Adhyaya 89

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति राजनीतिकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। वनस्पतीभक्ष्यफलान्न च्छिन्द्युर्विषये तव। ब्राह्मणानां मूलफलं धर्ममाहुर्मनीषिणः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोननवतितमोऽध्यायः।। 89।।

yudhiṣṭhiraṃprati rājanītikathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| vanaspatībhakṣyaphalānna cchindyurviṣaye tava| brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonanavatitamo'dhyāyaḥ|| 89||

Verse 2

ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः। न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन।।

brāhmaṇebhyo'tiriktaṃ ca bhuñjīrannitare janāḥ| na brāhmaṇoparodhena haredanyaḥ kathaṃcana||

Verse 3

विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्याया वृत्तिकर्शितः। परिकल्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप।। मूलफलं ब्राह्मणानां स्वमिति धर्ममाहुरतो न च्छिन्द्युः।।

vipraścettyāgamātiṣṭhedākhyāyā vṛttikarśitaḥ| parikalyāsya vṛttiḥ syātsadārasya narādhipa|| mūlaphalaṃ brāhmaṇānāṃ svamiti dharmamāhurato na cchindyuḥ||

Verse 4

स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि। कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति।।

sa cennopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadi| kasminnidānīṃ maryādāmayaṃ lokaḥ kariṣyati||

Verse 5

असंशयं निवर्तेत न चेत्त्यक्ष्यत्यतः परम्। पूर्वं परोक्षं वक्तव्यमेतत्कौन्तेय शाश्वतम्।।

asaṃśayaṃ nivarteta na cettyakṣyatyataḥ param| pūrvaṃ parokṣaṃ vaktavyametatkaunteya śāśvatam||

Verse 6

आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम्। निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या च तदा चरेत्।। त्यागं राष्ट्रस्य।।

āhuretajjanā brahmanna caitacchraddadhāmyaham| nimantryaśca bhavedbhogairavṛttyā ca tadā caret|| tyāgaṃ rāṣṭrasya||

Verse 7

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम्। ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत।। भोगार्थी चेद्राष्ट्रं त्यजति तदा भोगैरपि निमन्त्र्यः। अवृत्त्या चेतदावृत्त्यापि निमन्त्र्य इत्याह आहुरिति।।

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānāmiha jīvanam| ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtānbhāvayatyuta|| bhogārthī cedrāṣṭraṃ tyajati tadā bhogairapi nimantryaḥ| avṛttyā cetadāvṛttyāpi nimantrya ityāha āhuriti||

Verse 8

तस्यां प्रपतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः। दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत्।।

tasyāṃ prapatamānāyāṃ ye syustatparipanthinaḥ| dasyavastadvadhāyeha brahmā kṣatramathāsṛjat||

Verse 9

शत्रूञ्जय प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप। युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन।।

śatrūñjaya prajā rakṣa yajasva kratubhirnṛpa| yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana||

Verse 10

संरक्ष्यान्रक्षते राजा स राजा राजसत्तमः। ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन।।

saṃrakṣyānrakṣate rājā sa rājā rājasattamaḥ| ye kecittānna rakṣanti tairartho nāsti kaścana||

Verse 11

सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर। तस्याद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः।। ऊर्ध्वं स्वर्गम्।।

sadaiva rājñā yoddhavyaṃ sarvalokādyudhiṣṭhira| tasyāddhetorhi bhuñjīta manuṣyāneva mānavaḥ|| ūrdhvaṃ svargam||

Verse 12

आन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरान्तरान्। परान्परेभ्यः स्वान्खेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा।।

āntarebhyaḥ parānrakṣanparebhyaḥ punarāntarān| parānparebhyaḥ svānkhebhyaḥ sarvānpālaya nityadā||

Verse 13

आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजन्रक्षस्व मेदिनीम्। आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्वै विदुषो जनाः।। लोकात् लोकहितार्थं योद्धव्यम्। भयुध्यांखारानिति चार्थः।।

ātmānaṃ sarvato rakṣanrājanrakṣasva medinīm| ātmamūlamidaṃ sarvamāhurvai viduṣo janāḥ|| lokāt lokahitārthaṃ yoddhavyam| bhayudhyāṃkhārāniti cārthaḥ||

Verse 14

किं छिद्रं कोनु सङ्गो मे किंवाऽस्त्यविनिपातितम्। कुतो मामाश्रयेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत्।। विदुषो विद्वांसः।।

kiṃ chidraṃ konu saṅgo me kiṃvā'styavinipātitam| kuto māmāśrayeddoṣa iti nityaṃ vicintayet|| viduṣo vidvāṃsaḥ||

Verse 15

अतीतदिवसे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः। गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुसारयेत्।।

atītadivase vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ| guptaiścārairanumataiḥ pṛthivīmanusārayet||

Verse 16

जानीत यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः। कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे वशः।।

jānīta yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ| kaccidrocejjanapade kaccidrāṣṭre ca me vaśaḥ||

Verse 17

धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम्। राष्ट्रे तु येऽनुजीवन्ति ये तु राज्ञोऽनुजीविनः।।

dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām| rāṣṭre tu ye'nujīvanti ye tu rājño'nujīvinaḥ||

Verse 18

अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः। ये च त्वाऽभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथवा पुनः।।

amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ| ye ca tvā'bhipraśaṃseyurnindeyurathavā punaḥ||

Verse 19

सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेथा युधिष्ठिर। एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम्। मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत।। राज्ञो व्यसगीत्येति शेषः।।

sarvānsupariṇītāṃstānkārayethā yudhiṣṭhira| ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum| mitrāmitramatho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata|| rājño vyasagītyeti śeṣaḥ||

Verse 20

युधिष्ठिर उवाच। तुल्यबाहुबलानां च तुल्यानां च गुणैरपि। कथं स्यादधिकः कश्चित्स च भुञ्जीत मानवान्।।

yudhiṣṭhira uvāca| tulyabāhubalānāṃ ca tulyānāṃ ca guṇairapi| kathaṃ syādadhikaḥ kaścitsa ca bhuñjīta mānavān||

Verse 21

भीष्म उवाच। यच्चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा। आशीविषा इव क्रुद्धा भुजङ्गान्भुजगा इव।। सुपरिणीतान् सत्कृतान्

bhīṣma uvāca| yaccarā hyacarānadyuradaṃṣṭrāndaṃṣṭriṇastathā| āśīviṣā iva kruddhā bhujaṅgānbhujagā iva|| supariṇītān satkṛtān

Verse 22

एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा शत्रोर्युधिष्ठिर। भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमादतः।। अलवानेप दुर्बलं भुज्जीत तुल्यात्तु आत्मानं रक्षेच्छलेन च तं भुज्जीतेत्युत्तरमाह यदि आदिना।।

etebhyaścāpramattaḥ syātsadā śatroryudhiṣṭhira| bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādataḥ|| alavānepa durbalaṃ bhujjīta tulyāttu ātmānaṃ rakṣecchalena ca taṃ bhujjītetyuttaramāha yadi ādinā||

Verse 23

कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ति करार्दिताः। क्रीणन्तो बहुनाऽल्पेन कान्तारकृतविश्रमाः।।

kaccitte vaṇijo rāṣṭre nodvijanti karārditāḥ| krīṇanto bahunā'lpena kāntārakṛtaviśramāḥ||

Verse 24

कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः। ये बहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि।।

kaccitkṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatyatipīḍitāḥ| ye bahanti dhuraṃ rājñāṃ te bharantītarānapi||

Verse 25

आलस्येन हृतः पादः पादः पाषण्‍डमाश्रितः। राजानं सेवते पादः पादः कृषिमुपाश्रितः।।

ālasyena hṛtaḥ pādaḥ pādaḥ pāṣaṇ‍ḍamāśritaḥ| rājānaṃ sevate pādaḥ pādaḥ kṛṣimupāśritaḥ||

Verse 26

एकपादं त्रयः पादा भक्षयन्ति दिनेदिने। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पादं रक्ष युधिष्ठिर।।

ekapādaṃ trayaḥ pādā bhakṣayanti dinedine| tasmātsarvaprayatnena pādaṃ rakṣa yudhiṣṭhira||

Verse 27

इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा। मानुषोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा।।

ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇāstathā| mānuṣoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā||

Verse 28

एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राज्ञां गुप्तिश्च भारत। प्रोक्तोद्दिश्यैतमेवार्थं भूयो वक्ष्यामि पा--व।।

eṣā te rāṣṭravṛttiśca rājñāṃ guptiśca bhārata| proktoddiśyaitamevārthaṃ bhūyo vakṣyāmi pā--va||