Adhyaya 94

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वसुमनसे वामदेवोक्तराजधर्मकथनम्।। 1।। वामदेव उवाच। अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः। जघन्यमाहुर्विजयं युद्धेन च नराधिप।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vasumanase vāmadevoktarājadharmakathanam|| 1|| vāmadeva uvāca| ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayedvasudhādhipaḥ| jaghanyamāhurvijayaṃ yuddhena ca narādhipa||

Verse 2

न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति। न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विवर्धते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः।। 94।।

na cāpyalabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati| na hi durbalamūlasya rājño lābho vivardhate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi caturnavatitamo'dhyāyaḥ|| 94||

Verse 3

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नप्रियराजकः। संतुष्टः पुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः।।

yasya sphīto janapadaḥ saṃpannapriyarājakaḥ| saṃtuṣṭaḥ puṣṭasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ||

Verse 4

यस्य योधाः सुसंतुष्टाः स्वनुरक्ताः सुपूजिताः। अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति पार्थिवः।। नातिदृढे अनतिदृढे।।

yasya yodhāḥ susaṃtuṣṭāḥ svanuraktāḥ supūjitāḥ| alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati pārthivaḥ|| nātidṛḍhe anatidṛḍhe||

Verse 5

दण्डो हि बलवान्यत्र तत्र साम प्रयुज्यते। प्रदानं सामपूर्वं च भेदमूलं प्रशस्यते।।

daṇḍo hi balavānyatra tatra sāma prayujyate| pradānaṃ sāmapūrvaṃ ca bhedamūlaṃ praśasyate||

Verse 6

त्रयाणां विफलं कर्म यदा पश्येत भूमिपः। रन्ध्रं ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुञ्जीताविचारयन्।।

trayāṇāṃ viphalaṃ karma yadā paśyeta bhūmipaḥ| randhraṃ jñātvā tato daṇḍaṃ prayuñjītāvicārayan||

Verse 7

अभिभूतो यदा शत्रुः शत्रुभिर्बलवत्तरैः। उपेक्षा तत्र कर्तव्या वध्यता बलिनां बलम्।।

abhibhūto yadā śatruḥ śatrubhirbalavattaraiḥ| upekṣā tatra kartavyā vadhyatā balināṃ balam||

Verse 8

दुर्बलो हि महीपालो यदा भवति भारत। उपेक्षा तत्र कर्तव्या चतुर्णामविरोधीनि। उपायः पञ्चमः सोऽपि सर्वेषां बलवत्तरः।।

durbalo hi mahīpālo yadā bhavati bhārata| upekṣā tatra kartavyā caturṇāmavirodhīni| upāyaḥ pañcamaḥ so'pi sarveṣāṃ balavattaraḥ||

Verse 9

भार्गवेण च गीतानां श्लोकानां कोसलाधिप। विज्ञाय तत्वं तत्वज्ञ तत्वतस्तत्करिष्यति।।

bhārgaveṇa ca gītānāṃ ślokānāṃ kosalādhipa| vijñāya tatvaṃ tatvajña tatvatastatkariṣyati||

Verse 10

यदि रक्षःपिशाचेन हन्यते यत्रकुत्रचित्। उपेक्षा तत्र कर्तव्या वाच्यतां बलिनां बलम्।।

yadi rakṣaḥpiśācena hanyate yatrakutracit| upekṣā tatra kartavyā vācyatāṃ balināṃ balam||

Verse 11

दुर्बलोऽपि महीपाल शत्रूणां शत्रुमुद्धरेत्। पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम्।।

durbalo'pi mahīpāla śatrūṇāṃ śatrumuddharet| pādalagnaṃ karasthena kaṇṭakenaiva kaṇṭakam||

Verse 12

शठानां उचिवानां च म्लेच्छानां च महीपते। एष उक्त उपायानामुपेक्षा बलवत्तम।।

śaṭhānāṃ ucivānāṃ ca mlecchānāṃ ca mahīpate| eṣa ukta upāyānāmupekṣā balavattama||

Verse 13

अश्मना नाशयेल्लोहं लोहेनाश्मानमेव तु। बिल्वानि वा परैर्बिल्वैर्म्लेच्छैर्म्लेच्छान्प्रसादयेत्।।

aśmanā nāśayellohaṃ lohenāśmānameva tu| bilvāni vā parairbilvairmlecchairmlecchānprasādayet||

Verse 14

दासानां च प्रदृप्तानामेतदेव हि कारयेत्। चण्डालम्लेच्छजातीनां दण्डेनैव निवारणम्। शठानां दुर्विनीतैश्च पूर्वमुक्तं समाचरेत्।।

dāsānāṃ ca pradṛptānāmetadeva hi kārayet| caṇḍālamlecchajātīnāṃ daṇḍenaiva nivāraṇam| śaṭhānāṃ durvinītaiśca pūrvamuktaṃ samācaret||

Verse 15

अन्त्याः शठाश्च सचिवास्तथा कुब्राह्मणादयः। उपायैः पञ्चभिः साध्याश्चतुर्वर्गविरोधिनः।।

antyāḥ śaṭhāśca sacivāstathā kubrāhmaṇādayaḥ| upāyaiḥ pañcabhiḥ sādhyāścaturvargavirodhinaḥ||

Verse 16

पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ता अपीडिताः। राष्ट्रकर्मकरा ह्येते राष्ट्रस्य च विरोधिनः।।

paurajānapadā yasya svanuraktā apīḍitāḥ| rāṣṭrakarmakarā hyete rāṣṭrasya ca virodhinaḥ||

Verse 17

दुर्विनीता विनीताश्च सर्वे साध्याः प्रयत्नतः। चण्डालम्लेच्छजात्याश्च पाषण्डाश्च विकर्मिणः। बलिनश्चाश्रमाश्चैव तथा गायकनर्तकाः।।

durvinītā vinītāśca sarve sādhyāḥ prayatnataḥ| caṇḍālamlecchajātyāśca pāṣaṇḍāśca vikarmiṇaḥ| balinaścāśramāścaiva tathā gāyakanartakāḥ||

Verse 18

पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालवः। सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः।।

paurajānapadā yasya bhūteṣu ca dayālavaḥ| sadhanā dhānyavantaśca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ||

Verse 19

प्रतापकालमधिकं यदा मन्येत चात्मनः। तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिधनान्युत।।

pratāpakālamadhikaṃ yadā manyeta cātmanaḥ| tadā lipseta medhāvī parabhūmidhanānyuta||

Verse 20

भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावतः। वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः।।

bhogeṣūdayamānasya bhūteṣu ca dayāvataḥ| vardhate tvaramāṇasya viṣayo rakṣitātmanaḥ||

Verse 21

तक्षेदात्मानमेवं स वनं परशुना यथा। यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते।।

takṣedātmānamevaṃ sa vanaṃ paraśunā yathā| yaḥ samyagvartamāneṣu sveṣu mithyā pravartate||

Verse 22

नैव द्विषन्तो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिघ्नतः। क्रोधं निहन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते।।

naiva dviṣanto hīyante rājño nityamanighnataḥ| krodhaṃ nihantuṃ yo veda tasya dveṣṭā na vidyate||

Verse 23

यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः। यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत्।।

yadāryajanavidviṣṭaṃ karma tannācaredbudhaḥ| yatkalyāṇamabhidhyāyettatrātmānaṃ niyojayet||

Verse 24

नैवमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते। कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति।। दण्डेन सैन्येन।।

naivamanye'vajānanti nātmanā paritapyate| kṛtyaśeṣeṇa yo rājā sukhānyanububhūṣati|| daṇḍena sainyena||

Verse 25

इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः। उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते।।

idaṃ vṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yo mahīpatiḥ| ubhau lokau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate||

Verse 26

भीष्म उवाच। इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः। तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौजेता न संशयः।। कृत्यशेषेण परकृत्यं कार्स्त्न्येन न समापयेत्। समापिते तु परोऽवमृन्यते स्वस्य च तापो भवतीत्यर्थः।।

bhīṣma uvāca| ityukto vāmadevena sarvaṃ tatkṛtavānnṛpaḥ| tathā kurvaṃstvamapyetau lokaujetā na saṃśayaḥ|| kṛtyaśeṣeṇa parakṛtyaṃ kārstnyena na samāpayet| samāpite tu paro'vamṛnyate svasya ca tāpo bhavatītyarthaḥ||