Adhyaya 86

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति पुरलक्षणादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति। कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati puralakṣaṇādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayamāvastumarhati| kṛtaṃ vā kārayitvā vā tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। वस्तव्यं यत्र कौन्तेय सपुत्रज्ञातिबन्धुना। न्याय्यं च परिप्रष्टुं वृत्तिं गुप्तिं च भारत।।

bhīṣma uvāca| vastavyaṃ yatra kaunteya saputrajñātibandhunā| nyāyyaṃ ca paripraṣṭuṃ vṛttiṃ guptiṃ ca bhārata||

Verse 3

तस्मात्ते र्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः। श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः।।

tasmātte rtayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ| śrutvā tathā vidhātavyamanuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ||

Verse 4

षङ्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत्। सर्वसंपत्प्रधानं च बाहुल्यं चापि संभवेत्।।

ṣaṅvidhaṃ durgamāsthāya purāṇyatha niveśayet| sarvasaṃpatpradhānaṃ ca bāhulyaṃ cāpi saṃbhavet||

Verse 5

धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च। मनुष्यदुर्गं मृद्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षडशीतिममोऽध्यायः।। 86।।

dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca| manuṣyadurgaṃ mṛddurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣaḍaśītimamo'dhyāyaḥ|| 86||

Verse 6

यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम्। दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम्।।

yatpuraṃ durgasaṃpannaṃ dhānyāyudhasamanvitam| dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam||

Verse 7

विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः। धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः।।

vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāśca susaṃcitāḥ| dhārmikaśca jano yatra dākṣyamuttamamāsthitaḥ||

Verse 8

ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम्। प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम्।।

ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam| prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntamakutobhayam||

Verse 9

सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम्। शूराढ्यं प्राज्ञसंपूर्णं ब्रह्मघोषानुनादितम्।। धन्वा निर्जलदेशस्तदेव परितश्च दुर्गं धन्वदुर्गम्। महीदुर्गं कोटः।।

suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam| śūrāḍhyaṃ prājñasaṃpūrṇaṃ brahmaghoṣānunāditam|| dhanvā nirjaladeśastadeva paritaśca durgaṃ dhanvadurgam| mahīdurgaṃ koṭaḥ||

Verse 10

समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम्। वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत्।।

samājotsavasaṃpannaṃ sadāpūjitadaivatam| vaśyāmātyabalo rājā tatpuraṃ svayamāviśet||

Verse 11

तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत्। पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत्।।

tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet| pure janapade caiva sarvadoṣānnivartayet||

Verse 12

भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत्। निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रकटंकटान्।। सानुनादं मीतवादित्रध्वनिमत्।।

bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet| nicayānvardhayetsarvāṃstathā yantrakaṭaṃkaṭān|| sānunādaṃ mītavāditradhvanimat||

Verse 13

काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान्। मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च।।

kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān| majjāsnehavasākṣaudramauṣadhagrāmameva ca||

Verse 14

शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा। चर्म स्नायुं तथा वेत्रं मुञ्जवल्वजदंध्वनान्।। निचयान् धान्यादिसंग्रहान्। तथा यन्त्रालयायुधान्। इति झ. पाठः।।

śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyamāyudhāni śarāṃstathā| carma snāyuṃ tathā vetraṃ muñjavalvajadaṃdhvanān|| nicayān dhānyādisaṃgrahān| tathā yantrālayāyudhān| iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 15

आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिलाकराः। निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः।। दंध्वनान् ध्वनिमतो निःसाणादीन्। बन्धनानिति पाठान्तरे स्पष्टोऽर्थः।।

āśayāścodapānāśca prabhūtasalilākarāḥ| niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaśca mahīruhāḥ|| daṃdhvanān dhvanimato niḥsāṇādīn| bandhanāniti pāṭhāntare spaṣṭo'rthaḥ||

Verse 16

सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः। महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः।।

satkṛtāśca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ| maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ||

Verse 17

प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः। कुलीनाः सत्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु।। आशयाः निपानानि। उदपानाः कूपाः। निरोद्धव्या रक्षणीयाः।।

prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ| kulīnāḥ satvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu|| āśayāḥ nipānāni| udapānāḥ kūpāḥ| niroddhavyā rakṣaṇīyāḥ||

Verse 18

पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मेकान्। नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु।।

pūjayeddhārmikānrājā nigṛhṇīyādadhārmekān| niyuñjyācca prayatnena sarvavarṇānsvakarmasu||

Verse 19

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं तथा। चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत्।।

bāhyamābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ tathā| cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet||

Verse 20

चरान्मन्त्रं च कोशं च दण्डं चैव विशेषतः। अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम्।। प्रज्ञा ग्रन्थार्थग्रहणसामर्थ्यम्। मेधा ऊहापोहकौशलम्।।

carānmantraṃ ca kośaṃ ca daṇḍaṃ caiva viśeṣataḥ| anutiṣṭhetsvayaṃ rājā sarvaṃ hyatra pratiṣṭhitam|| prajñā granthārthagrahaṇasāmarthyam| medhā ūhāpohakauśalam||

Verse 21

उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम्। पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा।।

udāsīnārimitrāṇāṃ sarvameva cikīrṣitam| pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā||

Verse 22

ततस्तेषां विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः। भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता।। अतुतिष्ठेदालोचयेत्।।

tatasteṣāṃ vidhātavyaṃ sarvamevāpramādataḥ| bhaktānpūjayatā nityaṃ dviṣataśca nigṛhṇatā|| atutiṣṭhedālocayet||

Verse 23

यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया। प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं धर्मबाधकम्।।

yaṣṭavyaṃ kratubhirnityaṃ dātavyaṃ cāpyapīḍayā| prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ dharmabādhakam||

Verse 24

कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम्। योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत्।।

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām| yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityameva prakalpayet||

Verse 25

आश्रमेषु यथाकालं चैलभाजनभोजनम्। सदैवोपहरेद्राजा सत्कृयाभ्यर्च्य मान्य च।।

āśrameṣu yathākālaṃ cailabhājanabhojanam| sadaivopaharedrājā satkṛyābhyarcya mānya ca||

Verse 26

आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राष्ट्रमेव च। निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा।। विधातव्यं प्रतिकर्तव्यम्।।

ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rāṣṭrameva ca| nivedayetprayatnena tiṣṭhetprahvaśca sarvadā|| vidhātavyaṃ pratikartavyam||

Verse 27

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने। राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः शंसितव्रताः।।

te kasyāṃcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine| rājñe dadyuryathākāmaṃ tāpasāḥ śaṃsitavratāḥ||

Verse 28

सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम्। पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः।।

sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam| pūjayettādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ||

Verse 29

तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि। तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः।। तापसे तपस्विजने।।

tasminkurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃcidāpadi| tāpaseṣu hi viśvāsamapi kurvanti dasyavaḥ|| tāpase tapasvijane||

Verse 30

तस्मिन्निधीनादधीत पुनः प्रत्याददीत च। न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत्।। विश्वासं नाधिकुर्वन्ति दस्यव इति ड.थ. पाठः।।।

tasminnidhīnādadhīta punaḥ pratyādadīta ca| na cāpyabhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet|| viśvāsaṃ nādhikurvanti dasyava iti ḍa.tha. pāṭhaḥ|||

Verse 31

अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः। अटवीषु परः कार्यः सामन्तनगरेष्वपि।। निधीन् धनभाण्डानि। अभीक्ष्णं न सेवेत्। दस्यूनां तत्सूचने तपस्विनाशापत्तेः न प्रतिपूजयेच्च।।

anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ| aṭavīṣu paraḥ kāryaḥ sāmantanagareṣvapi|| nidhīn dhanabhāṇḍāni| abhīkṣṇaṃ na sevet| dasyūnāṃ tatsūcane tapasvināśāpatteḥ na pratipūjayecca||

Verse 32

तेषु सत्कारमानाभ्यां संविभागांश्च कारयेत्। परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा।। अन्यस्तापसः कार्यः सखित्वेन संपादनीयः।।

teṣu satkāramānābhyāṃ saṃvibhāgāṃśca kārayet| pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā|| anyastāpasaḥ kāryaḥ sakhitvena saṃpādanīyaḥ||

Verse 33

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने। राज्ञे दद्युर्थथाकामं तापसाः संशितव्रताः।।

te kasyāṃcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine| rājñe dadyurthathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ||

Verse 34

एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः। यादृशे नगरे राजा स्वयमावस्तुमर्हति।।

eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ| yādṛśe nagare rājā svayamāvastumarhati||