Adhyaya 87

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राष्ट्रगुप्तिप्रकारादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम्। सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rāṣṭraguptiprakārādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| rāṣṭraguptiṃ ca me rājanrāṣṭrasyaiva tu saṃgraham| samyagjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha||

Verse 2

भीष्म उवाच। राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम्। हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु।।

bhīṣma uvāca| rāṣṭraguptiṃ ca te samyagrāṣṭrasyaiva tu saṃgraham| hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu||

Verse 3

ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्रामपतिस्तथा। विंशतित्रिंशतीशं च सहस्रस्य च कारयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्ताशीतितमोऽध्यायः।। 87।।

grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmapatistathā| viṃśatitriṃśatīśaṃ ca sahasrasya ca kārayet|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptāśītitamo'dhyāyaḥ|| 87||

Verse 4

ग्रामेयान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः प्रतिभावेयेत्। तानाचक्षीत दशिने दशिको विंशिने पुनः।।

grāmeyāngrāmadoṣāṃśca grāmikaḥ pratibhāveyet| tānācakṣīta daśine daśiko viṃśine punaḥ||

Verse 5

विंशाधिपस्तु तत्सर्वं वृत्तं जानपदे जने। ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत्।।

viṃśādhipastu tatsarvaṃ vṛttaṃ jānapade jane| grāmāṇāṃ śatapālāya sarvameva nivedayet||

Verse 6

यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्निया। दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः।।

yāni grāmyāṇi bhojyāni grāmikastānyupāśniyā| daśapastena bhartavyastenāpi dviguṇādhipaḥ||

Verse 7

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कुरः। महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम्। तत्र ह्यनेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत।।

grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktumarhati satkuraḥ| mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītaṃ janasaṃkulam| tatra hyanekapāyattaṃ rājño bhavati bhārata||

Verse 8

शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमः। धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रीयसंगतः।।

śākhānagaramarhastu sahasrapatiruttamaḥ| dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭrīyasaṃgataḥ||

Verse 9

तेषां संग्रामकृत्यं स्याद्वामकृत्यं च तेषु यत्। धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्तत्पश्येदतन्द्रितः।।

teṣāṃ saṃgrāmakṛtyaṃ syādvāmakṛtyaṃ ca teṣu yat| dharmajñaḥ sacivaḥ kaścittattatpaśyedatandritaḥ||

Verse 10

नगरेनगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः। उच्चैः स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः।।

nagarenagare vā syādekaḥ sarvārthacintakaḥ| uccaiḥ sthāne ghorarūpo nakṣatrāṇāmiva grahaḥ||

Verse 11

भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सभासदः। तेषां वृत्तिं परिणयेत्कश्चिद्राष्ट्रेषु तच्चरः।।

bhavetsa tānparikrāmetsarvāneva sabhāsadaḥ| teṣāṃ vṛttiṃ pariṇayetkaścidrāṣṭreṣu taccaraḥ||

Verse 12

जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः। रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः।।

jighāṃsavaḥ pāpakāmāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ| rakṣābhyadhikṛtā nāma tebhyo rakṣedimāḥ prajāḥ||

Verse 13

विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम्। योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजां कारयेत्करान्।। दशग्राम्यास्तथा परः। द्विगुणायाः शतस्यैवमिति झ. पाठः।।

vikrayaṃ krayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam| yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijāṃ kārayetkarān|| daśagrāmyāstathā paraḥ| dviguṇāyāḥ śatasyaivamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 14

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत्। शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिनः प्रति कारयेत्।।

utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛt| śilpaṃ prati karānevaṃ śilpinaḥ prati kārayet||

Verse 15

उच्चावचकरन्यायाः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर। यथायथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः।।

uccāvacakaranyāyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira| yathāyathā na sīderaṃstathā kuryānmahīpatiḥ||

Verse 16

फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत्। फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तते।। कारयेत् दापयेत्।।

phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet| phalaṃ karma ca nirhetu na kaścitsaṃpravartate|| kārayet dāpayet||

Verse 17

यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ। संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः।।

yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau| saṃvekṣya tu tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ||

Verse 18

नोच्छिद्याहात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया। ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संवृतदर्शनः।। फलं धान्यधनवृद्ध्यादि। वृद्ध्यनुरूपः करः कल्प्य इत्यर्थः।।

nocchidyāhātmano mūlaṃ pareṣāṃ cāpi tṛṣṇayā| īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃvṛtadarśanaḥ|| phalaṃ dhānyadhanavṛddhyādi| vṛddhyanurūpaḥ karaḥ kalpya ityarthaḥ||

Verse 19

प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम्। प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयो संवृतो लभते श्रियम्।। आत्मनो मूलं राष्ट्रम्। परेषां मूलं कृष्यादि। ईहा लोभः।।

pradviṣanti parikhyātaṃ rājānamatikhādinam| pradviṣṭasya kutaḥ śreyo saṃvṛto labhate śriyam|| ātmano mūlaṃ rāṣṭram| pareṣāṃ mūlaṃ kṛṣyādi| īhā lobhaḥ||

Verse 20

वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना। भृतो वत्सो जातबलः षीडां सहति भारत।।

vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭramakṣīṇabuddhinā| bhṛto vatso jātabalaḥ ṣīḍāṃ sahati bhārata||

Verse 21

न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर। राष्ट्रमप्यातिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत्।।

na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira| rāṣṭramapyātidugdhaṃ hi na karma kurute mahat||

Verse 22

यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिरक्षन्स्वयं नृपः। संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम्।।

yo rāṣṭramanugṛhṇāti parirakṣansvayaṃ nṛpaḥ| saṃjātamupajīvansa labhate sumahatphalam||

Verse 23

आपदर्थं च निचयात्राजानो हि चिचिन्वते। राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा।।

āpadarthaṃ ca nicayātrājāno hi cicinvate| rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syātkośo veśmagatastathā||

Verse 24

पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोषाश्रितांस्तथा। यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान्स्वल्पधनानपि।। अतिखादिनं बहुभक्षम्।।

paurajānapadānsarvānsaṃśritoṣāśritāṃstathā| yathāśaktyanukampeta sarvānsvalpadhanānapi|| atikhādinaṃ bahubhakṣam||

Verse 25

बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम्। एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जनाः सुखितदुः खिताः।। संश्रिताः साक्षादाश्रिताः। उपाश्रिताः व्यवहिताः।।

bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham| evaṃ nāsya prakupyanti janāḥ sukhitaduḥ khitāḥ|| saṃśritāḥ sākṣādāśritāḥ| upāśritāḥ vyavahitāḥ||

Verse 26

प्रामेव तु धनादानमनुभाष्य ततः पुनः। सन्निपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत्।। आटवीको दस्युसङ्घो बाह्यजनस्तं ययमुपतिष्ठध्वमिति भेदयित्वा मध्यमो ग्रामीणजनो भोक्तव्यस्ततो बहुलं धनमादद्यादित्यर्थः।।

prāmeva tu dhanādānamanubhāṣya tataḥ punaḥ| sannipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet|| āṭavīko dasyusaṅgho bāhyajanastaṃ yayamupatiṣṭhadhvamiti bhedayitvā madhyamo grāmīṇajano bhoktavyastato bahulaṃ dhanamādadyādityarthaḥ||

Verse 27

इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत्। अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमाः।।

iyamāpatsamutpannā paracakrabhayaṃ mahat| api cāntāya kalpante veṇoriva phalāgamāḥ||

Verse 28

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह। इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्।

arayo me samutthāya bahubhirdasyubhiḥ saha| idamātmavadhāyaiva rāṣṭramicchanti bādhitum|

Verse 29

अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये। परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः।।

asyāmāpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye| paritrāṇāya bhavataḥ prārthayiṣye dhanāni vaḥ||

Verse 30

प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये। नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः।।

pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye| nārayaḥ pratidāsyanti yaddhareyurbalāditaḥ||

Verse 31

कलत्रमादितः कृत्वा सर्वं वो विनशेदिति। शरीरपुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते।।

kalatramāditaḥ kṛtvā sarvaṃ vo vinaśediti| śarīraputradārārthamarthasaṃcaya iṣyate||

Verse 32

नन्दामि वः प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये। यखाशक्त्युपगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः।।

nandāmi vaḥ prabhāveṇa putrāṇāmiva codaye| yakhāśaktyupagṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ||

Verse 33

आपत्स्वेव निवोढव्यं भवद्भिः संगतैरिह। न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि।। तत्र प्रकारमाह प्रागिति। चोरनिग्रहार्थं कटकबन्धः कर्तव्यस्तदर्थं धनमपेक्षितमिति पूर्वमेव आभाष्य सूचनां कृत्वा ततः सन्निपत्य तेषु तेषु ग्रामेषु गत्वा भयं दर्शयेत्।।

āpatsveva nivoḍhavyaṃ bhavadbhiḥ saṃgatairiha| na vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃcidāpadi|| tatra prakāramāha prāgiti| coranigrahārthaṃ kaṭakabandhaḥ kartavyastadarthaṃ dhanamapekṣitamiti pūrvameva ābhāṣya sūcanāṃ kṛtvā tataḥ sannipatya teṣu teṣu grāmeṣu gatvā bhayaṃ darśayet||

Verse 34

इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया। स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्योगमाधाय कालवित्।। आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्भिः पुङ्गवैरिवेति झ. पाठः।।

iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā| svaraśmīnabhyavasṛjedyogamādhāya kālavit|| āpatsveva ca voḍhavyaṃ bhavadbhiḥ puṅgavairiveti jha. pāṭhaḥ||

Verse 35

प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम्। योगक्षेणं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करम्।। स्वरश्मीन्स्वस्य रश्मिभूतान् अधिकारिणः प्रजासु धनमुद्गुहीतुं अभ्यवसृजेत्प्रेरयेत्। योगं धनग्रहणोपायम्।।

pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ saṃgrāmato bhayam| yogakṣeṇaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayetkaram|| svaraśmīnsvasya raśmibhūtān adhikāriṇaḥ prajāsu dhanamudguhītuṃ abhyavasṛjetprerayet| yogaṃ dhanagrahaṇopāyam||

Verse 36

उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः। तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत्।।

upekṣitā hi naśyeyurgomino'raṇyavāsinaḥ| tasmātteṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret||

Verse 37

सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः। गोमिनां पार्थ कर्तव्यः संविभागः प्रियाणि च।।

sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānamavasthā cāpyabhīkṣṇaśaḥ| gomināṃ pārtha kartavyaḥ saṃvibhāgaḥ priyāṇi ca||

Verse 38

अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत। प्रभावयन्ति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा।।

ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu bhārata| prabhāvayanti rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā||

Verse 39

तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः। दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून्।।

tasmādgomiṣu yatnena prītiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| dayāvānapramattaśca karānsaṃpraṇayanmṛdūn||

Verse 40

सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु। न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर।।

sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ nāma gomiṣu| na hyataḥ sadṛśaṃ kiṃciddhanamasti yudhiṣṭhira||