Adhyaya 90

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति उचथ्यमान्धातृसंवादानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः। मान्धात्रे यौवनाश्चाय प्रीतिमानभ्यभाषत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि नवतितमोऽध्यायः।। 90।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati ucathyamāndhātṛsaṃvādānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| yānaṅgirāḥ kṣatradharmānutathyo brahmavittamaḥ| māndhātre yauvanāścāya prītimānabhyabhāṣata|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi navatitamo'dhyāyaḥ|| 90||

Verse 2

स यथाऽनुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः। तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर।।

sa yathā'nuśaśāsainamutathyo brahmavittamaḥ| tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira||

Verse 3

उचथ्य उवाच। धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु। मान्धातरभिजानीहि राजा लोकस्य रक्षिता।।

ucathya uvāca| dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu| māndhātarabhijānīhi rājā lokasya rakṣitā||

Verse 4

राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते। स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति।।

rājā carati ceddharmaṃ devatvāyaiva kalpate| sa cedadharmaṃ carati narakāyaiva gacchati||

Verse 5

धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठाति। तं राजा साधु यः शास्ति स राजा श्रियमश्नुते।।

dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhāti| taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā śriyamaśnute||

Verse 6

राजापराधान्मान्धातर्लक्ष्मीवान्पाप उच्यते। देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते।।

rājāparādhānmāndhātarlakṣmīvānpāpa ucyate| devāśca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate||

Verse 7

अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते। तदेव मङ्गलं लोकः सर्वः समनुवर्तते।।

adharme vartamānānāmarthasiddhiḥ pradṛśyate| tadeva maṅgalaṃ lokaḥ sarvaḥ samanuvartate||

Verse 8

उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान्। भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापा न वार्यते।।

ucchidyate dharmavṛttamadharmo vartate mahān| bhayamāhurdivārātraṃ yadā pāpā na vāryate||

Verse 9

इदं मम इदं नेति साधूनां तात धर्मतः। न वै व्यवस्था भवति यदा पापो न वार्यते।।

idaṃ mama idaṃ neti sādhūnāṃ tāta dharmataḥ| na vai vyavasthā bhavati yadā pāpo na vāryate||

Verse 10

नैव भार्या न पशवो न क्षेत्रं न निवेशनम्। संदृश्येत मनुष्याणां यदा पापबलं भवेत्।।

naiva bhāryā na paśavo na kṣetraṃ na niveśanam| saṃdṛśyeta manuṣyāṇāṃ yadā pāpabalaṃ bhavet||

Verse 11

देवाः पूजां न जानन्ति न स्वधां पितरस्तदा। न पूज्यन्ते ह्यतिथयो यदा पापो न वार्यते।।

devāḥ pūjāṃ na jānanti na svadhāṃ pitarastadā| na pūjyante hyatithayo yadā pāpo na vāryate||

Verse 12

न वेदानधिगच्छन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः। न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते।। अङ्गिराः आङ्गिरसाः।।

na vedānadhigacchanti vratavanto dvijātayaḥ| na yajñāṃstanvate viprā yadā pāpo na vāryate|| aṅgirāḥ āṅgirasāḥ||

Verse 13

वध्यानामिव सत्वानां मनो भवति विह्वलम्। मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते।।

vadhyānāmiva satvānāṃ mano bhavati vihvalam| manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate||

Verse 14

उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमसृजंस्तथा। मुनयोऽथ महद्भूतमयं धर्मो भविष्यति।।

ubhau lokāvabhiprekṣya rājānamasṛjaṃstathā| munayo'tha mahadbhūtamayaṃ dharmo bhaviṣyati||

Verse 15

यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते। यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः।। न भार्यामधिगच्छन्तीति झ. पाठः।।

yasmindharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate| yasminvilīyate dharmastaṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ|| na bhāryāmadhigacchantīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 16

वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते लयम्। वृषलं तं वीवदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्।। धर्मो धर्मपालः।।

vṛṣo hi bhagavāndharmo yastasya kurute layam| vṛṣalaṃ taṃ vīvadurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet|| dharmo dharmapālaḥ||

Verse 17

धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा। तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं विवर्धयेत्।।

dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā| tasminhrasati hīyante tasmāddharmaṃ vivardhayet||

Verse 18

धनानि स्पौति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः। मानवान मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः।। कुरुते ह्यलमिति झ. पाठः। तत्र अलं वारणमित्यर्थः। तेन वृषं लुनाति च्छिनत्तीति वृषल इति योगो दर्शितः।।

dhanāni spauti dharmo hi dhāraṇādveti niścayaḥ| mānavāna manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ|| kurute hyalamiti jha. pāṭhaḥ| tatra alaṃ vāraṇamityarthaḥ| tena vṛṣaṃ lunāti cchinattīti vṛṣala iti yogo darśitaḥ||

Verse 19

प्रभवार्थंमहि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा। तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात्।।

prabhavārthaṃmahi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā| tasmātpravardhayeddharmaṃ prajānugrahakāraṇāt||

Verse 20

तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठतरः स्मृतः। स राजायः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभ।।

tasmāddhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭhataraḥ smṛtaḥ| sa rājāyaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛtpuruṣarṣabha||

Verse 21

कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत्। धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम।।

kāmakrodhāvanādṛtya dharmamevānupālayet| dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama||

Verse 22

धर्मस्य ब्राह्मणे योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा। ब्राह्मणानां च मान्धातः कुर्यात्कामानमत्सरी।।

dharmasya brāhmaṇe yonistasmāttānpūjayetsadā| brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kuryātkāmānamatsarī||

Verse 23

तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम्। मित्राणि न च वर्धन्ते तथाऽमित्रीभवन्त्यपि।।

teṣāṃ hyakāmakaraṇādrājñaḥ saṃjāyate bhayam| mitrāṇi na ca vardhante tathā'mitrībhavantyapi||

Verse 24

ब्राह्मणानां सदासूयन्बाल्याद्वैरोचनिर्बलिः। अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्याऽस्मिन्नासीत्प्रतापिनी।।

brāhmaṇānāṃ sadāsūyanbālyādvairocanirbaliḥ| athāsmācchrīrapākrāmadyā'sminnāsītpratāpinī||

Verse 25

ततस्तस्मादपाक्रम्य साऽगच्छत्पाकशासनम्। अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे।।

tatastasmādapākramya sā'gacchatpākaśāsanam| atha so'nvatapatpaścācchriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare||

Verse 26

एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो। तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वां जह्यात्प्रतापिनी।।

etatphalamasūyāyā abhimānasya cābhibho| tasmādbudhyasva māndhātarmā tvāṃ jahyātpratāpinī||

Verse 27

दर्पोनाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः। तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहवोऽव्ययम्।।

darponāma śriyaḥ putro jajñe'dharmāditi śrutiḥ| tena devāsurā rājannītāḥ subahavo'vyayam||

Verse 28

राजर्षयश्च बहवस्तथा बुध्यस्व पार्थिव। राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः।। धर्मपदस्य द्वेधा व्युत्पत्तिमाह धनानीति। धारणाद्वा धर्मः। सीमान्तकरः यावत्पापं तावद्यातनाकर इत्यर्थः।।

rājarṣayaśca bahavastathā budhyasva pārthiva| rājā bhavati taṃ jitvā dāsastena parājitaḥ|| dharmapadasya dvedhā vyutpattimāha dhanānīti| dhāraṇādvā dharmaḥ| sīmāntakaraḥ yāvatpāpaṃ tāvadyātanākara ityarthaḥ||

Verse 29

स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवते। तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि।।

sa yathā darpasahitamadharmaṃ nānusevate| tathā vartasva māndhātaściraṃ cetsthātumicchasi||

Verse 30

मत्तात्प्रमत्तात्पौगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः। निन्दिताच्चासदाचाराद्दुर्हृदां चापि सेवनात्।। तं दर्पम्।।

mattātpramattātpaugaṇḍādunmattācca viśeṣataḥ| ninditāccāsadācārāddurhṛdāṃ cāpi sevanāt|| taṃ darpam||

Verse 31

निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः। पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्।।

nigṛhītādamātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥ| parvatādviṣamāddurgāddhastino'śvātsarīsṛpāt||

Verse 32

एतेभ्योऽनित्ययुक्तः स्यान्नक्तं चर्यां च वर्जयेत्। अत्याशां चाभिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत्।। पौगण्डाद्वालकादज्ञादित्यर्थः। कदम्याशादुदावर्ताद्दुर्हृदां चापीति ट. पाठः।।

etebhyo'nityayuktaḥ syānnaktaṃ caryāṃ ca varjayet| atyāśāṃ cābhimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet|| paugaṇḍādvālakādajñādityarthaḥ| kadamyāśādudāvartāddurhṛdāṃ cāpīti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 33

अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च। परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृप।।

avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca| parabhāryāsu kanyāsu nācarenmaithunaṃ nṛpa||

Verse 34

कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात्। अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः।। अनित्ययुक्तः स्यात् नित्यमयुक्तः स्यादित्यर्थः। एकचर्यां च वर्जयेदिति द. पाठः।।

kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt| apumāṃso'ṅgahīnāśca sthūlajihvā vicetasaḥ|| anityayuktaḥ syāt nityamayuktaḥ syādityarthaḥ| ekacaryāṃ ca varjayediti da. pāṭhaḥ||

Verse 35

एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति। तस्माद्राज्ञा विशेषेणं वर्तितव्यं प्रजाहिते।।

ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati| tasmādrājñā viśeṣeṇaṃ vartitavyaṃ prajāhite||

Verse 36

क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान्। अधर्माः संप्रवर्धन्ते प्रजासंकरकारकाः।।

kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān| adharmāḥ saṃpravardhante prajāsaṃkarakārakāḥ||

Verse 37

अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते। अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाप्याविशेत्प्रजाः।।

aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate| avṛṣṭirativṛṣṭiśca vyādhiścāpyāviśetprajāḥ||

Verse 38

नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथागते। उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः।। अपुमांसः क्लीबाः। स्थूलजिह्वा मूकाः।।

nakṣatrāṇyupatiṣṭhanti grahā ghorāstathāgate| utpātāścātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ|| apumāṃsaḥ klībāḥ| sthūlajihvā mūkāḥ||

Verse 39

अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति। प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ततः सोऽनु विनश्यति।।

arakṣitātmā yo rājā prajāścāpi na rakṣati| prajāśca tasya kṣīyante tataḥ so'nu vinaśyati||

Verse 40

द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोः सुबहवोऽपरे। कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम्।। नक्षत्राणि धूमकेत्वादयः।।

dvāvādadāte hyekasya dvayoḥ subahavo'pare| kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhurnṛpadūṣaṇam|| nakṣatrāṇi dhūmaketvādayaḥ||

Verse 41

ममैतदिति नैतच्च मनुष्येष्ववतिष्ठति। त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठित।।

mamaitaditi naitacca manuṣyeṣvavatiṣṭhati| tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādamanutiṣṭhita||