Adhyaya 88

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति प्रजाश्यः करग्रहणादिप्रकारकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते। कथं प्रवर्तेत करस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati prajāśyaḥ karagrahaṇādiprakārakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yadā rājā samartho'pi kośārthī syānmahāmate| kathaṃ pravarteta karastanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। यथादेशं यथाकालं यथाबुद्धि यथाबलम्। अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः।।

bhīṣma uvāca| yathādeśaṃ yathākālaṃ yathābuddhi yathābalam| anuśiṣyātprajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ||

Verse 3

यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च। तथा धर्माणि सर्वाणि राजा राष्ट्रेषु वर्तयेत्।।

yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca| tathā dharmāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭreṣu vartayet||

Verse 4

मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न प्रपातयेत्। वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टाशीतितमोऽध्यायः।। 88।।

madhudohaṃ duhedrāṣṭraṃ bhramarānna prapātayet| vatsāpekṣī duheccaiva stanāṃśca na vikuṭṭayet|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ|| 88||

Verse 5

जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपः। व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रान्संदशेन्न च पीडयेत्।।

jalaukāvatpibedrāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipaḥ| vyāghrīva ca haretputrānsaṃdaśenna ca pīḍayet||

Verse 6

यथा शल्यकवानाखुः पदं धूनयते सदा। अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्रं समापिबेत्।। भ्रमरा इव पादपमिति झ. पाठः।।

yathā śalyakavānākhuḥ padaṃ dhūnayate sadā| atīkṣṇenābhyupāyena tathā rāṣṭraṃ samāpibet|| bhramarā iva pādapamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 7

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत्। ततो भूयस्ततो भूयः क्रमवृद्धिं समाचरेत्।।

alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet| tato bhūyastato bhūyaḥ kramavṛddhiṃ samācaret||

Verse 8

दमयन्निव दम्यानि शश्वद्भारं विवर्धयेत्। मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत्।। शल्यकवांस्तीक्ष्णतुण्ड आखुविशेषः। सहि निद्रितस्य मनुष्यस्य पादतलस्थं मांसमतीक्ष्णेनैवोपायेन भक्षयति। यथा विलेखकः कर्णमाखुः पादत्वचं यथेति ड. थ. पाठः।।

damayanniva damyāni śaśvadbhāraṃ vivardhayet| mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśānabhyavahārayet|| śalyakavāṃstīkṣṇatuṇḍa ākhuviśeṣaḥ| sahi nidritasya manuṣyasya pādatalasthaṃ māṃsamatīkṣṇenaivopāyena bhakṣayati| yathā vilekhakaḥ karṇamākhuḥ pādatvacaṃ yatheti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 9

सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः। उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्त्ययत्नतः।। दम्यानि वत्सतरकुलानि यथा क्रमेण दमयेतद्वत्प्रजा अपीत्याह दमयन्निवेति। अभ्यव हारयेद्वाहयेत्।।

sakṛtpāśāvakīrṇāste na bhaviṣyanti durdamāḥ| ucitenaiva bhoktavyāste bhaviṣyantyayatnataḥ|| damyāni vatsatarakulāni yathā krameṇa damayetadvatprajā apītyāha damayanniveti| abhyava hārayedvāhayet||

Verse 10

तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषं प्रति। यथा मुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्या इतरे जनाः।। सकृत्सद्यः पाशावकीर्णाः सन्तो नभविष्यन्ति मरिष्यन्ति। यतो दुर्दमा अथ उचितेन क्रमेण ते भोक्तव्या दम्याः प्रजाश्च। असत्पाशावकीर्णास्ते भविष्यन्तीह दुर्मदाः। इति ड.थ. पाठः।।

tasmātsarvasamārambho durlabhaḥ puruṣaṃ prati| yathā mukhyānsāntvayitvā bhoktavyā itare janāḥ|| sakṛtsadyaḥ pāśāvakīrṇāḥ santo nabhaviṣyanti mariṣyanti| yato durdamā atha ucitena krameṇa te bhoktavyā damyāḥ prajāśca| asatpāśāvakīrṇāste bhaviṣyantīha durmadāḥ| iti ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 11

ततस्तान्भेदयित्वा तु परस्परविवक्षितान्। भुञ्जीत सान्त्वयंश्चैव यथासुखमयत्नतः।। पुरुषं प्रतीत्यस्य प्रतिपुरुषमित्यर्थः।।

tatastānbhedayitvā tu parasparavivakṣitān| bhuñjīta sāntvayaṃścaiva yathāsukhamayatnataḥ|| puruṣaṃ pratītyasya pratipuruṣamityarthaḥ||

Verse 12

न चास्थाने न चाकाले करांस्तेभ्यो निपातयेत्। आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि।।

na cāsthāne na cākāle karāṃstebhyo nipātayet| ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi||

Verse 13

उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता। अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः।।

upāyānprabravīmyetānna me māyā vivakṣitā| anupāyena damayanprakopayati vājinaḥ||

Verse 14

पानागारनिवोशाश्च वेश्याः प्रापणिकास्तथा। कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः।। ततो मुख्यद्वारा तानितरान् विवक्षितान्वोदुमिष्टान्। ततस्तान्भोजयित्वात परस्परविवर्जितान्। इति थ.द. पाठः।।

pānāgāranivośāśca veśyāḥ prāpaṇikāstathā| kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye kecidīdṛśāḥ|| tato mukhyadvārā tānitarān vivakṣitānvodumiṣṭān| tatastānbhojayitvāta parasparavivarjitān| iti tha.da. pāṭhaḥ||

Verse 15

नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः। एते राष्ट्रेऽभितिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः।। मद्यशालाः संदेशहराः कुट्टन्यः। कुत्सितेन शीलेन वान्ति गच्छन्ति धर्मं हिंसन्ति वा कुशील वा विटाः। कितमा द्यूतकाराश्च नि ग्राह्या इत्याह पानेति।।

niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ| ete rāṣṭre'bhitiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ|| madyaśālāḥ saṃdeśaharāḥ kuṭṭanyaḥ| kutsitena śīlena vānti gacchanti dharmaṃ hiṃsanti vā kuśīla vā viṭāḥ| kitamā dyūtakārāśca ni grāhyā ityāha pāneti||

Verse 16

न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि। इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता।। भद्रिकाः कल्याणः।।

na kenacidyācitavyaḥ kaścitkiṃcidanāpadi| iti vyavasthā bhūtānāṃ purastānmanunā kṛtā|| bhadrikāḥ kalyāṇaḥ||

Verse 17

सर्वे तथाऽनुजीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह। सर्व एव इमे लोका न भवेयुरसंशयम्।। याचितव्यः दत्तमृणं करं वेति शेषः।।

sarve tathā'nujīveyurna kuryuḥ karma cediha| sarva eva ime lokā na bhaveyurasaṃśayam|| yācitavyaḥ dattamṛṇaṃ karaṃ veti śeṣaḥ||

Verse 18

प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति। भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः।।

prabhurniyamane rājā ya etānna niyacchati| bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgamiti śrutiḥ||

Verse 19

भोक्ता तस्य तु पापस्य सुकृतस्य यथातथा। नियन्तव्याः सदा राज्ञा पापा ये स्युर्नराधिप।।

bhoktā tasya tu pāpasya sukṛtasya yathātathā| niyantavyāḥ sadā rājñā pāpā ye syurnarādhipa||

Verse 20

कृतपापस्त्वसौ राजा य एतान्न नियच्छति। तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते। अनुजावेयुरनुसरेयुः। अन्यथा दोषमाह नेति।।

kṛtapāpastvasau rājā ya etānna niyacchati| tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgamupāśnute| anujāveyuranusareyuḥ| anyathā doṣamāha neti||

Verse 21

स्थानान्येतानि संयम्य प्रसङ्गो भूतिनाशनः। कामे प्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत्।। तथा तथाभूतः नियच्छन्नित्यर्थः।।

sthānānyetāni saṃyamya prasaṅgo bhūtināśanaḥ| kāme prasaktaḥ puruṣaḥ kimakāryaṃ vivarjayet|| tathā tathābhūtaḥ niyacchannityarthaḥ||

Verse 22

मद्यमांसपरस्वानि तथा दारधनानि च। आहरेद्रागवशगस्तथा शास्त्रं प्रदर्शयेत्।। स्थानानि मद्यादीनाम्।।

madyamāṃsaparasvāni tathā dāradhanāni ca| āharedrāgavaśagastathā śāstraṃ pradarśayet|| sthānāni madyādīnām||

Verse 23

आपद्येव तु याचन्ते येषां नास्ति परिग्रहः। दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्भयान्न तु।।

āpadyeva tu yācante yeṣāṃ nāsti parigrahaḥ| dātavyaṃ dharmatastebhyastvanukrośādbhayānna tu||

Verse 24

मा ते राष्ट्रे याचनका भवेयुर्मा च दस्यवः। उपादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः।।

mā te rāṣṭre yācanakā bhaveyurmā ca dasyavaḥ| upādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ||

Verse 25

ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः। तेते राष्ट्रेषु वर्तन्तां मा भूतानां प्रबाधकाः।।

ye bhūtānyanugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ| tete rāṣṭreṣu vartantāṃ mā bhūtānāṃ prabādhakāḥ||

Verse 26

दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजकाः। प्रयोगं कारयेथास्ते यथा दद्युः करांस्तथा।।

daṇḍyāste ca mahārāja dhanādānaprayojakāḥ| prayogaṃ kārayethāste yathā dadyuḥ karāṃstathā||

Verse 27

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम्। पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः कर्मभेदतः।।

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yaccānyatkiṃcidīdṛśam| puruṣaiḥ kārayetkarma bahubhiḥ karmabhedataḥ||

Verse 28

नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः। संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते।। शास्त्रमाज्ञां प्रदर्शयेत्प्रवर्तयेत्।।

naraścetkṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpyanuṣṭhitaḥ| saṃśayaṃ labhate kiṃcittena rājā vigarhyate|| śāstramājñāṃ pradarśayetpravartayet||

Verse 29

धनिनः पूजयेन्नित्यं पानाच्छादनभोजनैः। वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं प्रजाः सह मयेति वै।।

dhaninaḥ pūjayennityaṃ pānācchādanabhojanaiḥ| vaktavyāścānugṛhṇīdhvaṃ prajāḥ saha mayeti vai||

Verse 30

अङ्गमेतन्महद्राज्ये धनिनो नाम भारत। ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः।।

aṅgametanmahadrājye dhanino nāma bhārata| kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ||

Verse 31

प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च। तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चापि रक्षति।।

prājñaḥ śūro dhanasthaśca svāmī dhārmika eva ca| tapasvī satyavādī ca buddhimāṃścāpi rakṣati||

Verse 32

तस्मात्सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव। सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय।।

tasmātsarveṣu bhūteṣu prītimānbhava pārthiva| satyamārjavamakrodhamānṛśaṃsyaṃ ca pālaya||

Verse 33

एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसि। सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशबलान्वितः।।

evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyasi| satyārjavaparo rājanmitrakośabalānvitaḥ||