Adhyaya 82

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रत्यमात्यपरीक्षार्थं कालकवृक्षीयोपाख्यांनकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत। यः कश्चिद्वेदयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃpratyamātyaparīkṣārthaṃ kālakavṛkṣīyopākhyāṃnakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| eṣā prathamato vṛttirdvitīyāṃ śṛṇu bhārata| yaḥ kaścidvedayedarthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ||

Verse 2

ह्रियमाणममात्येन भृत्यो वा यदि वा भृतः। यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर।।

hriyamāṇamamātyena bhṛtyo vā yadi vā bhṛtaḥ| yo rājakośaṃ naśyantamācakṣīta yudhiṣṭhira||

Verse 3

श्रोतव्यमस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत्। अमात्या ह्यपहर्तारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत।।

śrotavyamasya ca raho rakṣyaścāmātyato bhavet| amātyā hyapahartāro bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata||

Verse 4

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः। समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः।।

rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ| sametya sarve bādhante sa vinaśyatyarakṣitaḥ||

Verse 5

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yaduvāca ha||

Verse 6

कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्तं क्षेमदर्शिनम्। मुनिः कालकवृक्षीय आजगोमेति नः श्रुतम्।।

kosalānāmādhipatyaṃ saṃprāptaṃ kṣemadarśinam| muniḥ kālakavṛkṣīya ājagometi naḥ śrutam||

Verse 7

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः। सर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्व्यशीतितमोऽध्यायः।। 82।।

sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ| sarvaṃ paryacaradyuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi dvyaśītitamo'dhyāyaḥ|| 82||

Verse 8

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः। अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते।।

adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ| anāgatamatītaṃ ca yacca saṃprati vartate||

Verse 9

इति राष्ट्रे परिपतन्बहुभिः पुरुषैः सह। सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिदृष्टवान्।। प्रवृत्त्यर्था अमात्यदोषदर्शने राजानं प्रवर्तयितुकामः।।

iti rāṣṭre paripatanbahubhiḥ puruṣaiḥ saha| sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paridṛṣṭavān|| pravṛttyarthā amātyadoṣadarśane rājānaṃ pravartayitukāmaḥ||

Verse 10

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः। राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः।।

sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ| rājayuktāpacārāṃśca sarvānbuddhvā tatastataḥ||

Verse 11

ततः स काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत्। सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः।।

tataḥ sa kākamādāya rājānaṃ draṣṭumāgamat| sarvajño'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ||

Verse 12

स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम्। प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम्।। परिपतन्परितो भ्रमन्। राजयुक्तानां राज्ञा तेषु तेषु कार्येषु नियुक्तानाम्। दुष्कृतं स्वामिद्रव्यापहाररूपं वापम्।।

sa sma kausalyamāgamya rājāmātyamalaṃkṛtam| prāha kākasya vacanādamutredaṃ tvayā kṛtam|| paripatanparito bhraman| rājayuktānāṃ rājñā teṣu teṣu kāryeṣu niyuktānām| duṣkṛtaṃ svāmidravyāpahārarūpaṃ vāpam||

Verse 13

असौ चासौ च जानीते राजकेशस्त्वया हृतः। एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम्।। राजानमागम्य तत्समक्षमेवामात्यं प्राह। अमुत्रस्थाने त्वया इदं धनचौर्यं कृतमिति।।

asau cāsau ca jānīte rājakeśastvayā hṛtaḥ| evamākhyāti kāko'yaṃ tacchīghramanugamyatām|| rājānamāgamya tatsamakṣamevāmātyaṃ prāha| amutrasthāne tvayā idaṃ dhanacauryaṃ kṛtamiti||

Verse 14

तथाऽन्यानपि स प्राह राजकोशहरांस्तदा। न चास्य वचनं किंचिदनृतं श्रूयते क्वचित्।।

tathā'nyānapi sa prāha rājakośaharāṃstadā| na cāsya vacanaṃ kiṃcidanṛtaṃ śrūyate kvacit||

Verse 15

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह। तमतिक्रम्य सुप्तं तु निशि काकमपोथयन्।।

tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha| tamatikramya suptaṃ tu niśi kākamapothayan||

Verse 16

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा वाणेन पञ्जरे। पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत्।।

vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā vāṇena pañjare| pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinamabravīt||

Verse 17

राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम्। अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं भवतो हितम्।।

rājaṃstvāmabhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram| anujñātastvayā brūyāṃ vacanaṃ bhavato hitam||

Verse 18

मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मनाऽऽगतः। ह्रियन्ते हि महार्थाश्च पुरुषे विक्रमत्यपि।। अनुगम्यतां आलोच्यताम्।।

mitrārthamabhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā''gataḥ| hriyante hi mahārthāśca puruṣe vikramatyapi|| anugamyatāṃ ālocyatām||

Verse 19

संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः। अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसह्य हितकारणात्।।

saṃbubodhayiṣurmitraṃ sadaśvamiva sārathiḥ| atimanyuprasakto hi prasahya hitakāraṇāt||

Verse 20

तथाविधस्य सुहृदा क्षन्तव्यं संविजानता। ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता।।

tathāvidhasya suhṛdā kṣantavyaṃ saṃvijānatā| aiśvaryamicchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā||

Verse 21

तं राजा प्रत्युवाचेदं यत्किंचिन्मां भवान्वदेत्। कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम्।।

taṃ rājā pratyuvācedaṃ yatkiṃcinmāṃ bhavānvadet| kasmādahaṃ na kṣameyamākāṅkṣannātmano hitam||

Verse 22

ब्राह्मण प्रतिजाने ते प्रब्रूहि यदिहेच्छसि। करिष्यामि हि ते वाक्यं यन्मां विप्र प्रवक्ष्यसि।।

brāhmaṇa pratijāne te prabrūhi yadihecchasi| kariṣyāmi hi te vākyaṃ yanmāṃ vipra pravakṣyasi||

Verse 23

मुनिरुवाच। विद्वान्नयानपायांश्च भयाख्यातॄन्भयानि च। भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागतः।। ,19 ह्रियन्त इति मित्रं त्वां संबुबोधयिपुरागत इति श्लोकद्वयभेकान्वयम्।।

muniruvāca| vidvānnayānapāyāṃśca bhayākhyātṝnbhayāni ca| bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato'ntikamāgataḥ|| ,19 hriyanta iti mitraṃ tvāṃ saṃbubodhayipurāgata iti ślokadvayabhekānvayam||

Verse 24

प्रागेवोक्तं तु दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेवनम्। अगतेः कुगतिर्ह्येषा या राज्ञा सहजीविका।।

prāgevoktaṃ tu doṣo'yamācāryairnṛpasevanam| agateḥ kugatirhyeṣā yā rājñā sahajīvikā||

Verse 25

आशीविषैश्च तस्याहुः संगमं यस्य राजभिः। बहुमित्रांश्च राजानो बह्वभित्रास्तथैव च।।

āśīviṣaiśca tasyāhuḥ saṃgamaṃ yasya rājabhiḥ| bahumitrāṃśca rājāno bahvabhitrāstathaiva ca||

Verse 26

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपजीविनाम्। तथाऽस्य राजतो राजन्मुहुर्तादागतं भयम्।।

tebhyaḥ sarvebhya evāhurbhayaṃ rājopajīvinām| tathā'sya rājato rājanmuhurtādāgataṃ bhayam||

Verse 27

नैकान्तेनाप्रमादो हि शक्यः कर्तुं महीपतौ। न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता।।

naikāntenāpramādo hi śakyaḥ kartuṃ mahīpatau| na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃcidbhūtimicchatā||

Verse 28

प्रमादात्स्खलते बुद्धिः स्खलतो नास्ति जीवितम्। अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानप्नुपशिक्षितः।।

pramādātskhalate buddhiḥ skhalato nāsti jīvitam| agniṃ dīptamivāsīdedrājānapnupaśikṣitaḥ||

Verse 29

आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम्। यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः।। ज्ञात्वा पापानपापाभृत्यतस्ते भयानि चेति झ. पाठः।।

āśīviṣamiva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram| yatnenopacarennityaṃ nāhamasmīti mānavaḥ|| jñātvā pāpānapāpābhṛtyataste bhayāni ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 30

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुःस्थिताद्दुरनुष्ठितात्। दुरासदाद्दुर्वृजिनादिङ्गिताद्ध्यायितादपि।।

durvyāhṛtācchaṅkamāno duḥsthitādduranuṣṭhitāt| durāsadāddurvṛjinādiṅgitāddhyāyitādapi||

Verse 31

देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः। वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत्।।

devateva hi sarvārthānkuryādrājā prasāditaḥ| vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlamapi nirdahet||

Verse 32

इति राजन्यमः प्राह वर्तते च तथैव तत्। अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः।।

iti rājanyamaḥ prāha vartate ca tathaiva tat| atha bhūyāṃsamevārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ||

Verse 33

ददात्यत्मद्विधोऽऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि। वायसस्त्वेष मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः।।

dadātyatmadvidho''mātyo buddhisāhāyyamāpadi| vāyasastveṣa me rājannantakāyābhisaṃhitaḥ||

Verse 34

न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः। हिताहितांस्तु बुद्ध्येथा मापरोक्षमतिर्भव।।

na ca me'tra bhavāngarhyo na ca yeṣāṃ bhavānpriyaḥ| hitāhitāṃstu buddhyethā māparokṣamatirbhava||

Verse 35

ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे। अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम्।। नाहमस्मीति मत्वा जीवनाशं त्यक्त्वेत्यर्थः।।

ye tvādānaparā eva vasanti bhavato gṛhe| abhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśairme'bhisaṃhitam|| nāhamasmīti matvā jīvanāśaṃ tyaktvetyarthaḥ||

Verse 36

यो वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छत्यनन्तरम्। आन्तरैराभेसंधाय राजन्सिद्ध्यति नान्यथा।। आदानपराः कोशलोप्तारः। मे मयि। तादृशैरभिसंहितमभिसंधिर्वैरं कृतम्। मदीयकाकहननादिति भावः।।

yo vā bhavadvināśena rājyamicchatyanantaram| āntarairābhesaṃdhāya rājansiddhyati nānyathā|| ādānaparāḥ kośaloptāraḥ| me mayi| tādṛśairabhisaṃhitamabhisaṃdhirvairaṃ kṛtam| madīyakākahananāditi bhāvaḥ||

Verse 37

तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम्। तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो।। आन्तरैः सूदादिभिः अभिसंधायाऽन्नदौ विषं प्रक्षेप्तव्यमिति स्नेहं कृत्वा। तेषामभीप्सितो भवद्विनाशः सिध्यति चाऽन्यथा न सिध्यति व। आयुःशेषे सतीति भावः।।

teṣāmahaṃ bhayādrājangamiṣyāmyanyamāśramam| tairhi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho|| āntaraiḥ sūdādibhiḥ abhisaṃdhāyā'nnadau viṣaṃ prakṣeptavyamiti snehaṃ kṛtvā| teṣāmabhīpsito bhavadvināśaḥ sidhyati cā'nyathā na sidhyati va| āyuḥśeṣe satīti bhāvaḥ||

Verse 38

छझना मम काकश्च गमितो यमसादनम्। दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेन चक्षुषा।।

chajhanā mama kākaśca gamito yamasādanam| dṛṣṭaṃ hyetanmayā rājaṃstapodīrghena cakṣuṣā||

Verse 39

बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणैर्युताम्। काकेन वालिशेनेमामतार्षमहमापगाम्।। तेषां त्वद्वैरिणाम् ।।

bahunakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇairyutām| kākena vāliśenemāmatārṣamahamāpagām|| teṣāṃ tvadvairiṇām ||

Verse 40

स्थाण्वश्मकण्टकवर्तीं सिंह व्याघ्रसमाकुलाम्। दुरासदां दुष्प्रसहां गुहां हैमवतीमिव।

sthāṇvaśmakaṇṭakavartīṃ siṃha vyāghrasamākulām| durāsadāṃ duṣprasahāṃ guhāṃ haimavatīmiva|

Verse 41

अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते। राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः।। इमां राजनीतिनदीम्। नक्रादितुल्यैरधिकारिपुरुषैर्व्याप्ताम्। बालिशेन स्वमृत्युं संपादयता विरुद्धलक्षणया तन्मरणान्मृतोऽस्मीति भावः।।

agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhirāpyaṃ ca gamyate| rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ|| imāṃ rājanītinadīm| nakrāditulyairadhikāripuruṣairvyāptām| bāliśena svamṛtyuṃ saṃpādayatā viruddhalakṣaṇayā tanmaraṇānmṛto'smīti bhāvaḥ||

Verse 42

गहनं भवतो राज्यमन्धकारं तमोन्वितम्। नेह विश्वसितुं शक्यं भवताऽपि कुतो मया।। अग्निना दीपेन आप्यं जलरूपम्।।

gahanaṃ bhavato rājyamandhakāraṃ tamonvitam| neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatā'pi kuto mayā|| agninā dīpena āpyaṃ jalarūpam||

Verse 43

अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह। वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः।।

ato nāyaṃ śubho vāsastulye sadasatī iha| vadho hyevātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ||

Verse 44

न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते न कथनम्। नेह युक्तं स्थिरं स्थातुं जवेनैवाव्रजेद्वुधः।।

nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte na kathanam| neha yuktaṃ sthiraṃ sthātuṃ javenaivāvrajedvudhaḥ||

Verse 45

सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति। तयोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वधातिनीम्।।

sītā nāma nadī rājanplavo yasyāṃ nimajjati| tayopamāmimāṃ manye vāgurāṃ sarvadhātinīm||

Verse 46

मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम्। असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव।।

madhuprapāto hi bhavānbhojanaṃ viṣasaṃyutam| asatāmiva te bhāvo vartate na satāmiva||

Verse 47

आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमसि पार्थिव।।

āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpastvamasi pārthiva||

Verse 48

दुर्गतीर्था बृहत्कूला कावेरी चोरसंयुता। नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्। श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि।।

durgatīrthā bṛhatkūlā kāverī corasaṃyutā| nadī madhurapānīyā yathā rājaṃstathā bhavān| śvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hyasi||

Verse 49

यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान्। ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते।।

yathā''śritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān| tatastaṃ saṃvṛṇotyeva tamatītya ca vardhate||

Verse 50

तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः। तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय।।

tenaivogrendhanenainaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ| tathopamā hyamātyāste rājaṃstānpariśodhaya||

Verse 51

त्वया चैव कृता राजन्भवता परिपालिताः। भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम्।।

tvayā caiva kṛtā rājanbhavatā paripālitāḥ| bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam||

Verse 52

उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता। अन्तः सर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये। शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञः साहसजीविनः।। गहनं कपटम्। अन्धकारमिव तमोन्वितं धर्माधर्मदर्शनशून्यम्।।

uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā| antaḥ sarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye| śīlaṃ jijñāsamānena rājñaḥ sāhasajīvinaḥ|| gahanaṃ kapaṭam| andhakāramiva tamonvitaṃ dharmādharmadarśanaśūnyam||

Verse 53

कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदस्यान्तरा जिताः। कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः।। उषितं मयेति शेषः।।

kaccijjitendriyo rājā kaccidasyāntarā jitāḥ| kaccideṣāṃ priyo rājā kaccidrājñaḥ priyāḥ prajāḥ|| uṣitaṃ mayeti śeṣaḥ||

Verse 54

विजिज्ञासुरिह प्राप्तस्तवाहं राजसत्तम। तस्य मे रोचते राजन्क्षुधितस्येव भोजनम्।। जिज्ञासामेवाह कच्चिदिति।।

vijijñāsuriha prāptastavāhaṃ rājasattama| tasya me rocate rājankṣudhitasyeva bhojanam|| jijñāsāmevāha kacciditi||

Verse 55

अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम्। भवतोऽर्थकृदित्येवं मयि ते दोषमादधन्। विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः।।

amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakam| bhavato'rthakṛdityevaṃ mayi te doṣamādadhan| vidyate kāraṇaṃ nānyaditi me nātra saṃśayaḥ||

Verse 56

न हि तेषामहं द्रोग्धा तत्तेषां द्रोहवद्गतम्। अरेर्हि दुर्हृदाद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात्।। रोचते भवानिति शेषः।।

na hi teṣāmahaṃ drogdhā tatteṣāṃ drohavadgatam| arerhi durhṛdādbheyaṃ bhagnapṛṣṭhādivoragāt|| rocate bhavāniti śeṣaḥ||

Verse 57

राजोवाच। भूयसा परिहारेण सत्कारेण च भूयसा। पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम।।

rājovāca| bhūyasā parihāreṇa satkāreṇa ca bhūyasā| pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama||

Verse 58

ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति ते न वत्स्यन्ति मे गृहे। भवतैव हि तज्ज्ञेयं यत्तदेषामनन्तरम्।।

ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti te na vatsyanti me gṛhe| bhavataiva hi tajjñeyaṃ yattadeṣāmanantaram||

Verse 59

यथा स्यात्सुधृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम्। तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम्।।

yathā syātsudhṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam| tathā samīkṣya bhagavañśreyase viniyuṅkṣva mām||

Verse 60

मुनिरुवाच। अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु। ततः कारणमाज्ञाय पुरुषंपुरुषं जहि। एकदोषा हि बहवो मृद्गीयुरपि कण्टकान्।। भेयं भेतव्यम्। भग्नपृष्ठात् पृष्ठभङ्गेन कोपितात्।।

muniruvāca| adarśayannimaṃ doṣamekaikaṃ durbalaṃ kuru| tataḥ kāraṇamājñāya puruṣaṃpuruṣaṃ jahi| ekadoṣā hi bahavo mṛdgīyurapi kaṇṭakān|| bheyaṃ bhetavyam| bhagnapṛṣṭhāt pṛṣṭhabhaṅgena kopitāt||

Verse 61

अर्थे सर्वं जगद्वद्धमर्थेनैव निबध्यते। अर्थे दर्पो मनुष्याणां तस्मादर्थं विरोचय।।

arthe sarvaṃ jagadvaddhamarthenaiva nibadhyate| arthe darpo manuṣyāṇāṃ tasmādarthaṃ virocaya||

Verse 62

एकेनैकस्य दोषेण तद्विरुद्धं प्रचोदय। स तस्य दोषानुद्भाव्य तस्यार्थं ग्राहयिष्यति।।

ekenaikasya doṣeṇa tadviruddhaṃ pracodaya| sa tasya doṣānudbhāvya tasyārthaṃ grāhayiṣyati||

Verse 63

सामपूर्वं च केषांचिद्भेदेन च परस्परम्। वैरं कारय भूपाल पश्चाद्दण्डं प्रचोदय।।

sāmapūrvaṃ ca keṣāṃcidbhedena ca parasparam| vairaṃ kāraya bhūpāla paścāddaṇḍaṃ pracodaya||

Verse 64

बिल्वेन च यथा बिल्वमाकारं छाद्य बुद्धिमान्। अशुद्धं सचिवं राजन्नशुद्धेनैव नाशय।।

bilvena ca yathā bilvamākāraṃ chādya buddhimān| aśuddhaṃ sacivaṃ rājannaśuddhenaiva nāśaya||

Verse 65

मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।।

mantrabhedabhayādrājaṃstasmādetadbravīmi te||

Verse 66

वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः। स्वस्ति चेच्छाम भवतः परेषां च यथाऽऽत्मनः।।

vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥ| svasti cecchāma bhavataḥ pareṣāṃ ca yathā''tmanaḥ||

Verse 67

राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम्। मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः। पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः।।

rājannātmānamācakṣe saṃbandhī bhavato hyaham| muniḥ kālakavṛkṣīya ityevamabhisaṃjñitaḥ| pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ||

Verse 68

व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते। सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया।। तेषामकस्मात् युगपच्च वधे दोषमाह एकेति। संहताः कण्टकानपि मृद्रीयुः किमुत मादृशान्मृदूनित्यर्थः।।

vyāpanne bhavato rājye rājanpitari saṃsthite| sarvakāmānparityajya tapastaptaṃ tadā mayā|| teṣāmakasmāt yugapacca vadhe doṣamāha eketi| saṃhatāḥ kaṇṭakānapi mṛdrīyuḥ kimuta mādṛśānmṛdūnityarthaḥ||

Verse 69

स्नेहात्त्वां तु ब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रो दिति।। पितरि त्वदीये संस्थिते मृते।।

snehāttvāṃ tu bravīmyetanmā bhūyo vibhro diti|| pitari tvadīye saṃsthite mṛte||

Verse 70

उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया। राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि।।

ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā| rājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājanpramādyasi||

Verse 71

भीष्म उवाच। ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसा पुनः। पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे।। विभ्रमेत् अनाप्तेष्वाप्तबुद्धिं भवान्माकार्षीत्।।

bhīṣma uvāca| tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasā punaḥ| purohitakule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabhe|| vibhramet anāpteṣvāptabuddhiṃ bhavānmākārṣīt||

Verse 72

एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने। मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः।। नान्दी मङ्गलपाठः। ततस्तस्मिन्मन्त्रिणि वृते सति।।

ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine| muniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhiruttamaiḥ|| nāndī maṅgalapāṭhaḥ| tatastasminmantriṇi vṛte sati||

Verse 73

हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽप्यजयन्महीम्। तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत।।

hitaṃ tadvacanaṃ śrutvā kausalyo'pyajayanmahīm| tathā ca kṛtavānrājā yathoktaṃ tena bhārata||