Adhyaya 83

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मन्त्र्यादिलक्षणकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशांपते। परिच्छदास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः।। 83।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati mantryādilakṣaṇakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| sabhāsadaḥ sahāyāśca suhṛdaśca viśāṃpate| paricchadāstathā'mātyāḥ kīdṛśāḥ syuḥ pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi tryaśītitamo'dhyāyaḥ|| 83||

Verse 2

भीष्म उवाच। ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः। शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः।। सभासदः व्यवहारनिर्णायका। सहायाः युद्धादावुपयोगिनः। सुहृदो हितकर्तारः। परिच्छदाः सेनान्यादयः।।

bhīṣma uvāca| hrīniṣevāstathā dāntāḥ satyārjavasamanvitāḥ| śaktāḥ kathayituṃ samyakte tava syuḥ sabhāsadaḥ|| sabhāsadaḥ vyavahāranirṇāyakā| sahāyāḥ yuddhādāvupayoginaḥ| suhṛdo hitakartāraḥ| paricchadāḥ senānyādayaḥ||

Verse 3

अमात्याश्चातिशूराश्च ब्रह्मण्याश्च बहुश्रुताः। सुसंतृष्टाश्च कौन्तेय महोत्साहाश्च कर्मसु।।

amātyāścātiśūrāśca brahmaṇyāśca bahuśrutāḥ| susaṃtṛṣṭāśca kaunteya mahotsāhāśca karmasu||

Verse 4

एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत।।

etānsahāyā~llipsethāḥ sarvāsvāpatsu bhārata||

Verse 5

कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति। प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा। आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम्।। क्रमेणैषां लक्षणान्याह हीति। कथयितुं न्यायान्यायौ वक्तुम् हीनिषेधास्तथा दान्ताः सत्यलज्जासमन्विताः इति थ. पाठः।।

kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati| prasannamaprasannaṃ vā pīḍitaṃ hatameva vā| āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tadeva hyanupālitam|| krameṇaiṣāṃ lakṣaṇānyāha hīti| kathayituṃ nyāyānyāyau vaktum hīniṣedhāstathā dāntāḥ satyalajjāsamanvitāḥ iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः। प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः।।

kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ| pragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ||

Verse 7

दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः। ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः।। सुल्दमाह सार्धेन कुलीन इति।।

dauṣkuleyāśca lubdhāśca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ| te tvāṃ tāta niṣeveyuryāvadārdrakapāṇayaḥ|| suldamāha sārdhena kulīna iti||

Verse 8

कुलीनाञ्शीलसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान्। देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैपिणः। नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः।।

kulīnāñśīlasaṃpannāniṅgitajñānaniṣṭhurān| deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaipiṇaḥ| nityamartheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ||

Verse 9

अर्थमानार्घसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियैः। यानर्थभाजो मन्येथास्तेते स्युः सुखभागिनः।। यावदार्द्रकपाणयः। शुष्कहस्तास्तु सद्यो विक्रियन्ते इत्यर्थः। ते त्वां जातु न सेवेयुर्यावते स्वङ्गपाणयः। इति ड. थ.पाठः।।

arthamānārghasatkārairbhogairuccāvacaiḥ priyaiḥ| yānarthabhājo manyethāstete syuḥ sukhabhāginaḥ|| yāvadārdrakapāṇayaḥ| śuṣkahastāstu sadyo vikriyante ityarthaḥ| te tvāṃ jātu na seveyuryāvate svaṅgapāṇayaḥ| iti ḍa. tha.pāṭhaḥ||

Verse 10

अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वॄत्ताश्चरितव्रताः। नत्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः।।

abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṝttāścaritavratāḥ| natvāṃ nityārthino jahyurakṣudrāḥ satyavādinaḥ||

Verse 11

अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः। तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः।। अर्थो धनम्। मानः सन्मानः। अर्धो वस्रादिदानम्। सत्कार आदरः। यान्प्रियान्मन्येथात्तेऽर्थभाजः सुखभागिनश्च स्युः।।

anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ| tebhyaḥ parijugupsethā ye cāpi samayacyutāḥ|| artho dhanam| mānaḥ sanmānaḥ| ardho vasrādidānam| satkāra ādaraḥ| yānpriyānmanyethātte'rthabhājaḥ sukhabhāginaśca syuḥ||

Verse 12

नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः। यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत्।। समयं धर्माधर्ममयदाम्। जुगुप्सेथाः रक्षस्व।।

naikamicchedgaṇaṃ hitvā syāccedanyataragrahaḥ| yastveko bahubhiḥ śreyānkāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet|| samayaṃ dharmādharmamayadām| jugupsethāḥ rakṣasva||

Verse 13

श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यस्य दृश्यते। कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति।। अन्यतरग्रहः गणैकयोरेक्तरस्य ग्राणप्रसङ्ग। एकश्चेद्गुणी तदा गणं त्यक्त्वा स एव ग्राह।।

śreyaso lakṣaṇaṃ caitadvikramo yasya dṛśyate| kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati|| anyataragrahaḥ gaṇaikayorektarasya grāṇaprasaṅga| ekaścedguṇī tadā gaṇaṃ tyaktvā sa eva grāha||

Verse 14

समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः। न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत्।। श्रेयसः साधोः।।

samarthānpūjayedyaśca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ| na ca kāmādbhayātkrodhāllobhādvā dharmamutsṛjet|| śreyasaḥ sādhoḥ||

Verse 15

अमानी अत्यवाक्शक्तो जितात्मा मानसंयुतः। स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थापरीक्षितः।।

amānī atyavākśakto jitātmā mānasaṃyutaḥ| sa te mantrasahāyaḥ syātsarvāvasthāparīkṣitaḥ||

Verse 16

कुलीनः कुलसंपन्नस्तितिक्षुर्दश आत्मवान्। शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम्।।

kulīnaḥ kulasaṃpannastitikṣurdaśa ātmavān| śūraḥ kṛtajñaḥ satyaśca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam||

Verse 17

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः। अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि।।

tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ| amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrībhavantyapi||

Verse 18

अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम्। संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः।। सत्यः सत्यवान्।।

ata ūrdhvamamātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇam| saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaśca bhūmipaḥ|| satyaḥ satyavān||

Verse 19

संबन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः। अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः।। भूमिपः परीक्षेतेति योजना।।

saṃbandhipuruṣairāptairabhijātaiḥ svadeśajaiḥ| ahāryairavyabhīcāraiḥ sarvaśaḥ suparīkṣitaiḥ|| bhūmipaḥ parīkṣeteti yojanā||

Verse 20

यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः। कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूपता।। अभिजातैः कुलीनैः। अहार्यैः धनादिना वशीकर्तुमशक्यैः। संबन्धिपुरुषैर्येषां संबन्धोऽस्ति तादृशैः।।

yaunāḥ śrautāstathā maulāstathaivāpyanahaṃkṛtāḥ| kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūpatā|| abhijātaiḥ kulīnaiḥ| ahāryaiḥ dhanādinā vaśīkartumaśakyaiḥ| saṃbandhipuruṣairyeṣāṃ saṃbandho'sti tādṛśaiḥ||

Verse 21

एषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना। तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुरागः स्थितिर्धृतिः।। यौना उत्तमयोनयः। मौलाः परंपरागताः कर्तव्याः। मन्त्रिण इति शेषः।।

eṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtiścaiva śobhanā| tejo dhairyaṃ kṣamā śaucamanurāgaḥ sthitirdhṛtiḥ|| yaunā uttamayonayaḥ| maulāḥ paraṃparāgatāḥ kartavyāḥ| mantriṇa iti śeṣaḥ||

Verse 22

परीक्ष्य च गुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान्। पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजाऽर्थकारिणः।। प्रकृतिः पूर्वकर्मजः संस्कारः। तेजः पराभिभवसामर्थ्यम्। स्थितिरव्यभिचारिता। धृतिर्धारणसमार्थ्यम्।।

parīkṣya ca guṇānnityaṃ prauḍhabhāvāndhuraṃdharān| pañcopadhāvyatītāṃśca kuryādrājā'rthakāriṇaḥ|| prakṛtiḥ pūrvakarmajaḥ saṃskāraḥ| tejaḥ parābhibhavasāmarthyam| sthitiravyabhicāritā| dhṛtirdhāraṇasamārthyam||

Verse 23

पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान्। कुलीनान्सत्वसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान्।। पञ्च मन्त्रिण इति तृतीयेनान्वयः। उपधा च्छलं तद्व्यतीतान्।।

paryāptavacanānvīrānpratipattiviśāradān| kulīnānsatvasaṃpannāniṅgitajñānaniṣṭhurān|| pañca mantriṇa iti tṛtīyenānvayaḥ| upadhā cchalaṃ tadvyatītān||

Verse 24

देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः। नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन्कुर्वीत मन्त्रिणः।।

deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ| nityamartheṣu sarveṣu rājankurvīta mantriṇaḥ||

Verse 25

हीनतेजोभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति। अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्।। पर्याप्तं कृत्स्नस्य विवित्सितस्यार्थस्य निर्वाहकं वचनं येषां तान्।।

hīnatejobhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati| avaśyaṃ janayatyeva sarvakarmasu saṃśayam|| paryāptaṃ kṛtsnasya vivitsitasyārthasya nirvāhakaṃ vacanaṃ yeṣāṃ tān||

Verse 26

एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत। धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम्।।

evamalpaśruto mantrī kalyāṇābhijano'pyuta| dharmārthakāmasaṃyukto nālaṃ mantraṃ parīkṣitum||

Verse 27

तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः। अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु।।

tathaivānabhijāto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ| anāyaka ivācakṣurmuhyatyūhyeṣu karmasu||

Verse 28

यो वाऽप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः। उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम्।। हीनतेजसा मित्रेणाभिसंसृष्टः संबद्धः। न व्यवस्यति न कर्तव्याकर्तव्ये निश्चिनोति।।

yo vā'pyasthirasaṃkalpo buddhimānāgatāgamaḥ| upāyajño'pi nālaṃ sa karma prāpayituṃ ciram|| hīnatejasā mitreṇābhisaṃsṛṣṭaḥ saṃbaddhaḥ| na vyavasyati na kartavyākartavye niścinoti||

Verse 29

केवलात्पुनरादानात्कर्मणो नोपपद्यते। परामर्शो विशेषणामश्रुतस्येह दुर्मतेः।। प्रापयितुं समापयितुम्।।

kevalātpunarādānātkarmaṇo nopapadyate| parāmarśo viśeṣaṇāmaśrutasyeha durmateḥ|| prāpayituṃ samāpayitum||

Verse 30

मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते। तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत्।।

mantriṇyananurakte tu viśvāso nopapadyate| tasmādananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet||

Verse 31

व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः। मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम्।।

vyathayeddhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito'nṛjuḥ| mārutopahitacchidraiḥ praviśyāgniriva drumam||

Verse 32

संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति। वाचा क्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात्प्रसीदति।। आरम्भशूरोऽपि मूर्खः कर्मणः फलविशेषान् ज्ञातुं न शक्नोतीत्यर्थः।।

saṃkruddhaścaikadā svāmī sthānāccaivāpakarṣati| vācā kṣipati saṃrabdhaḥ punaḥ paścātprasīdati|| ārambhaśūro'pi mūrkhaḥ karmaṇaḥ phalaviśeṣān jñātuṃ na śaknotītyarthaḥ||

Verse 33

तानितान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम्। मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः।।

tānitānyanuraktena śakyāni hi titikṣitum| mantriṇāṃ ca bhavetkrodho visphūrjitamivāśaneḥ||

Verse 34

यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया। समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम्।।

yastu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā| samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcchedartheṣu mānavam||

Verse 35

अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः। राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति।।

anṛjustvanurakto'pi saṃpannaścetarairguṇaiḥ| rājñaḥ prajñānayukto'pi na mantraṃ śrotumarhati||

Verse 36

योऽमित्रैः सह संबद्धो न परान्बहुमन्यते। असुहृत्तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति।।

yo'mitraiḥ saha saṃbaddho na parānbahumanyate| asuhṛttādṛśo jñeyo na mantraṃ śrotumarhati||

Verse 37

अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः। असुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति।।

avidvānaśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ| asuhṛtkrodhano lubdho na mantraṃ śrotumarhati||

Verse 38

आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः। सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति।। अनुरक्तलक्षणमाह शिभिः संक्रुद्ध इत्यादिभिः।।

āgantuścānurakto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ| satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotumarhati|| anuraktalakṣaṇamāha śibhiḥ saṃkruddha ityādibhiḥ||

Verse 39

विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत्पुरा। सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति।। आगन्तुर्नूतनः। सोऽप्य विश्वास्य इत्यर्थः।।

vidharmato viprakṛtaḥ pitā yasyābhavatpurā| satkṛtaḥ sthāpitaḥ so'pi na mantraṃ śrotumarhati|| āganturnūtanaḥ| so'pya viśvāsya ityarthaḥ||

Verse 40

यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत्। पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति।। विधर्मतोऽन्यायेन।।

yaḥ svalpenāpi kāryeṇa suhṛdākṣārito bhavet| punaranyairguṇairyukto na mantraṃ śrotumarhati|| vidharmato'nyāyena||

Verse 41

कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः। सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति।। आक्षारितो धनग्रहणेन रिक्तः कृतः।।

kṛtaprajñaśca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ| sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotumarhati|| ākṣārito dhanagrahaṇena riktaḥ kṛtaḥ||

Verse 42

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः। सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति।। जानपदः स्वदेशजः।।

jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ| suhṛdātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotumarhati|| jānapadaḥ svadeśajaḥ||

Verse 43

सत्यवाक्शीलसंपन्नो गन्भीरः सत्रपो मृदुः। पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति।। परस्य शत्रोः आत्मनश्च प्रकृतीः स्वाम्यमात्यादिका जानातीति प्रकृतिज्ञः।।

satyavākśīlasaṃpanno ganbhīraḥ satrapo mṛduḥ| pitṛpaitāmaho yaḥ syātsa mantraṃ śrotumarhati|| parasya śatroḥ ātmanaśca prakṛtīḥ svāmyamātyādikā jānātīti prakṛtijñaḥ||

Verse 44

संतुष्टः संमतः सद्भिः शौटीरो द्वेष्यपापकः। मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति।। गम्भीरो मन्त्रगोपनसमर्थः।।

saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ sadbhiḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ| mantravitkālavicchūraḥ sa mantraṃ śrotumarhati|| gambhīro mantragopanasamarthaḥ||

Verse 45

सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशम्। तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप।। शौटीरः प्रगल्भः। द्वेष्यवद्धेयं पापं यस्य स द्वेष्यपापकः।।

sarvalokamimaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśam| tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍamādhitsatā nṛpa|| śauṭīraḥ pragalbhaḥ| dveṣyavaddheyaṃ pāpaṃ yasya sa dveṣyapāpakaḥ||

Verse 46

पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः। योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति।।

paurajānapadā yasminviśvāsaṃ dharmato gatāḥ| yoddhā nayavipaścicca sa mantraṃ śrotumarhati||

Verse 47

तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः। मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युख्यवरा महदीप्सवः।। आधित्सता आधातुच्छिता।।

tasmātsarvairguṇairetairupapannāḥ supūjitāḥ| mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syukhyavarā mahadīpsavaḥ|| ādhitsatā ādhātucchitā||

Verse 48

स्वासु प्रकृतिषु च्छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च। मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते।।

svāsu prakṛtiṣu cchidraṃ lakṣayeranparasya ca| mantriṇāṃ mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate||

Verse 49

नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्। गूहेत्कूर्म इवाङगानि रक्षेद्विवरमात्मनः।। पञ्चानामभावे त्रयो वा कार्या इत्यर्थः।।

nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt| gūhetkūrma ivāṅagāni rakṣedvivaramātmanaḥ|| pañcānāmabhāve trayo vā kāryā ityarthaḥ||

Verse 50

मन्त्रग्राहा हि राजस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः। मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जन्गः।। विवरं छिद्रम् ।।

mantragrāhā hi rājasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ| mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītare jangaḥ|| vivaraṃ chidram ||

Verse 51

राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते। स्वामिनं त्वनुवर्न्तते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः।।

rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate| svāminaṃ tvanuvarntate vṛttyarthamiha mantriṇaḥ||

Verse 52

संविनीयमदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृताः। नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः।। मन्त्रसंहननो मन्त्रकवचः।।

saṃvinīyamadakrodhau mānamīrṣyāṃ ca nirvṛtāḥ| nityaṃ pañcopadhātītairmantrayetsaha mantribhiḥ|| mantrasaṃhanano mantrakavacaḥ||

Verse 53

तेषां त्रयाणां त्रिविधं विमर्शं विबुध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र। स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च निदर्शयेदुत्तरमन्त्रकाले।।

teṣāṃ trayāṇāṃ trividhaṃ vimarśaṃ vibudhya cittaṃ viniveśya tatra| svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca nidarśayeduttaramantrakāle||

Verse 54

धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम्। निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्या त्तं मन्त्रमार्गं प्रणयेदसक्तः।।

dharmārthakāmajñamupetya pṛcche dyukto guruṃ brāhmaṇamuttarārtham| niṣṭhā kṛtā tena yadā sahaḥ syā ttaṃ mantramārgaṃ praṇayedasaktaḥ||

Verse 55

एवं सदा मन्त्रयितत्र्यमाहु र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः। तस्मात्तमेवं प्रणयेत्सदैव मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम्।।

evaṃ sadā mantrayitatryamāhu rye mantratattvārthaviniścayajñāḥ| tasmāttamevaṃ praṇayetsadaiva mantraṃ prajāsaṃgrahaṇe samartham||

Verse 56

न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा नान्धा जडाः स्त्री च नपुंसकाश्च। न चात्र तिर्यक्च पुरो न पश्चा न्नोर्ध्वं न चाधः प्रपरेत्कथंचित्।। उपवाश्छलानि। तानि पञ्च।।

na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā nāndhā jaḍāḥ strī ca napuṃsakāśca| na cātra tiryakca puro na paścā nnordhvaṃ na cādhaḥ praparetkathaṃcit|| upavāśchalāni| tāni pañca||

Verse 57

आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्यं स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्। वागङ्गदोषान्परिहृत्य सर्वा न्संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम्।।

āruhya vā veśma tathaiva śūnyaṃ sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam| vāgaṅgadoṣānparihṛtya sarvā nsaṃmantrayetkāryamahīnakālam||