Adhyaya 81

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कृष्णनारदसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डले। मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकाशीतितमोऽध्यायः।। 81।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kṛṣṇanāradasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| evamagrāhyake tasmiñjñātisaṃbandhimaṇḍale| mitreṣvamitreṣvapi ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekāśītitamo'dhyāyaḥ|| 81||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। संवादं वासुदेवस्य महर्षेर्नारदस्य च।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| saṃvādaṃ vāsudevasya maharṣernāradasya ca||

Verse 3

वासुदेव उवाच। नासुहृत्परर्म मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम्। अपण्डितो वाऽपि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान्।।

vāsudeva uvāca| nāsuhṛtpararma mantraṃ nāradārhati veditum| apaṇḍito vā'pi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān||

Verse 4

स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारद। कृत्स्नां बुद्धिं च ते प्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवङ्गम।।

sa te sauhṛdamāsthāya kiṃcidvakṣyāmi nārada| kṛtsnāṃ buddhiṃ ca te prekṣya saṃpṛcche tridivaṅgama||

Verse 5

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम्। अर्धंभोक्ताऽस्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे।।

dāsyamaiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomyaham| ardhaṃbhoktā'smi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame||

Verse 6

अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति दहृयं मम। वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मां दहति नित्यदा।। अग्राह्यके वशीकर्तुमशक्ये।।

araṇīmagnikāmo vā mathnāti dahṛyaṃ mama| vācā duruktaṃ devarṣe tanmāṃ dahati nityadā|| agrāhyake vaśīkartumaśakye||

Verse 7

बलं सङ्कर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदे। रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद।।

balaṃ saṅkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punargade| rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so'sahāyo'smi nārada||

Verse 8

अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः। नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः।।

anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ| nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ||

Verse 9

यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृत्स्नमेव तत्। द्वयोरेनं प्रचरतोर्वृणोम्येकरतं न च।। वाशब्द इवार्थः।।

yasya na syurna vai sa syādyasya syuḥ kṛtsnameva tat| dvayorenaṃ pracaratorvṛṇomyekarataṃ na ca|| vāśabda ivārthaḥ||

Verse 10

स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः। यस्य चापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः।।

syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ| yasya cāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ||

Verse 11

सोऽहं कित्नवमातेव द्वयोरपि महामुने। नैकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्य पराजयम्।। ते यस्य पक्षे न स्युः स नस्यान्नश्येदेव। यस्य पक्षे ते स्युस्तत् तस्मात् कृत्स्नं फलं प्राप्नोतीति शेषः।।

so'haṃ kitnavamāteva dvayorapi mahāmune| naikasya jayamāśaṃse dvitīyasya parājayam|| te yasya pakṣe na syuḥ sa nasyānnaśyedeva| yasya pakṣe te syustat tasmāt kṛtsnaṃ phalaṃ prāpnotīti śeṣaḥ||

Verse 12

ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयदर्शनात्। वक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा।।

mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayadarśanāt| vaktumarhasi yacchreyo jñātīnāmātmanastathā||

Verse 13

नारद उवाच। आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाम्यन्तराश्च ह। प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वाऽन्यतः।। कितवमातेव कितवयोर्द्यूतकारिणोरेका मातेव।।

nārada uvāca| āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāścāmyantarāśca ha| prādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vā'nyataḥ|| kitavamāteva kitavayordyūtakāriṇorekā māteva||

Verse 14

सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजा। अक्रूरभोजप्रभवा सर्वे ह्येते तदन्वयः।। अन्यतः बाह्याः आपदः स्वकृताः ज्ञातिकृताः अन्तरा आपदः।।

seyamābhyantarā tubhyamāpatkṛcchrā svakarmajā| akrūrabhojaprabhavā sarve hyete tadanvayaḥ|| anyataḥ bāhyāḥ āpadaḥ svakṛtāḥ jñātikṛtāḥ antarā āpadaḥ||

Verse 15

अर्थहेतोर्हि कामाद्वा वीरबीभत्सयाऽपि वा। आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम्।। एते संकर्षणादयः। तदन्वथा अक्रूरान्वयाः।।

arthahetorhi kāmādvā vīrabībhatsayā'pi vā| ātmanā prāptamaiśvaryamanyatra pratipāditam|| ete saṃkarṣaṇādayaḥ| tadanvathā akrūrānvayāḥ||

Verse 16

कृतमूलमिदानीं तद्राजशब्दसहायवत्। न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव स्वयम्।। तत्र हेतुरर्थेति। तत्स्नेहप्रभवा इयं तव आपदिति सार्धः। स्वकर्मजेत्युक्तं तद्विवृणोति आत्मनेति सार्धेन। अन्यत्र आहुके।।

kṛtamūlamidānīṃ tadrājaśabdasahāyavat| na śakyaṃ punarādātuṃ vāntamannamiva svayam|| tatra heturartheti| tatsnehaprabhavā iyaṃ tava āpaditi sārdhaḥ| svakarmajetyuktaṃ tadvivṛṇoti ātmaneti sārdhena| anyatra āhuke||

Verse 17

बभ्रूग्रसेनतो राज्यं नाप्नुं शक्यं कथंचन। ज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः।।

babhrūgrasenato rājyaṃ nāpnuṃ śakyaṃ kathaṃcana| jñātibhedabhayātkṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ||

Verse 18

तच्च सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम्। महाक्षयं व्ययो वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत्।। ज्ञातिशब्दं सहायवन् इति झ. पाठः। तत्र तत् ऐश्वर्यं कृतमूलं यतो ज्ञातिशब्दं ज्ञातित्वादनुच्छेदनीयमित्यर्थः।।

tacca sidhyetprayatnena kṛtvā karma suduṣkaram| mahākṣayaṃ vyayo vā syādvināśo vā punarbhavet|| jñātiśabdaṃ sahāyavan iti jha. pāṭhaḥ| tatra tat aiśvaryaṃ kṛtamūlaṃ yato jñātiśabdaṃ jñātitvādanucchedanīyamityarthaḥ||

Verse 19

अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदा। जिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृदज्यानुमृज्य च।।

anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayacchidā| jihvāmuddhara sarveṣāṃ parimṛdajyānumṛjya ca||

Verse 20

वासुदेव उवाच। अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम्। येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च।।

vāsudeva uvāca| anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyāmahaṃ katham| yenaiṣāmuddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca||

Verse 21

नारद उवाच। शक्त्याऽन्नदानं सततं तितिक्षाऽऽर्जवमार्दवम्। यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम्।।

nārada uvāca| śaktyā'nnadānaṃ satataṃ titikṣā''rjavamārdavam| yathārhapratipūjā ca śastrametadanāyasam||

Verse 22

ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटुकानि लधूनि च। गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्य मनांसि च।।

jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭukāni ladhūni ca| girā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasya manāṃsi ca||

Verse 23

नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान्। महतीं धुरमादाय समुद्यम्योरसा वहेत्।।

nāmahāpuruṣaḥ kaścinnānātmā nāsahāyavān| mahatīṃ dhuramādāya samudyamyorasā vahet||

Verse 24

सर्व एव गुरुं भारमनङ्वान्वहते समे। दुर्गे प्रतीतः सुगवो भारं वहति दुर्वहम्।।

sarva eva guruṃ bhāramanaṅvānvahate same| durge pratītaḥ sugavo bhāraṃ vahati durvaham||

Verse 25

भेदाद्विनाशः सङ्घानां सङ्घमुख्योऽसि केशव। यथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं सङ्घस्तथा कुरु।।

bhedādvināśaḥ saṅghānāṃ saṅghamukhyo'si keśava| yathā tvāṃ prāpya notsīdedayaṃ saṅghastathā kuru||

Verse 26

नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्। नान्यत्र धनसन्त्यागाद्गुणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते।।

nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriyanigrahāt| nānyatra dhanasantyāgādguṇaḥ prājñe'vatiṣṭhate||

Verse 27

धन्यं यशस्यमायुष्वं स्वपक्षोद्भावनं सदा। ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु।।

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣvaṃ svapakṣodbhāvanaṃ sadā| jñātīnāmavināśaḥ syādyathā kṛṣṇa tathā kuru||

Verse 28

आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो। षाङ्गुण्यस्य विधानेन यात्रा यानविधौ तथा।।

āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho| ṣāṅguṇyasya vidhānena yātrā yānavidhau tathā||

Verse 29

यादवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः। त्वय्यायत्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये।।

yādavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ| tvayyāyattā mahābāho lokā lokeśvarāśca ye||

Verse 30

उपासन्ते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधव। त्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं परां गतिम्।।

upāsante hi tvadbuddhimṛṣayaścāpi mādhava| tvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ parāṃ gatim||

Verse 31

त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते वादवाः सुखम्।।

tvāmāsādya yaduśreṣṭhamedhante vādavāḥ sukham||