Adhyaya 80

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति भीष्मेण मित्रामित्रलक्षणकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम्। पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह।।

yudhiṣṭhiraṃprati bhīṣmeṇa mitrāmitralakṣaṇakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yadapyalpataraṃ karma tadapyekena duṣkaram| puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ pitāmaha||

Verse 2

किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो यः सचिवो भवेत्। कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे न च विश्वसेत्।।

kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño yaḥ sacivo bhavet| kīdṛśe viśvasedrājā kīdṛśe na ca viśvaset||

Verse 3

भीष्म उवाच। चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत। सहार्थो भजः निश्च सहजः कृत्रिमस्तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अशीतितमोऽध्यायः।। 80।।

bhīṣma uvāca| caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājanbhavantyuta| sahārtho bhajaḥ niśca sahajaḥ kṛtrimastathā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aśītitamo'dhyāyaḥ|| 80||

Verse 4

धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः। यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत्।।

dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ| yato dharmastato vā syānmadhyastho vā tato bhavet||

Verse 5

यो यस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत। मित्राणां प्रकृतिर्नास्ति त्वमित्राणां च भारत। उपकाराद्भवेन्मित्रमपकाराद्भवेदरिः।।

yo yasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayeta| mitrāṇāṃ prakṛtirnāsti tvamitrāṇāṃ ca bhārata| upakārādbhavenmitramapakārādbhavedariḥ||

Verse 6

यस्यैव हि मनुष्यस्य नरो मरणमृच्छति। तस्य पर्यागते काले पुनर्जीवितुमिच्छति।।

yasyaiva hi manuṣyasya naro maraṇamṛcchati| tasya paryāgate kāle punarjīvitumicchati||

Verse 7

धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः। चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथाऽपरौ। सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः।। सहार्थः अयं शत्रुरुभाथ्यामुन्मूलनीयः अस्य राज्यं उभाभ्यां विभज्य ग्राह्यमितिं पणपूर्वं कृतः। भजमानः पितृपैतामहक्रमागतः सहजः मातृष्वस्त्रीयादिः कृत्रिमो धनादिना आवर्जितः।।

dharmādharmeṇa rājānaścaranti vijigīṣavaḥ| caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathā'parau| sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryamātmanaḥ|| sahārthaḥ ayaṃ śatrurubhāthyāmunmūlanīyaḥ asya rājyaṃ ubhābhyāṃ vibhajya grāhyamitiṃ paṇapūrvaṃ kṛtaḥ| bhajamānaḥ pitṛpaitāmahakramāgataḥ sahajaḥ mātṛṣvastrīyādiḥ kṛtrimo dhanādinā āvarjitaḥ||

Verse 8

न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे। प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत।।

na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe| pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavantyuta||

Verse 9

असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः। अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति।।

asādhuḥ sādhutāmeti sādhurbhavati dāruṇaḥ| ariśca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati||

Verse 10

अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत्। तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत्।।

anityacittaḥ puruṣastasminko jātu viśvaset| tasmātpradhānaṃ yatkāryaṃ pratyakṣaṃ tatsamācaret||

Verse 11

एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो कर्मार्थनाशकः। अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युर्नापि विशिष्यते।।

ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno karmārthanāśakaḥ| aviśvāsaśca sarvatra mṛtyurnāpi viśiṣyate||

Verse 12

अकालमृत्युर्विश्वासोऽविश्वसन्हि विपद्यते। यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति।।

akālamṛtyurviśvāso'viśvasanhi vipadyate| yasminkaroti viśvāsamicchatastasya jīvati||

Verse 13

तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित्। एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैषा सनातनी।।

tasmādviśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣucit| eṣā nītigatistāta lakṣmīścaiṣā sanātanī||

Verse 14

यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत्। नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः।। सर्वे पञ्चापि प्रत्यक्षं कार्यमुद्दिश्य मन्त्रितमपि दुष्टामात्यनिग्रहादिकं कार्यं पञ्चानामपि समक्षं न कुर्यादित्यर्थः।।

yaṃ manyeta mamābhāvādimamarthāgamaḥ spṛśet| nityaṃ tasmācchaṅkitavyamamitraṃ taṃ vidurbudhāḥ|| sarve pañcāpi pratyakṣaṃ kāryamuddiśya mantritamapi duṣṭāmātyanigrahādikaṃ kāryaṃ pañcānāmapi samakṣaṃ na kuryādityarthaḥ||

Verse 15

यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति। न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः।।

yasya kṣetrādapyudakaṃ kṣetramanyasya gacchati| na tatrānicchatastasya bhidyeransarvasetavaḥ||

Verse 16

तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति। यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विदुर्बुधाः।।

tathaivātyudakādbhītastasya bhedanamicchati| yamevaṃlakṣaṇaṃ vidyāttamamitraṃ vidurbudhāḥ||

Verse 17

यस्तु वृद्ध्या न तप्येत क्षये दीनतरो भवेत्। एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते।।

yastu vṛddhyā na tapyeta kṣaye dīnataro bhavet| etaduttamamitrasya nimittamabhicakṣate||

Verse 18

यन्मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति। तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरी वै तथा।। ममाभावात् मयि मृते अर्थागमः इमं स्पृशेत् इति यं मन्येत तस्माच्छङ्कितव्यमिति संबन्धः।।

yanmanyeta mamābhāvādasyābhāvo bhavediti| tasminkurvīta viśvāsaṃ yathā pitarī vai tathā|| mamābhāvāt mayi mṛte arthāgamaḥ imaṃ spṛśet iti yaṃ manyeta tasmācchaṅkitavyamiti saṃbandhaḥ||

Verse 19

तं शक्त्या वर्तमानं च सर्वतः परिबृंहयेत्। नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु।।

taṃ śaktyā vartamānaṃ ca sarvataḥ paribṛṃhayet| nityaṃ kṣatādvārayati yo dharmeṣvapi karmasu||

Verse 20

क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम्। ये यस्य क्षयमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः।।

kṣatādbhītaṃ vijānīyāduttamaṃ mitralakṣaṇam| ye yasya kṣayamicchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ||

Verse 21

व्यसनान्नित्यभीतो यः समृद्ध्या यो न दुष्यति। यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते।।

vyasanānnityabhīto yaḥ samṛddhyā yo na duṣyati| yatsyādevaṃvidhaṃ mitraṃ tadātmasamamucyate||

Verse 22

रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः। कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः।।

rūpavarṇasvaropetastitikṣuranasūyakaḥ| kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syātpratyanantaraḥ||

Verse 23

मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंस्यवान्। यो मानितोऽमानितो वा न सन्तुष्येत्कथंचन।।

medhāvī smṛtimāndakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsyavān| yo mānito'mānito vā na santuṣyetkathaṃcana||

Verse 24

ऋत्विग्वा यदि वाऽऽचार्यः सखा वाऽत्यंतसत्कृतः। गृहे वसेदमात्यस्ते स स्यात्परमपूजितः।।

ṛtvigvā yadi vā''cāryaḥ sakhā vā'tyaṃtasatkṛtaḥ| gṛhe vasedamātyaste sa syātparamapūjitaḥ||

Verse 25

संविद्याः परमं मित्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः। विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा।।

saṃvidyāḥ paramaṃ mitraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ| viśvāsaste bhavettatra yathā pitari vai tathā||

Verse 26

नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम्। एकार्थे हेतुभूतानां भेदो भवति सर्वदा।।

naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeranparasparam| ekārthe hetubhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā||

Verse 27

कीर्तिप्रधानो यस्त स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः। समर्थान्यश्च न द्वेष्टि नानर्थान्कुरुते च यः।।

kīrtipradhāno yasta syādyaśca syātsamaye sthitaḥ| samarthānyaśca na dveṣṭi nānarthānkurute ca yaḥ||

Verse 28

यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत्। दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः।। यत् मित्रं कर्तृ।।

yo na kāmādbhayāllobhātkrodhādvā dharmamutsṛjet| dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syātpratyanantaraḥ|| yat mitraṃ kartṛ||

Verse 29

कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरविकत्थनः। शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः।।

kulīnaḥ śīlasaṃpannastitikṣuravikatthanaḥ| śūraścāryaśca vidvāṃśca pratipattiviśāradaḥ||

Verse 30

एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः। पूजिताः संबिभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः।। प्रत्यनन्तरः प्रतिनिधिः प्रधान हतियावत्।।

ete hyamātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasvavasthitāḥ| pūjitāḥ saṃbibhaktāśca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ|| pratyanantaraḥ pratinidhiḥ pradhāna hatiyāvat||

Verse 31

कृत्स्नप्रेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु। युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्त्युत।। स्यनुष्ठिताः सुप्तुभक्तिं कर्तव्यं येषां ते।।

kṛtsnaprete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu| yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsyutpādayantyuta|| syanuṣṭhitāḥ suptubhaktiṃ kartavyaṃ yeṣāṃ te||

Verse 32

एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा। अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणाः परस्परम्।।

ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā| anutiṣṭhanti caivārthamācakṣāṇāḥ parasparam||

Verse 33

ज्ञातिभ्यो बिभियाश्चैव मृत्योरिव यतस्तदा। उपराजेव राजर्धि ज्ञातिर्न सहते सदा।। कृत्स्नमप्रतिकञ्चुकं यथा रक्षत्तथा विनिक्षिप्ता अधिकृताः। प्रतिरूपेष्वनुरूपेषु कर्मस्वायव्ययसकलनादिषु। कार्येषु परामिभवादिषु।।

jñātibhyo bibhiyāścaiva mṛtyoriva yatastadā| uparājeva rājardhi jñātirna sahate sadā|| kṛtsnamapratikañcukaṃ yathā rakṣattathā vinikṣiptā adhikṛtāḥ| pratirūpeṣvanurūpeṣu karmasvāyavyayasakalanādiṣu| kāryeṣu parāmibhavādiṣu||

Verse 34

ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः। नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति।।

ṛjormṛdorvadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ| nānyo jñātermahābāho vināśamabhinandati||

Verse 35

अज्ञातयोऽप्यसुखदा ज्ञातयोऽपि सुखावहाः। अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे चाभिभवन्त्युत।।

ajñātayo'pyasukhadā jñātayo'pi sukhāvahāḥ| ajñātimantaṃ puruṣaṃ pare cābhibhavantyuta||

Verse 36

निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम्। नान्यो निकारं सहते ज्ञातिर्ज्ञातेः कदाचन।। उपराजा समीभवर्ती सामन्तः।।

nikṛtasya narairanyairjñātireva parāyaṇam| nānyo nikāraṃ sahate jñātirjñāteḥ kadācana|| uparājā samībhavartī sāmantaḥ||

Verse 37

आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैपरि। तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते।। निकृतस्य लङ्घितस्य लङ्घितस्य।।

ātmānameva jānāti nikṛtaṃ bāndhavaipari| teṣu santi guṇāścaiva nairguṇyaṃ caiva lakṣyate|| nikṛtasya laṅghitasya laṅghitasya||

Verse 38

नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्वृद्धिमश्नुते। उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साध्वसाधु च।।

nājñātiranugṛhṇāti nājñātirvṛddhimaśnute| ubhayaṃ jñātivargeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca||

Verse 39

संमानयेत्पूजयेच्च वाचा नित्यं च कर्मणा। कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिद चरेत्।।

saṃmānayetpūjayecca vācā nityaṃ ca karmaṇā| kuryācca priyametebhyo nāpriyaṃ kiṃcida caret||

Verse 40

विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा न हि दोषो गुणो वेति निरूप्यस्तेषु दृश्यते।।

viśvastavadaviśvastasteṣu varteta sarvadā na hi doṣo guṇo veti nirūpyasteṣu dṛśyate||

Verse 41

अस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः। अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रं भवन्त्यपि।। बान्धवैः संबन्धिभिर्निकृते कस्मिंश्चित्पुरुषे तज्ज्ञातिः आत्मानमेव निकृतं जानाति। तेषु ज्ञातिषु।।

asyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ| amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitraṃ bhavantyapi|| bāndhavaiḥ saṃbandhibhirnikṛte kasmiṃścitpuruṣe tajjñātiḥ ātmānameva nikṛtaṃ jānāti| teṣu jñātiṣu||

Verse 42

य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले। मित्रेष्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशसि तिष्ठति।।

ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍale| mitreṣvamitre madhyasthe ciraṃ yaśasi tiṣṭhati||