Adhyaya 92

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वामदेवसुमनस्संवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्राजा वर्तेत भारत। पृच्छामि त्वां कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vāmadevasumanassaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ dharme sthātumicchanrājā varteta bhārata| pṛcchāmi tvāṃ kuruśreṣṭha tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā||

Verse 3

राजा वसुमना नाम कौसल्यो बलवाञ्शुचिः। महर्षि परिपप्रच्छ वामदेवं तपस्विनम्।।

rājā vasumanā nāma kausalyo balavāñśuciḥ| maharṣi paripapraccha vāmadevaṃ tapasvinam||

Verse 4

धर्मार्थसहितैर्वाक्यैर्भगवन्ननुशाधि माम्। येन वृत्तेन वै तिष्ठन्न च्यवेयं स्वधर्मतः।।

dharmārthasahitairvākyairbhagavannanuśādhi mām| yena vṛttena vai tiṣṭhanna cyaveyaṃ svadharmataḥ||

Verse 5

तमब्रवीद्धामदेवस्तेजस्वी तपतां वरः। हेमवर्णं सुखासीनं ययातिमिव नाहुषम्।।

tamabravīddhāmadevastejasvī tapatāṃ varaḥ| hemavarṇaṃ sukhāsīnaṃ yayātimiva nāhuṣam||

Verse 6

वामदेव उवाच। धर्ममेवानुवर्तस्व न धर्माद्विद्यते परम्। धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिनाम्।।

vāmadeva uvāca| dharmamevānuvartasva na dharmādvidyate param| dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīminām||

Verse 7

अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः। वृद्ध्यां च कुरुते बृद्धिं स धर्मेण विराजते।।

arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ| vṛddhyāṃ ca kurute bṛddhiṃ sa dharmeṇa virājate||

Verse 8

अधर्मदर्शी यो राजा बलादेव प्रवर्तते। क्षिप्रमेवापयातोऽस्मादुभौ प्रथममध्यमौ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वमि राजधर्मपर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः।। 92।।

adharmadarśī yo rājā balādeva pravartate| kṣipramevāpayāto'smādubhau prathamamadhyamau|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvami rājadharmaparvaṇi dvinavatitamo'dhyāyaḥ|| 92||

Verse 9

असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा। सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति।। उभौ धर्मार्थौ।।

asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā| sahaiva parivāreṇa kṣipramevāvasīdati|| ubhau dharmārthau||

Verse 10

अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः। अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति।।

arthānāmananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ| api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣiprameva vinaśyati||

Verse 11

अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः। वर्धते मतिमान्राजा स्रोतोभिरिव सागरः।।

athādadānaḥ kalyāṇamanasūyurjitendriyaḥ| vardhate matimānrājā srotobhiriva sāgaraḥ||

Verse 12

न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः। बुद्धितो मन्त्रतश्चापि सततं वसुधाधिप।।

na pūrṇo'smīti manyeta dharmataḥ kāmato'rthataḥ| buddhito mantrataścāpi satataṃ vasudhādhipa||

Verse 13

एतेष्वेव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता। एतानि शृण्वँल्लभते यशः कीर्ति श्रियं प्रजाः।। असन्तो दुष्टाः।।

eteṣveva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā| etāni śṛṇva~llabhate yaśaḥ kīrti śriyaṃ prajāḥ|| asanto duṣṭāḥ||

Verse 14

एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः। अर्थान्परीक्ष्यारभते स ध्रुवं महदश्नुते।।

evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ| arthānparīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahadaśnute||

Verse 15

अदाता ह्यनभिस्नेहो दण्‍डेनावर्तयन्प्रजाः। साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति।।

adātā hyanabhisneho daṇ‍ḍenāvartayanprajāḥ| sāhasaprakṛtī rājā kṣiprameva vinaśyati||

Verse 16

अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान्। अकीर्त्याऽभिसमायुक्तो भूयो नरकमश्नुते।।

atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyatyabuddhimān| akīrtyā'bhisamāyukto bhūyo narakamaśnute||

Verse 17

ततो न याचितुर्दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः। व्यसनं स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः।।

tato na yāciturdātuḥ śuklasya rasavedinaḥ| vyasanaṃ svamivotpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ||

Verse 18

यस्य नास्ति गुरुर्धर्मे न चान्यानपि पृच्छति। सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं सुखमश्नुते।।

yasya nāsti gururdharme na cānyānapi pṛcchati| sukhatantro'rthalābheṣu na ciraṃ sukhamaśnute||

Verse 19

गुरुप्रधानो धर्मेषु स्वयमर्थानवेक्षिता। धर्मप्रधानो लाभेषु स चिरं सुखमश्नुते।।

gurupradhāno dharmeṣu svayamarthānavekṣitā| dharmapradhāno lābheṣu sa ciraṃ sukhamaśnute||