। शृणोति प्रतिकूलानि सर्वदा विमना इव।।

yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyate| śṛṇoti pratikūlāni sarvadā vimanā iva||

Verse 32

अग्राम्यचरितां वृत्तिं यो न सेवेत नित्यदा। जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः।। गुप्तानि मुरक्षितानि।।

agrāmyacaritāṃ vṛttiṃ yo na seveta nityadā| jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ|| guptāni murakṣitāni||

Verse 33

[निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः। पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्। एतेभ्यो नित्ययुक्तः सन्रक्षेदात्मानमेव तु।।]

[nigṛhītādamātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥ| parvatādviṣamāddurgāddhastino'śvātsarīsṛpāt| etebhyo nityayuktaḥ sanrakṣedātmānameva tu||]

Verse 34

मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान्। स वै व्यसनमासाद्य साधुमार्गं न विन्दति।।

mukhyānamātyānyo hitvā nihīnānkurute priyān| sa vai vyasanamāsādya sādhumārgaṃ na vindati||

Verse 35

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्प्रद्वेषान्नो बुभूषति। अदृढात्मा दृढक्रोधः नास्यार्थो वसतेऽन्तिके।।

yaḥ kalyāṇaguṇāñjñātīnpradveṣānno bubhūṣati| adṛḍhātmā dṛḍhakrodhaḥ nāsyārtho vasate'ntike||

Verse 36

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्य प्रियानपि। प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति।।

atha yo guṇasaṃpannānhṛdayasya priyānapi| priyeṇa kurute vaśyāṃściraṃ yaśasi tiṣṭhati||

Verse 37

नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत्। प्रिये नातिभृशं तुष्येद्युञ्जीतारोग्यकर्मणि।।

nākāle praṇayedarthānnāpriye jātu saṃjvaret| priye nātibhṛśaṃ tuṣyedyuñjītārogyakarmaṇi||

Verse 38

के वाऽनुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः। मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत्।।

ke vā'nuraktā rājānaḥ ke bhayātsamupāśritāḥ| madhyasthadoṣāḥ ke caiṣāmiti nityaṃ vicintayet||

Verse 39

न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित्। भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः।।

na jātu balavānbhūtvā durbale viśvasetkvacit| bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ||

Verse 40

अपि सर्वगुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिन। अभिद्रुह्यति पापात्मा न तस्माद्विश्वसेज्जनान्।।

api sarvaguṇairyuktaṃ bhartāraṃ priyavādina| abhidruhyati pāpātmā na tasmādviśvasejjanān||

Verse 41

एतद्राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः। मनुष्यविषये युक्तो हन्ति शत्रून्सवासवान्।। अग्राम्यैर्बुद्धिमद्भिः। वृत्तिं लाभोपायम्।।

etadrājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ| manuṣyaviṣaye yukto hanti śatrūnsavāsavān|| agrāmyairbuddhimadbhiḥ| vṛttiṃ lābhopāyam||